گفتوگو با «کیتارو» درباره کنسرت در ایران
یک روح ژاپنی در تهران
نیما توسلی
«اوهایو گوزای- ماسو» در را که باز کرد، این جمله را بر زبان آورد و بعد از تعظیم ژاپنی، در طبقه24 هتل پارسیان آزادی میزبانمان شد. یکی از روزهای پایانی مهرماه93 بود. کیتارو پیش از آن در روزهای23 تا 27مهرماه در تهران روی صحنه رفته و قطعات بهیادماندنی جاده ابریشم، کاراوانساری و... را بههمراه نوازندههای همراهش و شماری از نوازندگان ایرانی به رهبری نادر مرتضیپور اجرا کرده بود. این اجرا، بخشی از تور جهانیای بود که از ترکیه، سنگاپور و جمهوری آذربایجان آغاز شد. کیتارو سال جدید میلادی تور جهانی خود را در تاریخ19فوریه از سنتپترزبورگ آغاز کرد. مقاصد بعدی او بهترتیب 22فوریه (ورشو)، 24فوریه (مسکو)، 26فوریه (کییف)، 28فوریه (بحرین)، دوممارس (بخارست)، چهارممارس (استانبول) و ششم مارس (باکو) بود. متن زیر، گفتوگوی ما با کیتارو است که اینک پس از چندماه برای اولینبار در سالنامه نوروزی «شرق» منتشر میشود. این گفتوگو به لطف آتسوکو میزوتا (Atsuko Mizuta) مدیر ارتباط با رسانههای شرکت Domo (ناشر رسمی آثار کیتارو) و مصطفی کبیری مدیر شرکت طنین رویایی پارسه (نماینده رسمی کیتارو در ایران) انجام شد.
روزگاری آرزو کرده بودید بتوانید بر مسیر جاده ابریشم، آهنگ صلح بنوازید. همزمان با ماهی که بیارتباط با صلح و عشق نبود (مهرماه)؛ میهمان ایرانیان شدید و به آرزویتان رسیدید. تجربه کنسرت در ایران چگونه بود؟ یکی از بهترین لحظات زندگیام طی روزهای سفر به ایران رقم خورد. من البته، پیشتر هم تجربه نواختن در جاده ابریشم را داشتم. زمانی که به شوروی سابق سفر کردم و سپس از آنجا با اتوبوس به عشقآباد رفتم. آن کنسرت سال1981 برپا شد. در واقع از ژاپن با هواپیما به شرق شوروی سابق پرواز کردم. از آنجا به دشواری و با چندبار مسیر عوضکردن به مسکو رفتم که چندروز طول کشید. تجربه ساخت موسیقی برای فیلم مستند جاده ابریشم همانطور که میدانید، مربوط به کشورهای واقع در این مسیر از زمانهای باستانی بود. چیزهای فراوانی از فرهنگ مردم، مذهب و سبک زندگی آنها را دربر داشت و من هم واقعا چیزهای زیادی از آن یاد گرفتم. آن تجربه، البته مبتنیبر آموختههایی واقعی و از نزدیک نبود، اما اینبار که به ایران آمدم و از نزدیک با مردم ایران ملاقات کردم، دریافتم کجا هستم. چه تفاوتهایی بین آنچه از ایران شنیده بودید و آنچه در واقع مشاهده کردید، وجود داشت؟ من در این سفر، ایران امروز را از نزدیک دیدم. قبل از آن براساس اطلاعاتم از جاده ابریشم تصوری دیگر از ایرانیان در ذهن داشتم. بااینحال ایران را همواره بخش مهمی از جاده ابریشم میدانستم و میدانم. این چندمین کنسرت شما از نواختن در جاده ابریشم محسوب میشود؟ قبلتر در چین هم اجرا داشتم. سال 1982، یعنی بیش از سهدهه پیش. در شانگهای اجرا کردیم و وزارت فرهنگ وقت چین این برنامه را مهیا کرد. شهردار شانگهای هم نقش مهمی در این هماهنگی داشت. چرا به شما میگویند «کیتارو»؟ این واژه به چه معناست؟ قدیمها یک مجموعه تلویزیونی چینی از تلویزیون پخش میشد به نام «کی تا رو». «کی تا رو» کلمهای سهبخشی است؛ «کی» به معنای شادی، «تا» به معنای فراوان، و «رو» به معنای آدم. بهاینترتیب «کی تا رو» به معنای آدم خیلی شاد است؛ البته درعینحال، کیتارو با همین تلفظ نام یک کارتون ژاپنی مربوط به دوران کودکی من هم میشود. رفتهرفته اسم مستعار من «کیتارو» شد و من هم به آن عادت کردم. البته بگویم که بر خلاف برنامه چینی، کیتارو در کارتون ژاپنی چیزی بود شبیه هیولا. خب برگردیم به اجراهایتان در ایران، تجربه چندروز اجرا در ایران چگونه بود؟ اینبار فقط در تهران روی صحنه رفتم؛ اما در آینده نزدیک واقعا علاقهمندم که در شهرهای دیگر هم بنوازم. شناخت چندانی از دیگر شهرهای ایران ندارم، اما به گمانم سه یا چهارمکان دیگر برای اجراهای بعد خوب باشند، بهویژه شیراز و همچنین اصفهان. چه شد برای همیشه ژاپن را ترک و آمریکا را برای سکونت انتخاب کردید؟ رابطهام با ژاپن قطع نشده. مدام به زادگاهم میروم. آنجا خیلی وقتها ملاقات دارم و کارهایی را اجرا میکنم، اما سکونتم در آمریکا به مسایل کاری مربوط میشود. من نوازندهام و بههمیندلیل در آمریکا زندگی میکنم. هیچ چهره ایرانی را در آمریکا میشناسید؛ به ویژه در زمینه هنر و موسیقی؟ پزشک من در آمریکا ایرانی است. اتفاقا قبل از آمدنم به ایران او را از این سفر مطلع کردم و او با غرور و خوشحالی از این موضوع استقبال کرد؛ اما واقعیت آن است که چهره هنری و موسیقایی خاصی را از ایران در آمریکا نمیشناسم. در ایران کدام چهرههای هنری را میشناسید؟ اینجا هنرمندان چندانی را نمیشناسم؛ اما در چند شب کنسرت؛ بعد از هر اجرا، هنرمندان فراوانی میآمدند و با هم آشنا میشدیم و کارت خودشان را میدادند، اما نام آنها را نمیدانم. با توجه به تجربه نواختن در ایران، چه شباهتهایی بین موسیقی ژاپن و ایران میبینید؟ روی سیاره زمین، تنوع بیشماری از موسیقی داریم، اما من شخصا فکر میکنم که صدا به تنهایی، ردپا و روحافزایی خاص خود را به همراه دارد. موسیقی ژاپن و ایران بهنظرم شبیه هم هستند. در ژاپن هم خیلیها به موسیقی سنتی و قدیمی علاقهمندند. به نظر من این دو موسیقی خیلی به هم نزدیکاند. راستش از نظر من هیچ مرزی وجود ندارد. ابزار و آلات موسیقی و نحوه آموختن و نواختن آن به نظر در دو فرهنگ ایران و ژاپن شباهتهای فراوانی دارد. قبل از کنسرت من، یک تایکونواز ژاپنی به نام «ایچی تارو» که دوست من است در ایران اجرا داشت... . تایکونوازی برای شما چه معنایی دارد؟ نوع و سبک نواختن تایکو، که در آن حتی دستانتان خونآلود میشود، از چه ناشی میشود و چرا به این شیوه اجرا میشود؟ ریتم و نواختن، در روح و خون و رگ و ریشه ما ژاپنیها جاری و ساری است. نواختن تایکو، کاری ساده ولی بسیار ژرف و پرمحتواست. پیشتر در ژاپن، رسم بر این بود که تایکو در کوه فیجی نواخته شود. اما من به روستای خودم «نگانو» رفتم که آنجا هم کوه دارد و طبق رسم شبهای سپتامبر در آنجا مینوازم. این مراسم 12ساعت طول میکشد: از غروب تا طلوع آفتاب. این سبک نوازندگی، نوعی مراسم و آیین است که با هدف تقدیر از مادر زمین صورت میگیرد. در این برنامه، از کودکان تا مسنترین افراد حضور پیدا میکنند و همه با هم مینوازند. چرا در کنسرتتان در ایران تایکونوازی نکردید؟ همراهم تایکو نیاورده بودم. چند هفته پیش دوستم آقای «ایچی تارو»، در ایران اجرا داشت و من فکر میکنم که با خودش تایکو آورده بود. اجرایی که مربوط به هفته فرهنگی ژاپن، در ایران بود. تایکونوازی من مربوط به این اواخر است، اما «ایچی تارو» که از من جوانتر و در این زمینه خبرهتر است با افراد معروفی اجرا داشته است. او به نظرم طی حضورش در ایران اجرای سولو هم داشت و سفارت ژاپن نقش مهمی در سفرش به ایران داشت. بااینحال، اگر با خودم تایکو آورده بودم حتما مینواختم. در گفتوگوهای قبلی هم از شما پرسیده بودیم و الان میخواهیم بیشتر بدانیم که چرا سبک اجرای تایکو به گونهای است که در پایان، حتی ممکن است از انگشتها خون بیاید؟ پوسته تایکو از جنس چوب است. وقتی به آن ضربه میزنید ایجاد موج میکند و تمام این موج است که صدا تولید میکند. بعضی از تایکوها هم خیلیخیلی بزرگاند و حالا تصور کنید که چه موجی ایجاد میکنند. این موجها به دستها ضربه وارد میکند. هیچ آمپلیفایری به کار برده نمیشود، اما ممکن است صدای آن در سهمایلی هم شنیده شود. موسیقی شما را به عنوان «نیو ایج» و شما را از پیشتازان این سبک میشناسند. آیا این تفسیر را قبول دارید؟ خب اجراهای من عملا سبک جدیدی است که میتوان از آن به این عنوان نام برد. چندوقت است که موسیقی مینوازید و چه تغییراتی در سبک اجراییتان در این مدت داشتهاید؟ بیش از چهاردهه. اما واقعیت آن است که چندان سبکوسیاق موسیقایی خودم را عوض نکردم، چون این سبک من است. پس چطور خودتان را با تحولات موسیقی، بهروز نگاه میدارید؟ هرروز ابزار موسیقایی جدید تولید میشود. قبلا اجرای آنالوگ داشتیم اما امروزه فناوری دیجیتال و فناوریهای جدید دیگری داریم که بعضی از آنها واقعا مفید و سودمندند. بههمیندلیل هم من در استودیوی خودم از این فناوریها دارم. همه آنها را نمیپذیرم و فقط آنهایی برایم جذاب هستند که به سبک شخصیام کمک کنند. شما موسیقی فیلم «بهشت و زمین» به کارگردانی الیور استون را ساختهاید آیا برایتان مهم است که برای فیلمهای مستند موسیقی بنویسید؟ موضوع مستند کمی فرق دارد. در آن ما مجموعهای از تصاویر داریم و یک مجموعه پیشزمینه از موضوع. تجربهای است که زیاد میشود از آن آموخت، به ویژه در ارتباط با موسیقی. البته، اجرای جاده ابریشم بسیار متفاوتتر از کاری بود که برای فیلم آقای استون انجام دادم و تفاوت مهم آن این است که جاده ابریشم در خود یک داستان داشت. بااینحال، هنوز دوست دارم که برای فیلمهای مستند اجرا کنم. تجربه متفاوتی است. البته نه برای هر فیلمی. به جز این دوتجربه، چند تجربه دیگر هم در چین و ژاپن در زمینه موسیقی فیلم مستند دارم که هریک، تجربههایی کاملا متفاوت هستند. در کنسرت ایران، چه تواناییهایی در جوانان هنرمند ایران دیدید؟ بهنظر بیشتر آنها به اجراهای کلاسیک علاقهمند هستند، مثل موتزارت و باخ و...، اما سبک موسیقی من «نیو ایج» است و برای آنها هم تازه و نو بود. اتفاقا در این اجرا هم آنها مجبور بودند خودشان را با سبک من انطباق بدهند و خیلی وقتها باید فیالبداهه تصور میکردند که چه اجرایی میخواهیم داشته باشیم. درهرحال، تجربه خیلی خوبی بود و شببهشب بهتر هم شد. چه پیشنهادی به جوانان ایرانی دارید؟ در ایران، سازها و فناوریهای مربوط به آن وجود دارد. پیشنهاد میکنم که راه خودشان را پیدا کنند، چه با معلم چه بیمعلم. یک نکته مهم اینکه با فناوریهای جدید راحت میشود تولید صدا کرد، اما در زمان ما اینگونه نبود و ممکن بود دو روز هیچ صدایی تولید نکنیم و فقط فکر کنیم و کار. این باعث شکلگیری خلاقیت میشود و البته نکته مهمی است. این اجرا به پایان رسید. آیا باز هم شما را در ایران خواهیم دید؟ دقیقا نمیدانم اما از دولت و همچنین مدیر برنامههایم خواستهام امکان و احتمال حضور دوبارهام را بررسی کنند. من یک برنامه زمانی برای اجرا دارم که از آن جمله میتوان به اجرای کنسرت بعدیام در ژاپن در سال2015 اشاره کرد. خیلی امیدوارم که دوباره در ایران حضور پیدا کنم و موسیقی بنوازم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.