|

تحلیل تاریخی مفهوم ملت در ایران

جواد لگزیان

کتاب «نژاد، قوم و ملت در ایران» کتابی خواندنی درباره چگونگی شکل‌گیری ملت ایران است. در سیر کتاب، هم از ادبیات و فرهنگ بهره برده شده و هم تحلیل اجتماعی و سیاسی و این زیبایی خاصی به کتاب داده و آن را برای مطالعه‌ای چندجانبه و امروزی جذاب کرده است. این کتاب، تحلیلی تاریخی است درباره ملت و مفهوم آن ‌که فرآیند تاریخی‌ گذار ملت ایران از روزگار کهن تا نوین را بررسی می‌کند. در این کتاب در بحث مربوط به نژاد آمده که واژه «نژاد» از دیرباز و دست‌کم از آغاز پیدایش زبان فارسی، در این زبان کاربرد داشته است. ویژگی‌هایی مانند نجیب و اصیل، نام و نکونامی و دلیری از صفات هم‌پیوند با نیک‌نژادی، نژادگی و مانند آن است. اما مفهوم کهن ‌نژاد در زبان فارسی بیشتر مفهومی اجتماعی است که به تبار و خاندان اشاره می‌کند و با مفهوم بیولوژیکی گونه (species) انسان که شاید برخی در ذهن داشته باشند، یگانگی چندانی ندارد. روشن است که در زبان و ادبیات فارسی کلاسیک و به‌ویژه در شاهنامه فردوسی، ایرانیان خود را در زمینه‌هایی برتر از دیگران دانسته و خواسته یا ناخواسته، زمینه‌هایی را برای نژادگرایی و ناسیونالیسم تندروانه فراهم کرده‌اند. با این‌حال، عوامل مشخص‌کننده یک نژاد، بیشتر رفتاری و سیاسی هستند تا ژنتیکی و بیولوژیک. وابستگی به مرزها و سرزمین تاریخی ایران یکی از معیارهای کاربردی واژه نژاد در زبان فارسی بوده است. افزون بر جنبه سیاسی و ملی، کاربرد و برداشت پیشامدرن و کهن از واژه نژاد در زبان فارسی، بیش از هر چیز گویای باور یا تمایل به توجیه گونه‌ای نابرابری طبقاتی میان افراد و گروه‌های گوناگون مردم هم بوده است. یعنی رسمیت‌بخشیدن به نابرابری انسان‌ها نه بر پایه خون نیاکان، بیولوژی و ریخت بلکه برپایه جایگاه اجتماعی و طبقاتی آنها. یعنی شکلی از نابرابری رسمی و پذیرفته‌شده در پوشش برتری دودمان، خاندان، تبار و مانند آن در یک جامعه طبقاتی. جامعه‌ای که هم طبقات اجتماعی در آن ویژگی کانونی دارد و هم تمدن و برتری‌های ادعایی کل آدمیان آن جامعه. در تعریف قوم در این کتاب می‌خوانیم که «قوم» یا «گروه قومی»، یک نهاد یا پدیده تاریخی و پیشامدرن ‌است که در گذر روزگار می‌تواند در یک کشور یگانه و دارای حق یا پیشینه حاکمیت سیاسی مستقل، به تمام یا بخشی از یک ملت فراروید. این فرارویی «قوم» به «ملت» اگر بتواند به‌گونه‌ای خودپو و درونی رخ دهد، هیچ دگرگونی‌ای در پیشینه تباری انسان‌های آن گروه قومی پدید نمی‌آورد، اما سرشت تاریخی آنها را دگرگون می‌کند. یعنی آنها را از پدیده‌ای عاطفی و خونی، به پدیده‌ای سیاسی فرا می‌رویاند. همچنین این فرارویی، فرآیندی طبیعی و خودپو است و جزو نمونه‌های بسیار کم‌شمار یا تصادفی؛ برای این دگرگونی، هیچ انتخابی در کار نیست. ملت نه از دیدگاه مفهومی پدیده‌ای پیشاتجربی و ارادی است و نه از دیدگاه پدیداری آن در هستی راستین. همان‌گونه که رسیدن به سن بلوغ در هر موجود زنده، طبیعی است نه انتخابی و چنانچه گذربندی تصادفی یا ساختاری فراراه آن پدید نیاید، آنچه باید بشود، می‌شود. در تعریف ملت هم می‌خوانیم که ملت یعنی: نهادی پایدار با سرشت تاریخی، سیاسی و حقوقی که از هم‌آمیزی گسست‌ناپذیر چهار بن‌مایه به وجود می‌آید: گروه بزرگ و همزیستی از مردم سرزمینی جداگانه و تاریخی با مرزهای سیاسی مشخص، منافع اقتصادی همسو و مشترک و یک فرمانروایی سیاسی مشترک و یگانه پدیدار می‌شود. هر ملت، می‌تواند با ویژگی‌های ملت کهن، ملت پیشامدرن و ملت مدرن بازشناسی شود. مردمی که توانسته باشند جامعه خود را به یک جامعه مدرن برسانند، یک ملت مدرن خواهند بود. اگرچه هر ملت شاید از یک یا چند گروه قومی پدید آمده باشد اما ملت، با قوم و قبیله تفاوت دارد. ملت، گسست تاریخی و دیالکتیکی از گروه قومی، ایل یا قبیله است که با گردهم‌آمدن بن‌مایه‌های بالا پدید می‌آید؛ چه در دنیای کهن و چه در دنیای نوین. بر این پایه، ملت پدیده‌ای است فراقومی، فرادینی و فراطبقاتی که می‌تواند با درهم‌آمیزی همه آنها در یک دوران تاریخی ویژه پدید‌ آید. با فرض گردهم‌آمدن بن‌مایه‌های بالا، یک ملت می‌تواند کهن، پیشامدرن یا مدرن نامیده شود. دوران تاریخی و سرشت دولت و مناسبت آن با ملت، این ویژگی را تعیین می‌کند. در این کتاب شهروندان یا بومیان کشورهای درازپیشینه‌ای مانند چین، مصر، ایران و یونان که در گذر روزگار نام و کیستی تاریخی خود را از دست نداده‌اند همواره یک ملت تعریف می‌شوند و از ویژگی ملت و کیستی ملی کهن یا پیشامدرن برخوردارند. این ملت‌ها چنانچه بتوانند در یک‌گذار بورژوادموکراتیک پای به جهان مدرن بگذارند، چه با یک انقلاب و چه هر فرآیند دگرگونی، همانند یک ملت مدرن فراخواهند رویید. ملت‌هایی که نتوانند چنین گامی را بردارند در بهترین حالت ملتی پیشامدرن و در بدترین حالت همچون جمعیت‌هایی انسانی یا انبوهه‌ای از گروه‌های قبیله‌ای یا قومی پیشامدرن و گاه هم‌ستیز باقی خواهند ماند. این سخن، برای مردمان همه سرزمین‌های تازه هم که از هنگامه انقلاب‌های فرانسه و آمریکا تا پیش از آغاز جنگ جهانی اول با گذر از یک انقلاب بورژوادموکراتیک یا پیکار استقلال‌خواهانه‌ دموکراتیک به برپایی یک دولت ملی مدرن دست یافته‌اند کاربرد دارد. همچنین ملی‌گرایی یا ناسیونالیسم، یک آرمان سیاسی و اجتماعی آگاهانه‌ است که بر گرد کیستی و منافع ملی یک ملت پدید می‌آید. منافع ملی، یعنی همه آن چیزهایی که برپایه نشانه‌های درست و پذیرفتنی به تامین بیشترین میزان ممکن پرستیژ و سربلندی و رفاه مادی و معنوی درازمدت و پایدار شهروندان یک کشور در هم‌اکنون و آینده پیش‌بینی‌پذیر یاری کند. آرمان ناسیونالیسم، بر امکان همبستگی مردمان یک ملت برای بسیج ملی و دست‌زدن به کارهای ملی، بزرگ یا سرنوشت‌ساز می‌افزاید. این کار بزرگ می‌تواند سازنده باشد و به رفاه و آسایش هرچه بیشتر هم‌اکنون و نسل‌های آینده یک ملت بینجامد یا اینکه به ویرانی و زیان ملت و کشور. نتیجه این فرآیند در گرو اندازه مسوولیت‌پذیری گردانندگان یک کشور و اندازه آگاهی و خردورزی دولت و شهروندان آن ملت و کشور و پیوند دوسویه آنها خواهد بود. پوچ‌‌انگاری و بی‌تفاوتی مردمان نسبت به سرنوشت خود، بیش و پیش از آنکه نمایشی از بزرگ‌منشی و دموکراسی باشد، نشان از کم‌جانی خودآگاهی و کیستی ملی آن مردمان خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.