گفتوگو با احمد مسجدجامعی
حرکت نمادین
احمد مسجدجامعی را به عنوان چهرهای اجتماعی و فرهنگی، سالهاست که میشناسیم اما اینبار به سراغش رفتهایم تا با او درباره رویکرد جدید فعالیتهایش صحبت کنیم. در این مجال کوتاه درباره چند کار متفاوتی که در سال گذشته انجام داد و سبب ارتباط بیشتر و همراهی مردم با چهرهها شده بود، مانند تهرانگردی و تور کتابفروشیگردی صحبت کردیم.
پرونده ما درباره فعالیتهای اجتماعی اهل فرهنگ و چهرههای مشهور است. شما سال قبل در شکلگیری چند حرکت نقش داشتید که تهرانگردی و دعوت به حضور در کتابفروشیها، از آن جمله بود. میخواهیم به این موضوع بپردازیم، اما نمیشود از بحث شورای شهر شروع نکرد. شما سال قبل یکی از مهمترین سمتها را از دست دادید. به نظر بعضی این به خاطر عملکردتان بود و یکی از دلایلی که ذکر میشد، همین تهرانگردیهای شما بود. فکر میکنم دوستانی که این دلیل را میگفتند، شوخی میکردند. چرا شوخی بود؟ کسانی که با کار شورا آشنا باشند، حتما میدانند که موضوع، پیچیدهتر از اینها بود. یکی از راههای حفظ آن سمت، این بود که از جنبه نظارتی و نرمافزاری شورا بکاهیم. البته نظارتی که میگویم، خردهگیری جناحی نبود و نظارتی کارشناسانه بود که گاهی در روزنامهها و نشریات هم مطرح میشد، اما بههرحال بدون اغماض انجام میگرفت. ولی مگر تاثیری هم داشت؟ حتما تاثیر داشت. هم ادبیات مدیریت شهری عوض شد و هم ادبیات میان اعضا با یکدیگر و اعضا با مدیران، یکی از تاثیراتش هم این بود که اعضای شورا در بسیاری از موارد بدون درنظرگرفتن تعلقات سیاسی، نظارت بر فعالیتهای شهرداری و مسایل مربوط به شهر را پیگیری میکردند. تا قبل از ماجرای انتخابات ریاست شورا که بههرحال به خاطر جنس کار و به خاطر حضور فعال افراد بیرون از شورا، سمتوسوی سیاسی پیدا کرد، وضعیت اینگونه بود و ما میدیدیم که مهمترین انتقادات به اشکالات شهرداری را برخی از چهرههای اصولگرا هم داشتند. یعنی با اینکه انتخابشان قالیباف بود، به کار شهردار انتقاد داشتند؟ بله، اتفاقا تذکرها به شهرداری بین اصولگرایان و اصلاحطلبان شورا تقریبا به تعداد نزدیک به هم توزیع شده بود. به ترتیب آقایان قناعتی، دوستی، حافظی، سرخو، شاکری، حکیمیپور، اقبال و انصاری بیشترین تذکرها را به شهرداری داشتند. برگردیم به تهرانگردی، فکر نمیکنید که تهرانگردی به فعالیت اصلی شما بدل شده بود؟ تهرانگردی فعالیتی یکروزه در یک هفته بود، یعنی یکهفتم فعالیتها. اخبار و اطلاعات بخشی از فعالیتهای طول هفته هم منعکس میشد، اما برای رسانهها تهرانگردی جذابتر بود و بازتاب بیشتری داشت. حالا چرا بازتاب بیشتری داشت؟ فکر میکنم یکی از دلایلش این بود که به آن توجه شد. این توجه، هم از طرف مردم بود و هم نهادهای عمومی. این را شما باید بگویید که از بیرون به این موضوع نگاه میکنید، اما من فکر میکنم یکی از دلایلش این بود که کاری نو بود و از جنس کارهای رسمی نبود و امکان تماس بیواسطه و رودررو با شهروندان فراهم میشد. ظاهرا اول جور دیگری شروع شد و بعد گستردهتر شد. این کار در شروع شکل دیگری داشت. من و یکی از دوستان، کار را دونفره شروع کردیم. میخواستم شناخت دقیقتر و بیواسطهتری از تهران داشته باشم. من خیلی از خیابانها و محلههای تهران را از کودکی میشناختم و غریبه نبودم با تهران، اما فکر میکردم بازهم تهران نیاز به بیشتر شناختهشدن دارد، همان چیزی که خبرنگاران بعدها به آن «کشف تهران» گفتند. دیگران وقتی مطلع شدند به جمع ما اضافه شدند و برخی از دوستان خبرنگار و روزنامهنگار و عکاس هم اظهار تمایل کردند که همراهی کنند. بعد کمکم چون بازتاب داشت، برای شهرداران منطقه اهمیت پیدا کرد و این چیزی شد که دربارهاش حرف میزنیم. آیا تهرانگردی یک فعالیت سیاسی برای انتخابات مجلس نیست؟ برخی گروههای سیاسی همین که کار یا فعالیتی مورد توجه واقع میشود، اول دنبال انگیزههای فرد میگردند و اولین انگیزهای که به ذهنشان میرسد، انگیزههای سیاسی و انتخاباتی است. اینکه یک عضو یا رییس شورای یک شهر، بخواهد آن شهر را به قول دوستان کشف کند و به شناختی دقیقتر و بیواسطه برسد و دیگران را در این شناخت شریک کند و به این واسطه، مسایل و مشکلات شهروندان را شناسایی و مطرح و به حل برخی از آنها کمک کند، نهتنها ایراد و اشکال نیست که بهنظرم بخش مهمی از وظایف اوست. یکی دیگر از انتقادها، هزینههای آن بود و بعضی از اعضای شورا مستقیم و برخی غیرمستقیم میگفتند که تهرانگردی هزینه داشت. حتی یکی از اعضای شورا گفته بود که ما هم این کار را بدون هزینه انجام میدادیم. یا این دوستان از هزینههای این کار واقعا بیاطلاع بودند که این حرف را میزدند یا اطلاع داشتند و به خاطر اینکه فکر میکردند، این کار بازتاب سیاسی دارد، این حرف را میزدند. این کار به شهروندان تهرانی هزینه تحمیل نمیکرد، اما در شناسایی و حل مشکلات مردم محلههای مختلف، موثر بود. بههرحال رییس شورایشهر و گروهی خبرنگار و روزنامهنگار و شهردار منطقه و ناحیه در این برنامه حضور پیدا میکردند و هزینه ایجاد میکرد. تهرانگردی روزهای جمعه انجام میگرفت و میگیرد. الان چهلمین تهرانگردی هم انجام شده است. در واقع من از روز تعطیلم برای حضور در این برنامه استفاده میکردم و خبرنگاران و روزنامهنگاران و عکاسان هم برای حضور در این برنامه، هزینهای دریافت نمیکردند و حتی برخی با ماشین شخصی خودشان میآمدند، شهرداران منطقه مورد بازدید هم اجباری به حضورشان نبود، اما چون بحث درباره مشکلات و مسایل شهروندان بود، احتمالا فکر میکردند، حضورشان ضرورت دارد و کمک میکند. گفتید که چهلمین تهرانگردی هم انجام شده است و با این حساب، بعضی از مناطق را بیش از یکبار بازدید کردهاید. برنامه آینده تهرانگردی چه میشود؟ آیا ادامه دارد؟ وقتی حرکتی به 40 مورد میرسد، نیاز به بازنگری و ارزیابی دارد. گزارشهای تهرانگردیها به تدریج منتشر خواهد شد. نشر نظر اولین کتاب از این مجموعه را برای انتشار آماده کرده است. برای ادامه این فعالیت هم نقد و بررسی و ارزیابی خواهیم کرد و انشاءالله آن را دنبال خواهیم کرد. قبل از آقای جنتی نام شما به عنوان گزینه پیشنهادی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مطرح بود. فکر میکنید اگر وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی بودید، اوضاع چه فرقی با الان داشت؟ واقعا جواب درستدادن به این سوال خیلی سخت است. آدم قبل از اینکه در حوزهای مشغول به فعالیت شود، برنامهها و ایدههایی دارد، اما وقتی مشغول میشود، اوضاع فرق میکند. البته میزان فرقش بسته به آشنایی با آن حوزه دارد. آقای جنتی هم مثل هرکس دیگری با ایدهها و برنامههایی وارد وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی شدهاند و توانستهاند به بخشی از آنها، جامه عمل بپوشانند و به بخشی نتوانستهاند. ادارهکردن وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی سخت و پیچیده است. توقعات بالاست و امکانات لازم برای عملیکردن آن توقعات پایین. بخش کمی از بودجه فرهنگ در وزارت ارشاد است، اما همه بار مسوولیت بر دوش این وزارتخانه است. مثلا شما در انتقادهای منتقدان میببینید که عامل بسیاری از نابسامانیهای اجتماعی را وزارت ارشاد میدانند، اما همین منتقدان از همین زاویه به نهاد بسیار موثرتری به اسم صداوسیما انتقادی ندارند. برخی از رسانهها از شما به عنوان عنصر پشتپرده وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی یاد کردند و اسمهایی هم ذکر کردند. بعید میدانم خودشان هم چنین چیزی را باور داشته باشند. من به اعتبار اینکه سالها در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی کار کردهام، با افراد زیادی از جریانها و گروههای سیاسی مختلف همراه بودهام و ارتباط کاری داشتم. از آقای خاتمی گرفته تا آقای لاریجانی و آقای میرسلیم به عنوان وزیر. با کسان دیگری هم در کسوتهای دیگر همکاری داشتیم ازجمله با آقای جنتی. طبیعی است که در دورهای با افراد باسابقهای که در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی فعالیت میکنند، همکار بوده باشیم. پرونده ما درباره فعالیتهای اجتماعی است. شما در بحث آلودگی هوا و آخرینش بحث دعوت مردم و اهل فرهنگ برای حضور در کتابفروشیها حضور فعال داشتید. آیا این حرکت، کاری در مقابل وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نبود؟ البته اگر تکلیف ما را روشن کنید که بالاخره ما پشتپرده وزارت ارشادیم یا در مقابلش خوب است. بحث کتابخوانی بحثی است که اصلاحش عزم ملی و حضور همگانی میطلبد. همه باید کنار هم قرار بگیریم تا وضعیت کتابخوانی ما تکانی بخورد. اولا این کار در هفته کتاب انجام شد. متولی هفته کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است. ثانیا آقای جنتی هم به این دعوت پاسخ مثبت دادند و در یکی از کتابفروشیهای قم حاضر شدند تا چنین گمانهزنیهایی بهطورکلی منتفی شود. بسیاری از چهرههای برجسته فکری و فرهنگی کشور به دعوت شما پاسخ گفتند، فکر میکنید علت این استقبال چه بود؟ علت استقبال اهل فکر و فرهنگ، نیاز ما به بهبود وضعیت کتابخوانی است. از این رو از علمای محترم قم تا نویسندگان و پژوهشگران عزیز سایر حوزههای علم و فرهنگ و هنر به دعوت پیوستند. کتابخوانی یکی از شاخصهای مهم پیشرفت است. در سنت دینی ما نیز کتابخوانی جایگاه برجستهای دارد. بزرگان ما هم به کتابخوانی توصیه میکنند، اما بااینهمه وضعیت کتابخوانی خوب نیست و میزان کتابخوانی پایین است. ما نگران تعطیلشدن برخی از کتابفروشیهای قدیمی هستیم. برخی از کتابفروشیها تعطیل شدهاند. این باعث میشود که همه اهل فکر و فرهنگ هم به این موضوع بیندیشند و از حرکتهایی که فکر میکنند در این زمینه موثر است، حمایت کنند. باوجود استقبال از این حرکت از دو منظر هم در برخی از نوشتهها دیدم که این موضوع آسیبشناسی شده بود: یکی اینکه مشکل کتابخوانی باید به طور ریشهای حل شود و با این کارهای مقطعی حل نمیشود و دیگر اینکه مردم فقط در بخشهایی از شهر از این حرکت استقبال کردهاند و نه در همهجا. بله من هم موافقم که مشکلات مرتبط با کتابخوانی آنقدر عمیق است که باید به طور ریشهای حل شود. دعوت به حضور در کتابفروشیها، یک حرکت نمادین بود که قصدش حمایت از کتابفروشیها و جلبتوجه به خریدن و خواندن کتاب بود. حرکتهای اینچنینی ادعای حل ریشهای ندارند، بلکه باعث میشوند که توجه بزرگان جامعه به این موضوع جلب شود. این کارها راهحل ریشهای نیست، اما میتواند به راهحلهای ریشهای منتهی شود. میتواند با جلب توجهکردن به این موضوع، امکان یافتن راهحلهای ریشهای را فراهم کند. حضور مردم هم بستگی به مطلعشدنشان دارد. خیلی از مردم از این حرکتها مطلع نمیشوند. اغلب مردم مخاطب تلویزیون هستند و معمولا این حرکتها در تلویزیون بازتاب ندارد. دعوت به حضور در کتابفروشیها بعد از اینکه موفقیتی داشت، تلویزیون به آن پرداخت، درحالیکه اگر قبل از انجام، مثل برخی از روزنامهها و شبکههای اجتماعی، تلویزیون هم در این زمینه فعالتر برخورد میکرد، وضع بهتر میشود. در عین حال حتی در برخی شهرستانهای دورافتاده هم مردم در کتابفروشیها حاضر شدند و پیامی از حضورشان ارسال کردند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.