|

خواب‌ها و رویاهای آدورنو

«خواب‌نوشته‌ها» اثر تئودور آدورنو، یکی از کتاب‌های تازه منتشرشده این روزهاست. اگر رویا، زبان ناخودآگاه باشد، رویاهای هنرمندان و متفکران نادری چون کافکا، آدورنو، بنیامین و داوینچی را از روی آثاری که در نهایت بیداری و آگاهی آفریده‌اند، مشکل بتوان تفسیر کرد. باید پرسید که آنها تا چه اندازه تحت‌تاثیر خواب‌ها و رویاهای‌شان به خلق اثر پرداخته‌اند یا برعکس، رویاهای‌شان چه میزان بازنمود تفکرات و تجربه‌های‌شان بوده است. سیاوش جمادی، در مقدمه مفصلی که با همین مضمون برای کتاب نوشته، آورده است: «در رویاهای آدورنو، بن‌مایه‌های مکرری را تشخیص می‌دهیم. مرگ، روسپی‌خانه، رفتار کالایی با زنان و دختران و در یک مورد کودک‌آزاری، اعدام، فاجعه پایان جهان، ترس از مردود‌شدن در امتحان علمی، قانون‌شکنی، خودویرانگری و روز داوری از آن جمله‌اند. مسلما این رویاها با تجربه‌هایی که آدورنو در بیداری داشته بی‌ارتباط نیست. این تجربه‌ها را نه آدورنو آزموده است و نه کس دیگر و ما از آنها بی‌خبریم... آدورنو در خواب نیز همچون بیداری از طنزگویی کارل کراوس به خنده می‌افتد. مقاله‌ای درباره کمدی اشتباهات شکسپیر می‌خواند. نازی‌ها را سر می‌برد و با اشخاص رمان در جست‌وجوی زمان از دست‌رفته، شام می‌خورد. اینها برای کسی که خواب‌نوشته‌ها را می‌خواند، نشانه‌هایی از خود نمودین هستند...» در این کتاب تئودور آدورنو موسیقی‌شناس، جامعه‌شناس و متفکر آلمانی، رویاهایش را یک‌به‌یک و با ذکر تاریخی که آنها را در خواب دیده، نوشته است. لحظات رویابینی آدورنو با همه جزییاتی که به یاد آورده، در مقدمه سیاوش جمادی، مورد تحلیل قرار گرفته است. در پس‌گفتاری که پس از پایان خواب‌نوشته‌های آدورنو آمده است می‌خوانیم: «آدورنو پس از بیدار‌شدن، خواب‌هایش را مکتوب می‌کرد و سپس همسرش گرتل آدورنو، نسخه‌های اولیه را تهیه و سرانجام آدورنو خود تغییراتی در آنها اعمال می‌کرد و چند یادداشت توضیحی به آنها می‌افزود؛ اما این موارد اندک و معدود بودند... به‌علاوه می‌دانیم که برخی از خواب‌های او به سایر کتاب‌ها رخنه کرده‌اند. از این‌رو یادداشت‌های مربوط به خواب 16آوریل1943 باعنوان مونوگرام‌ها در کتاب «اخلاق صغیر» گنجانده شده است. چنین کاربردی حاکی از آن است که آدورنو این یادداشت‌ها را مواد خامی برای سایر متن‌ها یا حداقل مراحل آغازین نسخه‌های تکمیل‌شده خواب‌هایش همانند آنچه که در کارهای ویلند هرتسفلد، ارنست یونگر و فرانتز هوفمان می‌بینیم می‌دانست. در متون مربوط به خواب این نویسندگان، تلاش شده است تا با خواب به شکل ادبی برخورد شود و به گفته هوفمان، خواننده می‌تواند حتی اگر از مراحل گوناگون شکل‌گیری متون مذکور آگاهی نداشته باشد آن را مقابل چشمان خود ببیند... مدرکی وجود ندارد که ثابت کند آدورنو قصد داشته است با افزودن هر نوع تفسیر نظری و توصیفی بر رویاهایش آنها را به‌صورت کتاب حاضر دربیاورد و خواب‌هایش را به‌صورت کامل‌تر به چاپ برساند. »

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.