|

نظریه انقلابی یک اصلاح‌طلب

علی سالم: کتاب «سرمایه در قرن بیست‌ویکم» اثر توماس پیکتی، کتابی مهم است چون از سوی یکی از نمایندگان جریان اقتصاددانان غالب و به صورتی غیر‌منتظره، همه نظریات اقتصاد نوکلاسیک را درباره مسائل درآمد و توزیع زیرورو می‌کند. دلیل اصلی استقبال بی‌سابقه از کتاب سرمایه در قرن بیست‌ویکم به شرایط اقتصادی امروز جهان ارتباط دارد. امروز اعضای صدک بالایی ثروتمندان جهان تقریبا دوهزاربرابر ثروتمندتر از 50درصد پایینی جمعیت جهان‌اند. موقعیت ویژه پیکتی به عنوان عضو معتبر «گروه نخبگان اقتصاد نوکلاسیک» اجازه نداد اثر او در فضای مطبوعات و رسانه‌ها به‌عنوان یک اقتصاددان دگراندیش «مخالف علم اقتصاد» کنار گذاشته شود. همچنین نثر روان و دراماتیک کتاب و ارجاعات ادبی متعدد به آثار جین آستین و بالزاک به محبوب‌شدن این کتاب و کسب رتبه بالا در فروش‌ کمک کرد. از ابتدای انتشار کتاب پیکتی و بحث‌های حول‌و‌حوش آن بسیاری در انتظار خواندن کتاب او بودند، کتابی ٧٠٠صفحه‌ای با انبوهی از آمار و نمودار درباره گردش سرمایه در قرن حاضر که قطعا بسیاری از خوانندگان، از فارسی‌زبان و غیرفارسی‌زبان، فرصت خواندن آن را نمی‌یابند. برای این خوانندگان در دسترس‌بودن یک خلاصه کاربردی از این کتاب می‌تواند بسیار راهگشا باشد. بنابراین، ‌ای‌دی‌تیبو کوشیده خلاصه‌ای کاربردی از این کتاب به‌دست دهد. فرق یک‌خلاصه کاربردی با تلخیص به روال معمول در مورد کتاب‌هایی همچون کتاب پیکتی روشن می‌شود. تلخیص، خلاصه‌ای است برای کسانی که می‌خواهند در مورد خواندن یا نخواندن نوشته اصلی تصمیم بگیرند ولی خلاصه کاربردی، برعکس تلخیص، نوشته کوتاه‌شده‌ای است که می‌توان به جای نوشته اصلی خواند. خلاصه ‌ای‌دی‌تیبو از بهترین چکیده‌های این کتاب است که به‌تازگی با ترجمه خسرو کلانتری به فارسی نیز برگردانده شده است. این خلاصه در کنار چندمقاله از منتقدان چپ‌گرای پیکتی همچون دیوید هاروی، جان بلامی فاستر، پرابات پاتنایک، ریچارد ولف و الکس کالینیکوس و در انتها پی‌گفتاری از خسرو پارسا در مجموعه‌ای با عنوان «توماس پیکتی و هزارتوی سرمایه‌داری» گنجانده شده تا خواننده با نقاط ضعف و قوت دیدگاه‌های پیکتی آشنا شود و به درک کلی‌تری از مناسبات اقتصاد سیاسی سرمایه‌داری برسد. چکیده کتاب این است که اگر «نرخ بازگشت سرمایه» از «نرخ رشد اقتصادی» بیشتر باشد، آنگاه در درازمدت نابرابری افزایش خواهد یافت. او همچنین معتقد است با استناد به داده‌های موجود که بیش از یک‌سده تاریخ سرمایه‌داری را دربر می‌گیرد، هیچ دلیل و شاهد تجربی وجود ندارد تا باور کنیم شکاف بین نرخ رشد اقتصادی و نرخ بازگشت سرمایه کم خواهد شد. درنتیجه نه‌فقط دلیلی وجود ندارد که باور کنیم نابرابری عظیم درآمدی بین یک‌درصد بسیار ثروتمند و 99درصد بقیه جامعه از بین خواهد رفت، بلکه به ناچار باید بپذیریم که نابرابری درآمدی در ادامه سیر تاریخی خود، گسترش خواهد یافت. برخلاف ادعای طرفداران نظریه بازار آزاد، اگر سرمایه‌داری به حال خود رها شود و دولت یا نهاد غیربازاری دیگری در تنظیم آن دخالت نکند، نیرویی تاثیرگذار و ساختاری وجود نخواهد داشت که کمک کند تا ثروت خلق‌شده از بالابه‌پایین سرریز شود و بالطبع از شدت نابرابری درآمدی کاسته شود، بلکه کاملا برعکس، نیروهای ساختاری‌ای که کمک کرده‌اند تا نرخ بازگشت سرمایه از نرخ رشد اقتصادی پیشی گیرد، همچنان میزان نابرابری را تشدید خواهند کرد. بعد از جنبش تسخیر وال‌استریت و اعتراضات مشابه در دیگر نقاط جهان که به مالباختگی و ورشکستگی اکثریت قریب به اتفاق مردم در اقتصادهای تراز اول جهان منجر شد، بحث و بررسی‌ها پیرامون مساله نابرابری هرروز بیشتر شده است. نظام سرمایه‌داری با در دستور کار قراردادن سیاست‌های انبساطی کینزی و شکل‌گیری دولت‌های رفاه و سوسیال‌دموکراسی اروپایی در دوران پس از جنگ جهانی دوم، باعث کاهش نسبی نابرابری و بازسازی و رشد اقتصادی پس از جنگ شد و طبقه کارگر امتیازات ویژه‌ای یافت. این دولت نمونه همان الگویی است که پیکتی برای یک نظام مبتنی بر مالیات تصاعدی پیشنهاد می‌کند. راه‌حل اصلاح‌گرایانه پیکتی برای نظام بازار و تعریف دوباره نظام توزیع درآمد و مالیات‌ستانی تصاعدی چه در تئوری و چه در عمل مساله‌ای است که پیش از این امتحان شده و پاسخ تاریخی خود را گرفته است. دولت رفاه یا آنچه پیکتی «دولت اجتماعی» می‌خواند مقطعی و زودگذر بود و به‌زودی میل و عطش سیری‌ناپذیر سرمایه به انباشت، آن را از ریل عقلانیت خارج و مالیات‌ها به یک‌باره کاهش پیدا کرد. پیکتی به‌درستی نشان می‌دهد در تاریخ سرمایه‌داری، نابرابری به خاطر پیشی‌گرفتن بازده سرمایه از نرخ رشد، رو به افزایش بوده است. اما او دلیل این اختلاف را نمی‌تواند توضیح دهد و در محدوده بسته فکری خود و نوکلاسیک‌های اقتصاد باقی می‌ماند. 150سال پیش مارکس - که پیکتی نام کتاب خود را از کتاب سرمایه او گرفته اما ادعا می‌کند آن را هرگز نخوانده - دلیل این اختلاف را به روشنی در قالب تضاد کار و سرمایه توضیح داد. مساله‌ای که عالمان اقتصاد از توضیح آن عاجز بودند مساله زور و کودتا و پیاده‌سازی برنامه ریاضتی و شوک‌درمانی بود. تعدیل نیروی کار، اخراج، برون‌سپاری تولید و سیاست مشت آهنین در سرکوب جنبش کارگری، حداعلای تضاد کار و سرمایه بود که نیروی کار تاکنون به چشم خود دیده بود. این روند منجر به افزایش فقر و نابرابری بیشتر از همیشه در تاریخ شد. «ارتش ذخیره کار» به سرمایه‌داری امکان داد حاشیه سودی مطمئن و همیشگی پیدا کند. این پایین نگاه‌داشتن مزد به نوبه خود باعث کاهش تقاضا شد و بحران اضافه‌تولید سرمایه‌داری بروز پیدا کرد، مشکلی که در دهه90 با روند رو به افزایش مالیه‌گرایی و وام‌های رویایی مسکن برای رسیدن به سودهای نجومی در بخش ساختمان جایگزین و در سال 2007 با ترکیدن حباب مسکن بر همگان اعم از چپ و راست روشن شد. پیش‌تر در جریان بحران بزرگ هم کمبود در تقاضای بازار، بحران به بار آورده بود. مساله بحران‌های ادواری سرمایه‌داری مساله‌ای است که پیکتی به آن نمی‌پردازد. بیشتر اشتباهات پیکتی در کتاب ناشی از این مساله مهم است که او سرمایه را شی‌ء می‌داند و نه یک فرایند. حال آنکه به گفته دیوید هاروی: «سرمایه یک فرایند گردش است که در آن پول برای ساختن پول بیشتر مورد استفاده قرار می‌گیرد و این کار اغلب و نه‌فقط با بهره‌کشی از نیروی کار صورت می‌پذیرد.» ولی پیکتی سرمایه را به صورت مجموعه دارایی‌هایی تعریف می‌کند که در مالکیت اشخاص، شرکت‌ها و دولت‌ها است و مستقل از اینکه این دارایی‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد یا نه می‌تواند در بازار خریدوفروش شود. نظریه پیکتی اشکالات دیگری نیز دارد. او به نابرابری بین‌المللی و همچنین به امپریالیسم و انحصاری که جهان را در قالب شرکت‌های چند‌ملیتی در چنگ خود گرفته است اشاره‌ای نمی‌کند. او تحرک سرمایه را در دوره جهانی‌سازی وارد معادلات خود نمی‌کند و سرمایه را در قالب ملی می‌بیند. آیا کتاب پیکتی می‌تواند جریان شتابان سرمایه و ولع سیری‌ناپذیرش برای بلعیدن دارایی 99درصد از مردم کره‌زمین را متوقف کند؟ به‌نظر نمی‌آید خود پیکتی نیز علاقه‌ای به توقف این روند داشته باشد و فقط در پی کم‌کردن سرعت آن با تجویز راهکارهایی اخلاقی است. همان‌گونه که الکس کالینیکوس توضیح می‌دهد پیکتی با تحلیل درخشان اما برخلاف خواست قلبی خود بر بیماری لاعلاج سرمایه‌داری دست می‌گذارد و چه بسا برخلاف نیتش نه اصلاحات که انقلاب را تقویت می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.