|

بررسی چالش‌های نوآوری در موسیقی با حضور «فرج‌نژاد»، «سرلک» و «سمیعی»

درگیر «گوشه» و «دستگاه» نبودیم

بهمن بابازاده

انتشار هر اثر موسیقی‌ای که قرار است حال‌و‌هوای ساختارشکنانه داشته باشد، همیشه واکنش‌های مختلفی را در جامعه کوچک موسیقی در پی دارد؛ جامعه‌ای با مخالفان نوآوری و خلاقیت‌های جدید که همین باعث شده حال‌و‌روز مناسبی در آن شاهد نباشیم. آلبوم‌های چهره‌ها و نسل جدید موسیقی سنتی در کشور، یکی پس از دیگری وارد بازار موسیقی می‌شوند و به جز معدود اتفاق‌هایی که در سال‌های گذشته شاهد‌ش بوده‌ایم، کمتر آلبومی بوده که بشود از آن به‌عنوان اتفاق یاد کرد. نسل جدید موزیسین‌های ایرانی ولی از این موضوع دلسرد نشده‌اند و حالا به‌مرور شاهد ریسک‌های بزرگ‌تری از جوان‌تر‌ها هستیم که بی‌توجه به انتقادات بزرگان و استادان مخالف تلفیق، معجون‌های وسوسه‌انگیزی برای مخاطبان تولید کرده‌اند. آلبوم «جرس» چند‌هفته‌ای است که با سروصدای فراوانی روانه بازار موسیقی کشور شده و در همین مدت کوتاه، توانسته نه‌تنها به تیراژ دوم برسد، بلکه در صدر پرفروش‌های سایت‌های فروش آنلاین آلبوم در بخش موسیقی ایرانی قرار گرفته است؛ آلبومی با درونمایه موسیقی ایرانی و تفکری که پشت آن موزیسین جوان ولی شناخته‌شده‌ای به نام «میدیا‌فرج‌نژاد» حضور دارد. صدای «سینا سرلک» در آن شنیده می‌شود و «امیرحسین سمیعی» نیز تنظیم ارکسترال آن را برعهده داشته است؛ آلبومی که در همین مدت کوتاه مورد نقد و بررسی‌های مداوم قرار گرفته و حالا خالقان این آلبوم در میزگردی تخصصی، از این ریسک و «تلاش‌برای نوآوری‌های جدید» سخن گفته‌اند؛ تلاشی که سروصداهای زیادی را باعث شده است... .

‌ همیشه در تولید هر اثر هنری، پیش‌زمینه و تفکری جاری است که باید از آن به‌عنوان مهم‌ترین مولفه شکل‌گیری هر محصولی یاد کرد. با نگاهی به تفکر شکل‌گیری برای آلبوم «جرس» بحث را شروع کنیم. چه نگاهی برای تولید این اثر در ذهن شما شکل گرفته بود که باعث تولید چنین اثری شد؟ فرج‌نژاد: من همیشه یک روند ثابت و منظم را در تولید آثارم داشته و دارم. همیشه سعی و اولویتم برای تولید هر آلبومی، ارایه فضایی جدید است. در آلبوم‌های قبلی مثل «طغیان»، من از دونوازی‌ها استفاده کرده بودم و در آلبوم آقای سراج هم از جنس ارکستر ایرانی به شکلی جدید بهره برده بودم. بقیه آلبوم‌ها هم همینطور و هرکدام شاخصه‌های خاص خود را داشتند. اما همیشه به تولید و ارایه آلبومی ارکسترال با درونمایه موسیقی ایرانی فکر می‌کردم و حتی تفکر در این‌باره هم برای من مهم و پر هیجان بود. بنا را گذاشته بودم برای اینکه یک ارکستر و آنسامبل کلاسیک در کنار یک آنسامبل ایرانی هر‌دو کار خود را بکنند ولی نتیجه، نتیجه مثبتی باشد، در نهایت اشعار را طبق معمول از اشعار بزرگان ادبیات کلاسیک ایرانی انتخاب کردم و ملودی‌ها ساخته شدند و بعد از اینکه این مبحث تولید اثر برای من بسته شد، رسیدم به جایی که باید انتخاب می‌کردم. باید فردی را انتخاب می‌کردم که تنظیم ارکسترال آن را انجام دهد. من در آلبوم «راه ‌بی‌نهایت» خودم تنظیم‌کننده برای ارکستر کلاسیک غربی بودم ولی نکته این است که در این بخش همیشه انجام‌دادن تنظیم برای یک ارکستر سمفونیک یا حتی یک کوارتت زهی چیزی است که یک موزیسین کلاسیک بهتر انجام می‌دهد. خیلی از آثار امروزی که به نام موسیقی تلفیقی ایرانی و غربی عرضه می‌شود، ایرادهای بزرگ هارمونیک دارند. چون تنظیم‌کننده آن آثار عمدتا یک موزیسین ایرانی است و ذهنیتش با موسیقی ایرانی آمیخته و نمی‌تواند هارمونی لازم را در تنظیم برای ارکستر سمفونیک خلق کند. من این خودخواهی را کنار گذاشتم و گفتم تنظیم این اثر را باید کسی انجام دهد که کارش ارکستر سمفونیک است. خیلی از دوستان نزدیک من هم بودند که توانایی لازم را برای به‌انجام‌رساندن این اثر داشتند. از این‌رو این بخش را به آقای «امیرحسین سمیعی» سپردم چون ایشان ذهنشان معطوف به موسیقی کلاسیک غرب بود و به‌نوعی در این حوزه مطلع بودند. تخصصشان موسیقی کلاسیک غربی بود و درگیر موسیقی ایرانی نشده بود. درگیر «گوشه» و «دستگاه» نبود. بسیار اهل تعامل بود و از‌همه‌مهم‌تر موسیقی ایرانی را دوست داشت. ‌ موضوع انتخاب خواننده از کجا آغاز شد؟ فرج‌نژاد: از همان ابتدای آغاز آهنگسازی‌ها، من به خواننده‌های زیادی فکر می‌کردم و چند‌نفری را هم در ذهن داشتم. ولی محکم‌ترین گزینه برای من سینا سرلک بود. چون احساس کردم آنطور که شایسته است هرگز به پتانسیل‌های صوتی ایشان پرداخته نشده. در‌عین‌حال هم ایشان علاقه وافری به خواندن یک رپرتوار خوب دارند. شما امکان ندارد یک کار قوی از لحاظ رپرتوار را پیش ایشان ببرید و او متوجه میزان قوی‌بودنش نشود. شاید در برهه‌ای از بین کارهای پیشنهادی، کاری را انتخاب کند که آنقدر هم قوی نباشد و ایشان برای حضور در جریان خبری و کاری، به ناچار قبول کنند و آن اثر را بخوانند. ولی حتما یک اثر قوی را به‌خوبی می‌توانند از بقیه آثار جدا کنند. دلیلش هم این است که از کودکی در کنار بزرگان موسیقی و استادان بنام این حوزه آموزش داده شده‌اند و همین باعث شده گوش خوبی برای تشخیص موسیقی قوی و ضعیف داشته باشند. ‌ در صحبت‌های «میدیا فرج‌نژاد» تاکید زیادی روی بخش تنظیم آثار این آلبوم شد؛ اتفاق و فرآیندی که در موسیقی ایران به‌شدت می‌تواند روی سرنوشت هر آلبوم تاثیر‌گذار باشد. «امیر‌حسین سمیعی» در تنظیم قطعات این اثر چقدر برایشان مخاطب اولویت داشته؟ یعنی شما بر اساس شناختی که از مخاطب ایرانی این قبیل ساخته‌ها و سبک‌ها داشتی سراغ این رفتی که بتوانی مخاطب بیشتری را به سمت اثر بکشانی یا اینکه نه، کار خودت را کردی و نگاهت این بوده که مخاطب بیاید و تو را انتخاب و کشفت کند. سمیعی: ما نگاهمان در این‌باره کمی فرق داشت و نقطه بالاتری را در نظر گرفته بودیم. این گزینه‌هایی که گفتید را خیلی از دوستانی که در بازار ایران کار می‌کنند به اسم «ارکستر مدرن گلها» تجربه کرده‌اند و از سر گذرانده‌اند. آنها هستند، کارشان هم خوب است و دستشان هم درد نکند. ما نمی‌خواستیم به سمت آنها برویم. درباره این اثر ما خیلی جدی فکر می‌کردیم، از آن طرف هم هرگز نمی‌خواستیم جذابیت‌های اثر هم کمتر شود. یعنی به گره‌خوردن همه تفکرات و سلیقه‌ها در این اثر فکر کردیم. اعتقاد داشتم که ناب‌بودن تفکرات میدیا در حوزه موسیقی ایرانی را در قالب ارکستر سمفونیک غربی به تصویر بکشم ولی در قاب کلاسیک. ما به جذابیت‌های کار فکر کرده بودیم ولی دلیلی نداشتیم که سطح خودمان را به‌خاطر مخاطب پایین بیاوریم. سعی کردیم جذابیت‌ها جور دیگری به وجود بیایند؛ با ملودی و جنب‌و‌‌جوش. ما ‌ارتباط‌گرفتن را بر اساس یک فهم ساده‌انگارانه نگذاشته‌ایم. ما با تکنیک و اصول هارمونیک با یک ارکستر باشکوه در پی ایجاد جذابیت‌های مخاطب‌پسند بودیم. ‌ برگردیم به آلبوم «جرس». درباره محتوای این اثر می‌گفتید. سرلک: به نظر من این آلبوم یکی از آثار مهم و ماندگار موسیقی معاصر ایرانی است و این را زمان ثابت خواهد کرد. به‌هر‌حال انتشار هر آلبوم موسیقی ایرانی در همه مقاطع، منتقدانی را داشته و خواهد داشت اما کار خوب به مرور زمان است که خودش را نشان می‌دهد و می‌تواند خودش را ثابت کند. این اثر از قابلیت‌های بسیاری برخوردار است. فقط یک شرط وجود دارد و آن‌هم اینکه این اثر درست شنیده و درست دیده شود. هر‌چند بسیاری از آثار خوب گذشتگان ما بعد از سال‌ها توانسته‌اند کشف شوند و اهالی موسیقی را به این باور برسانند که این اثر در دوره خودش اثری فاخر و قابل‌توجه بوده. اما درست معرفی نشده و همین باعث شده به‌خوبی نتواند در آن دوره نظرها را به خود جلب کند. ‌ آهنگساز این اثر درباره بحث‌های مخاطب‌شناسی اثر چه پیش‌بینی‌هایی داشته؟ قرار است کدام قشر از مخاطبان موسیقی درگیر این اثر شوند؟ شما در این‌باره حرف بزنید... . فرج‌نژاد: تلاش من این بوده که دربرگیرنده یک قشر خاص مخاطب نباشم. در این آلبوم فضاهای مختلفی را تجربه کرده‌ایم. اینگونه است که شما باید ارکستراسیونتان را تغییر دهید که گوش مخاطب خسته نشود. تنوع فضا به‌قدری زیاد است که من شک ندارم مخاطب موسیقی ایرانی از این آلبوم دست‌خالی بیرون نمی‌رود. این موضوع در بخش آواز اثر هم رعایت شده. در بخش‌هایی، از آقای سرلک خواستم که اجرای دراماتیک داشته باشند. گفتم از قید و بند رپرتوار نوشته‌شده بیرون بیایند و آزاد و رها بخوانند. برخی واژه‌ها هستند که بار مفهومی دارند. یعنی باید در خوانش آنها جوری این کلمات را ادا کرد که مفهوم حقیقی آن بیان شود. کلماتی مثل «فراق، عشق، درد و...». متاسفانه این معضل بسیاری از خواننده‌های این نسل است که این قبیل کلمات را که بار مفهومی دارند، همان‌طور می‌خوانند که کلماتی مثل «از، در، با و... »را این ایراد است. ‌ شما در مورد «لحن» و «عمق» خوانش خواننده صحبت می‌کنید... فرج‌نژاد: بله قطعا. ابتدا‌به‌ساکن «لحن» خواننده که خیلی مهم است و سپس «شعور اجرای دراماتیک» و «شناخت کلام». این چیزی‌ است که متاسفانه در بین خواننده‌های این نسل خیلی کم دیده می‌شود. حرفم این است که تنوع در اجرای خواننده هم به نظر من از شاخصه‌های مهمی است که برای این آلبوم و مخاطبش می‌تواند جذاب باشد. ‌ حرف‌های قبلی «امیرحسین سمیعی» نشان داد که شناخت خوبی درباره ذایقه مخاطب این نسل پیدا کرده. به نظرم الان وقت خوبی است که او درباره دلایل کم‌حوصله‌شدن نسل جدید مخاطب موسیقی حرف بزند. چرا مخاطب این دوره تا این حد سطح سلیقه‌اش پایین آمده؟ خیلی سخت است او را متقاعد کنیم که مثلا یک موسیقی کلاسیک ارکسترال را تا آخر گوش کند. از این سوال شروع می‌کنیم تا برسیم به بحث‌هایی درباره آلبوم «جرس». سمیعی: قبل از جواب این را اعتراف می‌کنم که من دقیقا می‌خواستم بعد از صحبت‌های آقای فرج‌نژاد این مبحث را باز کنم که شما پیشدستی کردید. جوابم به شما این است که متاسفانه مخاطب این نسل دچار افراط در موسیقی «لیریک» (موسیقی عاشقانه) شده است. زیاده‌روی بسیاری در این حوزه شده. ‌ حرفی مانده؟ فرج‌نژاد: عمده سوالات شما در این میزگرد درباره مبحث مخاطب بود. مخاطب به نظر من می‌تواند این آلبوم را انتخاب و گوش کند و آن را دوست داشته باشد یا دوست نداشته باشد. من به این انتخاب احترام می‌گذارم ولی دلیلی که باعث شده من این اثر را تولید کنم این بوده که احساس کرده‌ام به جامعه‌ام چیزی را بگویم با زبان خودم. نه اینکه صرفا موسیقی‌ای را تولید کنم که جامعه به‌خاطرش پول بدهد. این دو مبحث واقعا بسیار با هم فرق دارند. موسیقی‌ای که پیام جامعه‌اش را می‌تواند انتقال دهد، می‌شود برخی آثار مرحوم بنان در موسیقی ایرانی یا «مازیار» در پاپ که الان فکر می‌کنم 40،30 سال از تولید آن آثار گذشته و هنوز مردم در فروشگاه‌ها دنبال آثار ایشان هستند. این اتفاق را در موسیقی ایرانی هم شاهد هستیم. پس میزان مخاطب یا مخاطب‌گریزی نمی‌تواند برای من ایده‌آل باشد. ما باید بلد باشیم پیغام‌مان را به جامعه برسانیم. کتاب خوب، شعر خوب و موسیقی خوب چیزی است که صدسال بعد هرکس بخواهد درباره جامعه‌ای تحقیق کند، به آنها رجوع می‌کند و می‌تواند حال و روز جامعه‌ای را در سال فلان، از لابه‌لای آنها کشف کند. مثل خود ما که «مرغ سحر» گوش می‌کنیم و ته دلمان می‌گوییم: «حال آن دوره تاریخی ایران آن‌طور بوده... .» چند سال از «مرغ سحر» گذشته ولی مردم هنوز گوش می‌کنند؟ ولی 50 اثر را برای شما نام می‌برم که در زمان انتشارشان کلی سروصدا به پا کردند ولی الان هیچ ردی از آنها در تاریخ هنر این مملکت نیست. به این نکات خیلی دقیق فکر کنیم. اینها خیلی تاثیرگذارند. سمیعی: این آلبوم شبیه هیچ آلبوم موسیقی ارکسترالی که در 20سال گذشته ساخته شده، نیست. این نقطه قوت آلبوم «جرس» است. خوشحالم از اینکه در این مجموعه هستم و اعتقاد دارم این اثر خیلی زود در بین مخاطبان موسیقی می‌تواند جا باز کند و شنیده شود؛ چون واقعا شرایط فراهم است برای اینکه حرفمان را بزنیم و با قدرت هم پیش رفته‌ایم. همه عوامل حرفه‌ای و مسلط پیش رفته‌اند تا این ذهنی که این همه حرف داشته را زده باشیم و عنوانش کرده باشیم و به جامعه معرفی کنیم. موسیقی «میدیا فرج‌نژاد» موسیقی‌ای بود که در همه این سال‌ها من دوست داشتم بشنوم ولی نبود. به این دلیل وارد این آلبوم شدم و وقتی صدای سینا سرلک را شنیدم، احساس کردم که ایشان چه توانمندی‌هایی داشته که من تا به حال نشنیده‌ام. همه این اتفاقات خوب نوید یک جریان‌سازی خوب بوده که ان‌شاءالله با همین تیم ادامه پیدا خواهد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.