کارآیی هنر در شناخت سازوکار مغزی طیف «اُتیسم» و «آسپرگر»
دریچهای ناگشوده به ذهنهای پرتنش
عبدالرحمن نجلرحیم . عصبشناس و عصبپژوه
در عصبپژوهی و علوم شناختی امروزی، طیف اُتیسم و آسپرگر را پدیدهای ناشی از اتفاقات استثنایی در طول رشد مغزی هنگام تکوین جنینی و سالهای اولیه پس از تولد محسوب میکنند که در آن تفاوتهای اساسی در رفتار اجتماعی شخص مبتلا، به درجات متنوعی بروز میکند. جالب اینکه این تفاوت رشد مغزی استثنایی با وجود ایجاد تفاوتهای رفتار اجتماعی، اغلب با استعدادهای طبیعی و حتی استثنایی و بینظیر در تواناییهای کارکرد مغزی (ذهنی) همراه است. هنوز علت یا علتهای این پدیده استثنایی در رشد مغزی معلوم نشده است ولی با افزایش ابزارهای علمی لازم برای شناخت آن و یافتههای 30سال گذشته، نظریههای علمی چندی در پیرامون آن بهوجود آورده است. با توجه به اینکه موارد مختلف طیف اُتیسم و آسپرگر، با توانایی کارکرد بالای مغزی و خلاقیت هنری همراه است، این سوال مهم در این مقاله مورد بحث قرار میگیرد که آیا میتوان از این موضوع برای راستآزمایی نظریهای علمی درباره طیف اُتیسم و آسپرگر استفاده کرد؟ بر اساس یافتهها، طیفی از مبتلایان به اُتیسم و آسپرگر، درعینحال که در نشاندادن احساسات خود در برخوردهای رودررو و چشمدرچشم با دیگران در زندگی اجتماعی، دچار مشکل هستند، ممکن است استعدادهای مغزی شگفتانگیزی داشته باشند. طبق نظریه «سایمون بارون کوهن»، افراد در طیف اُتیسم و آسپرگر، به درجاتی نمیتوانند خود را به جای دیگری بگذارند و احساسات آن دیگری را درک کنند، یعنی همدلی یا هماحساسی (امپاتی) داشته باشند. از طرف دیگر پژوهشها نشان میدهد در میان افراد با اُتیسم شدید، گاه استعدادهای شگفتانگیزی برای خلاقیتهای هنری، علمی و فنی بروز میکند. بررسیها تاییدگر نشانههایی از وجود صفات بارز نوعی اُتیسم یا آسپرگر در هنرمندان نقاش، موسیقیدانها، نویسندگان داستان، کارگردانان، بازیگران تئاتر و سینما و مجریان معروف تلویزیونی است که در نزد عموم، محبوب و مشهور هم میشوند. پرسش این است که چگونه میتوان هنرمند بود، ولی احساس همدلانه نسبت به دیگری نداشت؟ بنابر شواهد موجود و احتمال بروز استعداد هنری در طیف اتیسم و آسپرگر و امکان وجود هنرمندانی با صفاتی بارز، اگر طبق نظریه «کوهن»، ما در این پدیده مغزی، با فقدان یا ضعف رشد همدلی یا هماحساسی در مغز مبتلایان روبهرو هستیم، پس چرا آنها در خلاقیتهای هنری و ابراز احساسات همدلانه خود موفق عمل میکنند؟ آیا احساس همدلانه در رابطه با دیگری در خلاقیت هنری آنها نقش ندارد؟ آیا میشود بازیگری بدون اینکه بتواند خود را در جای دیگری بگذارد، نقش آندیگری را بهخوبی بازی کند؟ بنابراین وجودخلاقیت هنری همراه با هردرجهای از اتیسم یا آسپرگر، خودبهخود میتواند ادعایی علیه این نظریه باشد. نظریه دیگری که در سالهای اخیر، هوادارانی پیدا کرده است، بر عکس نظریه اول، جهان مبتلایان به اتیسم و آسپرگر را جهانی پرتنش همراه با احساساتی افراطی ارزیابی میکند و علت فرار و گریز آنها از ارتباط چشمدرچشم با دیگران را نه به علت فقدان احساسات برای دیگران، بلکه نتیجه شدت این احساسات میداند. در طیف اُتیسم و آسپرگر، همدلی یا هماحساسی زیاد از حد و افراطی (هیپرامپاتی) وجود دارد و آنها برای حفظ خود از هجوم احساساتی ویرانگر، از رویارویی با دیگران فرار میکنند و چارهای دیگر میجویند و گاه این چاره، به صورت تواناییهای استثنایی در هنر و علم بروز پیدا میکند. از پیشگامان نظریه جهان پرتنش بر اساس نوروبیولوژی اُتیسم، «کاملیا» و «هنری مارکرام» از موسسه پژوهش مغزی در پلیتکنیک لوزان سوئیس هستند. آنها بر اساس یک یافته بالینی که مصرف قرص ضدتشنج و تنظیمگر خلقوخو (به نام سدیم والپرات) در زنان حامله، احتمال تولد فرزند دارای اُتیسم را بالا میبرد، مقدار زیادی سدیم والپرات را به موشهای حامله، تزریق کرده و اثر آن را در مغز بچهموشها بررسی کردند، تا مدلی حیوانی برای بررسی اساس بیولوژیکی این پدیده رشدی در مغز آنها پیدا کنند. در آزمایشهای متعدد و پیچیده انجامشده نشان داده شد به علت افزونی ارتباطات رشتههای عصبی در مناطق مهم مغز از جمله کورتکس جدید و آمیگدال (هسته بادامی)، نوعی تظاهرات رفتاری شامل حساسیت مفرط به محرکات حسی، پرحافظگی و تمرکز و توجه افراطی روی جزییات، اعمال از روی استیصال همراه با ترس و اضطراب بروز پیدا میکنند. این رفتار زاییده هجوم محرکات در نتیجه وفور شکلگیری ارتباطات و پیوندهای زودرس در مغز است که شانس فرصت انسجام و هماهنگی در ضمن رشد مغزی را کاهش میدهد. هجوم احساسات ناشی از پرعملی مدارهای خاصی از مغز، موجب ترس و وحشت از رویارویی با هجوم محرکات و تقویت مکانیسم گریز و فلجشدن فعالیت ذهنی در بعضی از موارد میشود. واقعیتی که جسته و گریخته در این شرایط پرتنش ساخته میشود، واقعیتی پر از جزییات افراطی (هیپررئالیتی) است. در این وضعیت، بهدستآوردن تصویری کلی از جهانی که ساخته میشود، گاه غیرممکن میشود. چنین جهانی پرتنش، اغلب ترسناک، گیجکننده و با اضطرابی فلجکننده همراه است. طبق این نظر، در این وضعیت، گاه گریز از مهلکه، دیگری و جمع، الزامآور میشود. پس شاید بتوان گفت این گریز از جمع و پناهبردن به خلوت، نشانه کمبودن همدلی و هماحساسی در آنها نیست، بلکه نشانه لبریزی احساساتی بیش از توان تحمل است. حال طبق این نظریه، اگر در طیفی از اُتیسم و آسپرگر، با چنین تفاوت کارکری مغزی نسبت به افراد عادی و حساسیت زیاد به محرکهای بیرونی از جمله محرکهای هیجانی از جانب دیگران، توان غلبه بر بحران و آشوب ناشی از این پرکاری تنشآمیز مغزی بهوجود آید که به نظمی نو منجر شود، راه رسیدن به خلاقیت هنری نیز هموار میشود. اینچنین است که نظریه وجود احساسات همدلانه بیش از حد معمول در طیف اُتیسم و آسپرگر، با کارکرد بالای مغز، راه را برای توضیح استعدادهای استثنایی در عرصه خلاقیت هنری در این طیف باز میکند. وجود حساسیت بسیار بالای این افراد در مقابل پدیدههای محیطی در عرصههای مختلف، قدرت پرداختن به جزییات فراتر از میدان توجه افراد دیگر، حافظه بیش از حد معمول آنها، قدرت تکرار و وسواسی بیشازحد معمول الگوهای عملی و اصرار در ادامه آنها برای فرار و گریز از هجوم متغیرهای آزاردهنده، همه و همه میتواند در کار خلاقانه هنری بهکار گرفته شود. از طرف دیگر، در برخی موارد پرداختن به رشتههای مختلف هنری، خود میتواند تواناییهای استثنایی طیف اُتیسم و آسپرگر با کارکرد بالای مغزی را در مسیری خلاقانه و سازنده هدایت کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.