|

فیلمنامه‌نویسان در سر می‌پرورانند؟ (بخش دوم)

ظلمت در نیمروز

امین عظیمی

با آنکه فیلمنامه‌های کوچه بی‌نام (هاتف علیمردانی) و خداحافظی طولانی (فرزاد موتمن) در چنین جغرافیایی قدم برنمی دارند، اما آنها نیز نگاهی سطحی به طبقه‌ای که برای روایتگری برگزیده‌اند، دارند. کوچه بی‌نام که پیرنگش یادآور فیلمنامه «آگوست در اوسیج کانتی» (تریسی لتس) است، از مشخصه‌های فرهنگی خانواده‌ای متدین و جنوب‌شهری، بیشتر ابزاری برای فضاسازی مهیا می‌کند و هرگز به لایه‌های درونی و شخصیت‌پردازی این آدم‌ها نزدیک نمی‌شود و ترجیح می‌دهد تنها در شکل و شمایل و جهانِ بیرونی قصه به آنها نگاه گند. موتمن نیز در «خداحافظی طولانی» با ادعای آنکه می‌خواهد عشق و دشواری‌های زندگی در میان ِ فرودستان را نشان دهد، توجهی به منطقِ روایت ِخود ندارد و با نگاهی توریستی و کارت‌پستالی به ماجرای قتلِ زنی نگاه می‌کند که به‌گفته شوهرش -یحیا- اگر خودش هم زنده بود، ترجیح می‌داد بمیرد؟! شخصیت یحیا در این بین قاتلی است که بر مبنای آنچه فیلم و فیلمنامه بازنمایی می‌کند، بدون هیچ‌شکی گناهکار است. اما بر مبنای استبداد نویسنده و رسیدن به تصاویر عاشقانه انتهای فیلم، حتی مامور پلیس هم لب به اعتراف می‌گشاید که از کشف ِ حقیقت ناتوان است!؟ و چون تازه‌کار است از خودِ قاتل می‌خواهد اعتراف کند و خوب معلوم است که قاتل عملِ خود را چگونه توجیه می‌کند! سرانجام ِ کار، عاشقی و ازدواج است در بستری که معلوم نیست چرا سراغِ طبقه فرودست رفته و اینگونه می‌کوشد ماجرای قتلِ یک زنِ بیمار را توجیه کند. نمای پنجم: بوفالو، بهمن، دو، اعترافاتِ ذهنِ خطرناکِ من وقتی ایده‌ای روشن برای خلقِ یک فیلمنامه وجود ندارد و روشن نیست فیلمنامه‌نویس می‌خواهد در مورد چه چیزی سخن بگوید، حاصلِ کار پدیده‌ای جز قطعه‌ای گنگ و سرگیجه‌آور نیست؛ نوعی لکنت که حتی ترفندها و تمهیداتِ اجرایی نیز نمی‌تواند برای جبرانِ آن کاری انجام دهد و بیشتر شبیهِ بنایی گاه باشکوه و گاه گیج‌کننده است که سینما را به ابزاری در جهتِ بازی‌کردن با فرم، روایت و دیگر عناصر تکنیکالش بدل کرده است. بوفالو (کاوه سجادی حسینی) و دو (سهیلا گلستانی) دونمونه شاخص از سینمایی بدونِ مقصدِ مشخص است؛ سینمایی که بیشتر در قیدوبندِ تصاویر یا مفاهیم انتزاعی است اما نیم‌نگاهی هم به گیشه و مخاطب عام دارد و می‌خواهد سرمایه‌اش را بازگرداند! چنین آثاری حتی نمی‌توانند روشن و هدفمند داستانِ خودشان را بگویند و از طریقِ توسلِ به پیچیده‌نمایی، ایجازِ مخل و سبک‌پردازی نافرجام، فقدان ِ یک رویکردِ روشنِ فکری و روایی در تعامل با مخاطبانشان را آشکار می‌کنند. «دو» با تمام آن جزییات بصری و تکه‌های ظریف و کارشده‌اش می‌توانست به روایتی تاثیرگذار از زندگی زنی رنج‌کشیده بدل شود، اما به‌دلیل ناروشن‌بودنِ خواست درونی اثر و مولفان آن به ناکجاآباد رفته است. «بوفالو» نیز با تمامِ ارادتی که به سینمای اروپا و ابهام ساختاری محصولاتِ این سینما دارد، بیشتر در حالِ آزمون و خطاست و عرصه فیلمِ بلند را به‌جای فیلم ِ کوتاه برای این مهم انتخاب کرده است. نتیجه نهایی آنکه این فیلم‌ها از لحاظ فکری بیشتر در ذهنِ سازندگانش انعکاس پیدا می‌کنند و راه به‌جای دیگری نمی‌برند. آسیب‌های ذکرشده را در فیلمِ «بهمن» (مرتضی فرشباف) نیز می‌توان شاهد بود. داستانِ «خواب» اثر (هاروکی موراکامی) بی‌آنکه در تیتراژ اثر به آن اشاره‌ای شود، نقطه عزیمت این فیلمنامه بوده است؛ بی‌توجه به آنکه روایتِ اول شخصِ موراکامی برای جاری‌شدن بر پرده نیازمند بینشی خلاقانه و نوجویانه است و تنها نمی‌توان با توسل به پشتوانه ادبی یا فرمی، فیلمی ساخت که در بیانِ درونیاتش آنقدر کند و بطئی است که تماشاگر را نادیده می‌گیرد و تنها به شکوه ِ تصاویرش دلخوش است. «بهمن» بدون شک یکی از حیف‌های بزرگِ جشنواره است؛ فیلمی که همچنان در چارچوبِ ادبیات باقی مانده و از قفس ِ آن رها نشده است. اما ماجرا برای هومن سیدی و سینمای مورد علاقه‌اش دقیقا در نقطه مقابل بهمن است. «اعترافاتِ ذهنِ خطرناکِ من» ادای دین به فیلم‌هایی است که فیلمنامه‌نویس و کارگردانش را آنقدر سر ذوق آورده که کوشیده اثری در شکل و شمایل آنها عرضه کند. در ناکجاآبادی، بی‌زمان و جغرافیا، تنها با شخصیت‌هایی روبه‌رو هستیم که به زبانِ فارسی حرف می‌زنند، اما هیچ نشان ِ فرهنگی دیگری جز حجاب برای زنانش در این زمینه نیست. فیلم نوعی غوطه‌خوردن در تصاویر فیلم‌های سایکِدِلیک و زامبی‌وار است که از دلِ سینما و تصویرِ سینمایی بیرون می‌آید و کمترین اهمیتی به ادبیات و ارزش‌های فکری آن در حوزه فیلمنامه‌نویسی نمی‌دهد. می‌شود از تصاویر فیلم لذت برد، اجرایش را ستود اما حسِ اصیل نبودنش را در کل به‌سختی می‌توان هضم کرد و گنگ‌بودن اندیشه‌اش را نمی‌توان تاب آورد؛ چراکه کارگردان تنها برای ما یک بازی بصری راه انداخته است و بس. نمای ششم: رخ دیوانه رخ دیوانه (ابوالحسن داوودی) یکی از نمونه‌ای‌ترین آثار این دوره از جشنواره است که بحران‌های فکری و معرفتی خود را در لباسی شکیل و زیبا پوشانده و همچون کالایی لوکس به خوردِ مخاطبانش می‌دهد. فیلمنامه این فیلم از منظرِ فکری، جغرافیایی فراتر از فیلمفارسی را دنبال نمی‌کند. جدالِ آدم‌های جنوب ِ شهر -یکی خوب و یکی بد- با آدم‌های شکم سیر و فاسد و معتاد و علّاف بالاشهر- دختر ِ قربانی مادر ِ فاسد و پسر ِ قربانی خانواده-. تمام آنچه فیلمنامه‌نویس می‌کوشد به مخاطب ارایه کند شور و جذبه جاری در این دنیای دوقطبی است که حالا در سال‌های دهه90 به‌واسطه شبکه‌های مجازی همچون فیس‌بوک و وایبر دوباره با یکدیگر پیوند و آشنایی پیدا کرده‌اند و می‌شود به‌عنوان فیلمِ «تین‌ایجری» عرضه‌اش کرد. این برخورد و تقابل حتی در فیلمنامه روندی طبیعی و پیشرو ندارد چراکه داستانی در کار نیست. هرآنچه هست بازی با عناصر پیرنگ است برای ایجادِ انگیزه در مخاطب جهت ِ دنبال‌کردن اثر و پوشاندنِ جهان‌بینی کهنه فیلم و فیلمساز. فیلم از چه سخن می‌گوید؟ می‌خواهد در پس ِ این پیچیدگی‌های الصاق‌شده به روایت چه موضعی را برای مخاطبانش آشکار کند؟ آیا پرداختن به معضلات اجتماعی، همچون اعتیادِ جوانان، اولیای فاسد، فرزندانِ در آستانه مهاجرت و تمام کسانی که به‌عنوان اعضای گروه بی‌پدر و مادر‌ها یا همان فرزندانِ طلاق در فیلم به تصویر کشیده شده‌اند، چیزی جز مهره‌های شطرنج ِ یک بازی خوش‌رنگ و لعاب به شیوه فیلمِ «ترین اسپاتینگ» (دنی بویل) نیستند؟ آیا این بازی ساختاری و پیچیدگی در پیرنگ از درون خودِ داستان و اقتضائات آن بیرون می‌آید یا تنها شعبده‌ای برای جذاب‌کردن روایتی سطحی و نازل و بدونِ کمترین نگاه عمیق به اجتماع است؟ آسیب اصلی فیلم‌هایی همچون رخ دیوانه سوءاستفاده از زخم‌ها و تروماهای اجتماعی برای پرکردن سالن‌های سینماست و نتیجه کارِ آنها چیزی جز بی‌حس‌کردن جامعه و انکارِ دردها و زخم‌هایش نیست. وگرنه شما می‌توانید در تاکسی و اتوبوس و در بین مردم روایت‌هایی بس پیچیده‌تر و شگفت‌تر اما حقیقی‌تر از روایت جاری در این فیلم‌ها را بشنوید که مسوولیت اجتماعی و نگرانی در برابر همنوعان در آنها بسیار ملموس‌تر است. این همان بحرانِ اندیشه و آنتروپی نظامِ فکری فیلمنامه‌نویسان است که جای خالی اندیشه را با جلوه‌های ویژه روایی پر می‌کنند؛ امری که بدونِ‌شک نمی‌توان تمامی تقصیر آن را بر گردنِ آنها انداخت و فضایی که در آن تنفس می‌کنند و چارچوب‌هایی که بر کار و نگاهِ آنها سنگینی می‌کند را نادیده گرفت. نمای هفتم: چهارشنبه 19اردیبهشت، خانه دختر و روزِ مبادا همواره فیلمنامه‌های متعددی نوشته می‌شود که خالقان آنها از سینما امکانی برای بازنمایی جهانِ شخصی و درونی خود می‌سازند؛ فیلم‌هایی که اگر روی پرده نمی‌آمد، می‌توانست در قالب شعری بلند یا پرده‌ای رنگ‌به‌رنگ یا قطعه‌ای موسیقایی خود را آشکار کند. «در دنیای تو ساعت چند است؟» (صفی یزدانیان) یکی از این فیلم‌هاست که رویکردِ فیلمنامه‌نویس و کارگردانش جدا از هرگونه امر اجتماعی یا سیاسی در محدوده تجربیات و دغدغه‌های فوقِ‌شخصی او غوطه می‌خورد یا اثری همچون «مردی که اسب شد» (امیرحسین ثقفی) که سینما برایش تجربه‌ای در مواجهه ذهنِ هنرمند و مکاشفه در قلمرو طبیعت و حضورِ انسان در آن است. اینها آثاری هستند که به‌دلیل گام‌برداشتن در چارچوبِ ذهنی و در خود انعکاس‌یابی فیلم‌ها باید به‌صورت مجزا مورد بازخوانی قرار گیرند. همچنان که «من دیه‌گو مارادونا هستم» (بهرام توکلی) نیز باوجود مایه‌های انتقادی‌اش، بیشتر به اثری شخصی و ذهنی شبیه است که بیشتر دل در گرو نمایشِ چالش‌های آفرینشگری هنری به گونه‌ای شوخ و شنگ دارد تا مواجهه مستقیم با جهان ِ پدیده‌های عینی و ملموسِ اجتماعی. اما آثاری نیز هستند که تلاش‌شان را هرچند مبتنی بر محدودیت‌های غیرقابل چشم‌پوشی بر سر راهشان، به انجام می‌رسانند با آنکه آنها نیز دچار همان آسیب‌هایی هستند که به‌صورت فراگیر فضای سینمای ایران را از لحاظ فکری در چنگالِ خود دارد. «خانه دختر» (شهرام شاه‌حسینی) با آنکه تلاشی خلاقانه در نزدیک‌شدن به یکی از تابوهای اجتماعی و فرهنگی ماست و پرویز شهبازی تلاشِ مشهودی در شکل‌دادن به یک روایتِ خلاقانه در ارتباط با آن انجام داده، اما بازهم در سطح باقی می‌ماند و بیشتر شبیهِ گذر موقت و متهورانه از خط قرمزهایی است که تنها با هدفِ شکستن از آنها ایجاد شده است وگرنه فیلم از تبیین نگاهی روشنگرانه در مورد مضمونش ناتوان است. این امر را به‌گونه‌ای دیگر در فیلمنامه قابل تامل «چهارشنبه 19اردیبهشت» (حسین مهکام و...) نیز شاهدیم. ایده جسورانه و دغدغه‌مندِ اثر ظرفیت بالایی برای بازنمایی پیچیدگی‌های زمانه مخاطبانِ خویش داشته است و در لحظات بسیاری نیز در دستیابی به تصویری صریح از آن موفق است اما بازهم سایه سنگین سانتی‌مانتالیسم بر بخش‌هایی از فیلمنامه و دیالوگ‌هایش سنگینی می‌کند و بیان ِ نه‌چندان عمیق نهایی فیلم، این اثر را نیز در زمره آثاری شتابزده در بازنمایی موضع فکری‌اش نسبت به آدم‌ها و اجتماع بدل می‌سازد. در سوی دیگر «روز مبادا» (فائزه عزیزخانی) قرار دارد؛ تلاشی برای دراماتورژی عناصر و رویدادهای واقعی که در زمره آثاری قرار می‌گیرد که می‌کوشند اندیشه‌ورزی خویش را بر پایه تجربیات زیست‌شده‌شان بازنمایی کنند. فیلمنامه در این بین امکانی برای بازبینی و غوطه‌خوردن در واقعیت‌های اجتماعی و خانوادگی می‌گشاید که در پیوند با منظری احساسات‌برانگیزانه می‌کوشد راه را بر گفتمان‌های جامعه‌شناسانه و روان‌شناسانه در زمینه ماهیت یک خانواده ایرانی باز کند؛ مفاهیمی همچون مرگ‌باوری، صداقت، فداکاری، گذشت، رویاپروری و...، فیلمنامه‌نویس موفق می‌شود پاره‌ای از واقعیت یک خانواده را در امتدادِ یک فرآیند بازتولیدی روی پرده بیاورد و در مسیرِ گشودنِ دریچه‌های شناختِ انسان ایرانی حرکت کند بی‌آنکه به پیچیده‌نمایی بازاری متوسل شود. هرآنچه در سینمای ایران در حالِ رخ‌دادن است و پاره‌ای از آن بر مدارِ همان «تاملِ فوری» ذکر شده که در سطور آغازین این نوشتار مورد بازنگری قرار گرفت، نشان می‌دهد غالبِ فیلمنامه‌نویسان ِ امروزِ ایران در بازنمایی موضع خود نسبت به جهانِ پیرامونی‌شان بر مدار ژورنالیسم و سطحی‌نگری حرکت می‌کنند. گنگ و ازهم‌گسیخته سخن می‌گویند و گاه به جلوه‌هایی کاذب متوسل می‌شوند تا جای خالی فکرت و اندیشه را در آثارشان پر کنند. این منظر می‌تواند سرآغازِِ روندی آسیب‌شناسانه باشد که در زمانِ اکرانِ این آثار به‌صورت دقیق و موشکافانه در مجله دنبال شود. اما تا اینجای کار وضعیت فکری فیلمنامه‌های ذکرشده در سطور پیشین تاریکی و ظلماتی را نشان می‌دهد که در روزِ سینمای ایران با آن دست‌به‌گریبانیم و باید چاره‌ای برای آن اندیشید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.