ادبیات، زبان داستان و چگونهنوشتن در گفتوگو با محمدرضا صفدری، بهمناسبت انتشار رمان سنگوسایه
نوشتن همیشه برایم سخت است
علی شروقی
نخستین داستان محمدرضا صفدری، با عنوان «سیاسَنبو»، در سال 58 در شماره هفتم «کتاب جمعه» شاملو چاپ شد و همین نام بعدها عنوان نخستین مجموعهداستان او شد. بعد از مجموعه «سیاسنبو»، صفدری مجموعهداستان «تیله آبی» را منتشر کرد و بعد از آن رمان «من ببر نیستم پیچیده به بالای خود تاکم» را. «سنگوسایه» تازهترین کار منتشر شده محمدرضا صفدری است. کتابی که خود صفدری آن را «یک بازی بلند» نامیده است. نامی که چندان هم بیمسما نیست چراکه کل این داستان بلند بر پایه منطق بازی بنا شده است. گفتوگویی که میخوانید هم درباره این کتاب است، هم درباره موضوعاتی چون ذهنیت و شیوه داستاننویسی صفدری، نویسندگان ایرانی و خارجی که او از آنها تاثیر گرفته، تلقیاش از زبان در داستان و پیوندش با پشتوانههای ادبیات کلاسیک فارسی. صفدری از نویسندگانی است که هم ادبیات جهان را خوب خوانده و هم ادبیات کلاسیک فارسی را و خواندههای کلاسیک او پشتوانهای شده است برای مواجهه خلاقانهاش با زبان بومی که این بهخوبی در نوشتههایش بهچشم میآید. گفتوگو با محمدرضا صفدری را میخوانید.
دوستیها و بازیهای کودکی در بعضی از داستانهای قدیمیتر شما هم هست؛ مثل بعضی داستانهای مجموعه «سیاسنبو» که اولین کتاب شما بود یا «من ببر نیستم پیچیده به بالای خود تاکم» که در آن هم اشارههایی هست به روابطی که شخصیتها از کودکی با هم داشتهاند. در «سنگوسایه» اما بازی بچهها جزیی از فرم داستان است و نقش کلیدیتری دارد... بله، در داستانهای پیشین من هم نزدیکی بچههایی که در داستان حضور دارند بر پایه بازی است. اما در «سنگوسایه»، شخصیتها بدون اینکه از قبل بینشان توافقی شده باشد با هم بازی میکنند. یعنی اینجا داستان دارد از نگاه یکی از شخصیتها یعنی «زوزو» روایت میشود. این زوزو، آن یکی شخصیت داستان یعنی «شولو» را هم میبیند و برای همین اگر هم تمام بازی در ذهن زوزو در جریان باشد چون شولو هم در درون زوزو هست او هم در بازی زوزو حضور دارد و در واقع بازیای که در ذهن زوزو شکل میگیرد در ذهن شولو هم که در درون اوست و با او گذشتهای مشترک دارد، شکل میگیرد... اما بهتدریج میبینیم که شخصیتهای دیگری هم درگیر بازی میشوند. خب وقتی شروع به نوشتن این داستان کردم همهچیز به این صورتی که الان هست در ذهنم آماده نبود. پیش از هر چیز زوزو و شولو بودند که به یاد گذشته، کنار هم نشسته بودند و چیزهایی را به صورت عینی یا ذهنی به یاد میآوردند. از پی اینها، شخصیتها و رویدادهای بعدی آمدند. مثل آن سرباز با اسب چوبیاش که او هم به گونهای اسیر بازی میشود. حالا اینکه بازی به کجا میانجامد در خود داستان پیداست. کلا داستان بیشتر با یک تصویر در ذهنتان شکل میگیرد و پیش میرود یا با طرحی که آغاز و انجامش با تمام جزییات معلوم است؟ اولین چیزی که به ذهنم میآید یک تصویر است در یک مکان. مثلا سالهاست یک صندلی که سال 73 یا شاید 74 در شمال، جلوی یک هتل دیدهام ذهنم را به خودش مشغول کرده. یک صندلی کهنه که نشیمن ندارد و تهی است. سالهاست که دلم میخواهد این صندلی را در یک داستان در بیاورم. نه اینکه مثلا داستان را از نگاه صندلی یا آدمی که روی آن مینشیند روایت کنم، نه، این جوری حاصل کار یک چیز سطحی میشود که دلخواه من نیست. آنچه سالهاست در ذهن من است و دوست دارم در داستان درش بیاورم تهیبودن آن صندلی است. درواقع برای من خود آن شیء و خود آن مکان مطرح است و این همان چیزی است که در آوردنش در داستان سخت است و یککمی حال خوب میخواهد. نمیدانم شاید هم من تنبلی میکنم و با حال بد بهتر بشود نوشت، ولی فکر کنم کار سادهای نباشد با دیدن یک تصویر در یک مکان داستاننوشتن. بعد از اینکه آن تصویر در مکان در ذهنتان شکل میگیرد و احساس میکنید وقت نوشتناش رسیده، آیا با یک برنامهریزی دقیق پیش میروید و طرحی مشخص برای داستان در نظر میگیرید یا میگذارید داستان در حین نوشتن شکل بگیرد؟ نهایت برنامهریزی که برای یک داستان میکنم این است که مثلا میگویم اینجا یک بیمارستان است، اینطرف دریاست، اینجا یک دوچرخهسوار است که دوچرخهاش را گم کرده و یک سربازی هم هست که میخواهد سوار قطار شود یا با خودش فکر میکند اینجا باید ایستگاه قطار باشد. دختری هم در بیمارستان است و این مردی که دوچرخهاش را گم کرده پدر دختر است و دختر هم هنوز برایم روشن نیست روز تولدش است یا روز مرگش... آنچه گفتم کل طرحداستانی است که از سال 68 یا 69 در ذهنم است و هنوز نتوانستهام بنویسمش. طرح کلی که برای این داستان کوتاه آماده کردهام همین است، حالا اینکه پشت ذهن من چهچیزی هست بحث دیگری است. مثلا حیرانی و سردرگمی آن آقایی که دوچرخهاش را دزد برده یا سربازی که فکر میکند اینجا ایستگاه قطار است و... بابت لودادن طرح داستانتان نگران نیستید؟ نه، این طرح داستان من است. اگر میدانستم کس دیگری میتواند آن جور که من در ذهن دارم بنویسدش تعریفش نمیکردم. همین الان اعلام میکنم هرکس خواست بیاید و برپایه این طرحداستانی بنویسد، اما آنچه من میخواهم بنویسم و شاید هم نتوانم، داستان من است و فقط خودم میتوانم آن را بنویسم. دیگران داستان خودشان را خواهند نوشت. یکی از ویژگیهای داستانهای شما، پیوند آنها با ادبیاتکلاسیک است. منظورم بهلحاظ موضوع و مضمون نیست. اما چه بهلحاظ نثر و زبان و چه بهلحاظ برخی عناصر دیگر، مثل حالوهوای تمثیلی در همین «سنگوسایه» (مثلا آن قسمت مربوط به اسب و سرباز) در این قصهها رگههایی از شعر و نثر کلاسیک و قصههای تمثیلی عرفانی هست. در مورد «سنگوسایه» باید بگویم که وقتی این داستان تمام شد دیدم فرم ظاهریش کمی به ساختار ترکیببند در شعر فارسی شبیه شده است. یعنی آن گفتوگویی که بهشکل نثر میان هر بخش از داستان میآید و بخشهای سهگانه داستان را از هم جدا میکند، فرمی شبیه ترکیببند به داستان داده است. البته نمیخواهم بگویم که شعر است؛ چون فکر نمیکنم با زبان شعر بشود داستان نوشت. فرم یکداستان میتواند شاعرانه باشد اما نثرش نه. مثلا بورخس در داستانهایش اصلا نثر آهنگینی بهکار نبرده و خیلی ساده نوشته، با اینهمه ممکن است گفته شود که آنچه نوشته شعر است. شاعرانگی کار بورخس در فرم داستانهای اوست. کلا برای زبان در داستان چه کارکردی قایلید و تلقیتان از زبان چیست؟ نظر خاصی ندارم و اصلا معتقد نیستم نویسنده حتما باید به نثر خاصی بنویسد و نثرش آهنگین یا هرطور دیگر باشد. بیهقی یا ناصر خسرو و کسان دیگر هم فکر نمیکنم تعمدا نثرشان را به این شکلی که هست نوشته باشند. این نثر در کار آنها خیلی طبیعی به وجود آمده. البته مثلا در مورد گلستان سعدی قضیه فرق میکند و آنجا سعدی میخواسته تواناییهایش را نشان بدهد. ممکن است ما در دورهای دچار تصنع در نثر بشویم، اما این خیلیخطرناک است که من چیزی بنویسم که کسی سردرنیاورد و همه بگویند این نویسنده پیچیده مینویسد. پیچیدهنوشتن لزوما حسن محسوب نمیشود. حالا یک جاهایی ممکن است دست نویسنده نباشد و کار بهطورطبیعی پیچیده باشد. اما من فکر میکنم آنچیزی که کار را پیچیده میکند زبان نیست و من اگر بخواهم مثل قاضیحمیدالدین بلخی یک حکایتساده را پیچیده بنویسم بهجایی نمیرسم. اصلش محتوا و ذهنیتی است که پیش از هرچیز، تصویری به ما میدهد و ما بر پایه آن تصویر، داستان مینویسیم. حالا ممکن است نویسندهای بگوید تمام رویدادهای داستان از اول در ذهن من هست و آنها را یا در ذهنم آماده دارم یا یادداشتشان میکنم و بعد بر پایه آنها داستانم را مینویسم. یکی هم نه، فقط یک تصویر گنگ و محوی دارد و بر پایه آن تصویر به داستانش فرم میدهد. هر دو شیوه هم میتواند موفق باشد. در مورد زبان هم واژهها باید درخور آن ذهنیت و درخور آدمهای داستان باشند. در این مورد هم هیچ قاعده سفتوسختی وجود ندارد. مثلا میگوییم برای آدم معمولی در داستان نباید زبان آهنگین به کار برد، اما یکجا ممکن است این قاعده نقض شود. مثلا ممکن است شخصیتی هم که کتابخوان نیست کلام آهنگین از زبانش درآید. یکبار سالها پیش با یکی از دوستانم که شاعر بود صحبت میکردم میگفت خراسانیها اصلا ذاتا شاعرند، گفتم چرا؟ گفت در یکروز برفی با یک کارگر خراسانی صحبت میکردم، گفتم: «چه برف سنگینی، سرده. » و او گفت: «وای به برف و دگرروزِ برف. » خب آن آدم کتاب نخوانده بوده اما کلامش آهنگین بوده. کلام آهنگین را تصنعی نمیشود ساخت. ضمن اینکه درون شنونده هم باید یک ذهنیت آهنگین باشد تا او بتواند کلام آهنگین را در سخن یکشخص دیگر تشخیص دهد و پذیرای آن شود. خیلیها ممکن است آن جملهای را که دوست من از یککارگر ساختمانی شنیده بود بشنوند و بیاعتنا از کنارش عبور کنند. مثلا در منطقه جَم، که در جنوبشرقی کنگان واقع است و از آنجا تا خورموج و بوشهر راهی نیست، مردم آهنگینتر از ما حرف میزنند و کلمهها را کمتر میشکنند. برای همین فکر میکنم جَمیها بهتر و خوشآهنگتر و فارسیتر از ما خورموجیها و بوشهریها حرف میزنند. در داستانهای خود شما این توجه به آهنگها و پتانسیلهای ادبی زبان بومی خیلی مشهود است. یعنی بهجای لهجهنویسی افراطی، یکجور پیوندزدن زبان بومی با پشتوانههای زبانی ادبیاتکلاسیک را در داستانهای شما میبینیم. برای من آنچه در برخورد با واژههای بومی مهم است فارسیبودن آنهاست یعنی با هر واژهای که برخورد میکنم، اول فکر میکنم این واژه آیا ریشهای در زبانفارسی دارد یا نه. واژههای بسیاری در زبان مردم بوشهر و خورموج و جاهای دیگری که در آنها مردم به گویش و لهجه خودشان صحبت میکنند، هست که اگر آنها را در داستانهایم بیاورم ممکن است متن برای خواننده فارسیزبان امروز خیلیدشوار شود. تا جاییکه بتوانم میکوشم از واژههایی استفاده کنم که ریشه فارسی دارند. حالا اگر نمونهای از این واژهها را که در کارهای من آمده بهیاد داشته باشید و بگویید، برایتان میگویم که ریشهاش کجاست و در کدام متن از ادبیاتکلاسیک ما بهکار رفته... مثلا «دیدارآمدن» به معنی پیدا و پدیدار شدن... آهان، این «دیدار» را مثلا یادم است سالها پیش کسی میگفت از «دیار» میآید. اما من به او گفتم نه، این کلمه را من به همینمعنا در متنهای قدیمی فارسی دیدهام. حالا یا در «اسکندرنامه» دیده بودم یا در «شاهنامه فردوسی». بههرحال یکیدوجا از متونقدیم به این واژه «دیدار» به همین معنای پدیدارشدن برخورد کرده بودم. یا مثلا نظامی در شعرش واژه «کَهتاب» را بهکار میبرد که همان ضمادی است که روی زخم میگذارند. خب این همان است که در خورموج به آن «کُهته» میگویند. من با خودم فکر کرده بودم این «کهته» احتمالا باید پسوند آب داشته باشد و بعد دیدم در کارِ نظامی با پسوند «آب» آمده. خب این به من جرات و توان میدهد که من هم این واژه را به صورت «کهتاب» بنویسم و با جرات بگویم که در کار نظامی هم به این شکل آمده. کموبیش همه واژههای بومی که من در داستانهایم به کار بردهام، ریشه پهلوی یا اوستایی دارد. البته اینها سلیقهای است. ممکن است یکی بگوید من میخواهم این واژههای بومی را بهصورت فارسی رایج که امروزه همهجا مینویسند بهکار ببرم و کارش هم شاهکار باشد. اما من فکر میکنم بهکاربردن واژههایی که در زبانفارسی ریشه دارند کمی دستوبالم را باز میکند، ضمن اینکه اینکار، هم باعث میشود این واژهها کمتر فراموش شوند و هم امکانی است برای نویسندگان بعد از من که اگر آنها هم خواستند، این واژهها را بهکار برند. از چهزمانی اینقدر به ریشههای زبان حساس شدید؟ بعد از خواندن «سبکشناسی» ملکالشعرای بهار. سبکشناسی را که خواندم بعدش مدام با خودم فکر میکردم واژههایی که بهکار میبرم ریشه درکجا دارد. بعد از آن هر متنی را که درباره زبانفارسی درمیآمد میخواندم. یکی از سرگرمیهایم این است که فعلها یا ترکیباتی را که در کار نویسندگان و شاعران و مترجمان میبینم یادداشت کنم. مثل واژهها و فعلهایی که سعید نفیسی در ترجمه «ایلیاد» و «اودیسه» بهکار برده. پشتوانههای شعرونثرفارسی همانطور که گفتم به من جرات میدهند که بتوانم در زبان جولان بدهم. یکبار یادم است آقای جوانی گفت نیازی به خواندن شعر و نثر کهن نیست و ما میتوانیم جویس را بدون خواندن متون کهن خودمان ترجمه کنیم. اما بهنظر من چنین چیزی امکان ندارد. مثلا ترجمه منوچهر بدیعی را از رمان «جاده فلاندر» کلود سیمون که نگاه کنید، میبینید مترجم دارد پابهپای نویسنده زبانآوری میکند. خب اگر بدیعی آن پشتوانه غنی شعرونثر کهن را نداشت، امکان نداشت بتواند چنین ترجمهای ارایه دهد. حالا این ترجمهاش را مقایسه کنید با ترجمه «ژلوزی» یا «حسادت» آلنروب - گرییه. خب در «ژلوزی» نثر یکجور دیگر است. یک نثر عادی است و شباهتی به نثر «جاده فلاندر» ندارد. اما مثلا در ترجمههای بهآذین، به قول اکبر رادی زبان ترجمه «هملت» و زبان ترجمه «ژان کریستف» یکی است. حالا ترجمه داریوش آشوری را از «مکبث» نگاه کنید. یکآقایی در پسگفتار یا پیشگفتاری که برای این ترجمه نوشته، گفته شکسپیر انگار در فارسی زیباتر میشود. این را اگر آن آقا هم نمیگفت من میگفتم. حالا میگویند ایرانیها تعصب دارند، ولی واقعا شما ترجمه آشوری از مکبث را که نگاه کنید میبینید کولاک است. همان صفحه اولش را که بخوانید، آنجا که آن زنهای جادو دارند با هم حرف میزنند، اگر زنهای جادو را حذف کنید فکر میکنید شعری از اخوانثالث است، آنقدر که آهنگین و زیباست. من واقعا احساس غرور میکنم وقتی شکسپیر را با چنین ترجمهای به زبانفارسی میخوانم. این ویژگی در ترجمه بعضی متنهای فلسفی هم هست. من در فلسفه ادعایی ندارم اما از سر کنجکاوی ترجمههای متون فلسفی را میخوانم که ببینم در نثر چهکردهاند و فکر میکنم کسانی که فلسفه کار میکنند و یکجوری به شعرونثر کهنفارسی هم متصل هستند زبان در کارشان واقعا برجسته است؛ مثل آقای نقیبزاده یا شرفالدین خراسانی که هم داستان ترجمه کرده و هم استاد فلسفه است. حالا این برداشت من بهعنوان یک داستاننویس است وگرنه مترجمانی هم هستند که در فلسفه استادند اما زبانفارسی زیبایی ندارند و ممکن است اصلا زیبایی نثر یا زبانفارسی را در ترجمه فلسفه ضروری ندانند. این هم عقیدهای است. از مجموعهداستان «تیله آبی» وسواس در زبان، در آثارتان بیشتر خودش را نشان میدهد و زبان داستانهاتان تشخص بیشتری پیدا میکند... برداشت شما درست است. البته این دقت روی زبان و نثر از داستانهای «چاقوی دسته قرمز» و «کوچه کرمانشاه» از مجموعه «سیاسنبو» آغاز شد و در داستانهای «سنگسیاه» و «دو رهگذر» از همین مجموعه، پررنگتر شد و بعد هم که رسید به کتاب تیله آبی و کارهای بعدی... به مترجمانی که فارسی زیبایی دارند و به پشتوانههای کهن زبانفارسی مسلط هستند اشاره کردید. در داستاننویسی معاصر هم در کار نویسندگانی مثل ابراهیم گلستان این ویژگی هست. نظرتان درباره نثر گلستان چیست؟ زبان داستانهای سهنویسنده مرا به شعرونثر کهن پیوسته کرد: یکی ابراهیمگلستان و دوتای دیگر صادق چوبک و احمد محمود. از طریق کارهای این سهنویسنده بود که بیشتر با ادبیات کهن ایرانی آشنا شدم و توانستم در نوشتههای خودم از این ادبیات استفاده کنم. اگر این نویسندگان نبودند شاید اصلا راه دیگری میرفتم. اوایل یعنی در سالهای 53 و 54 خواندن کارهای گلستان برایم خیلی دشوار بود. اما بعد که بیشتر خواندم دیدم نه، نثر گلستان واقعا چیز دیگری است. گلشیری چطور؟ گلشیری زبان ویژه خودش را دارد و از داستاننویسان بزرگ ماست و من کارش را دوست دارم. ولی زبانی که من از آن تاثیر گرفتم و به آن علاقه دارم زبان گلستان و چوبک و احمدمحمود است. شاید به این دلیل که پیش از گلشیری بیشتر کارهای اینها را خوانده بودم و جغرافیامان هم بههم نزدیک بود، وگرنه در استادبودن گلشیری حرفی نیست. یک تفاوتی که در «سنگوسایه» در قیاس با کار قبلیتان یعنی «من ببر نیستم... » بهچشم میخورد، نمایشی بودن این کار است. زمینه سنگوسایه بیشتر شبیه صحنه نمایش است و زاویهدید هم به زاویهدید نمایشی نزدیکتر است... من در دانشگاه، ادبیاتنمایشی خواندهام. برایهمین خواننده پروپاقرص نمایشنامه هستم و بیشتر از رمان، نمایشنامه میخوانم و این خیلی به من کمک میکند. در مورد سنگوسایه هم اینکه میگویید به نمایش نزدیک است حرف درستی است. در اینکار نمایش بر ذهنیت من چیره بود. حتی من از شخصیتهای داستان، یادِ شخصیتهای «در انتظار گودو»ی بکت افتادم. از زوزو و شولو یاد ولادیمیر و استراگون و از سرباز و اسب یاد پوتزو و لاکی... بله، من متاثر از بکت هستم و این را اصلا کتمان نمیکنم. کارهای بکت را خیلی دوست دارم و بکت سالهاست که بیش از هر نویسنده دیگری ذهن مرا اشغال کرده. گرچه رمان محبوبم «مرگ کثیف» از پییر- ژان رمی است که مرتضی کلانتریان ترجمه کرده و در ایران هم فکر میکنم زیاد خواننده نداشته. البته نمیشود تنها از یکرمان بهعنوان رمان محبوب نام برد. اما این رمان را چهارپنج بار خواندهام. اولینبار که خواندمش اصلا نمیدانستم رماننو چیست. فقط میدانستم این نویسنده جزو نویسندگان رماننو است. آن بارانی که در این رمان میبارد، آن چکهچکه آبی که از شیر به گوش میرسد و پوسیدگی را به خوبی نشان میدهد، کرختی دست آن نویسنده که میخواهد بنویسد یا آن شخصیتی که یکپایش را در جنگ از دست داده. اینها هنوز در ذهن من هستند... از علاقهتان به بکت میگفتید... بله، کلا سالهاست به شخصیتهای جفتی در ادبیات زیاد فکر میکنم. شخصیتهایی که گاهی ممکن است به هم نیاز داشته باشند و گاهی هم ممکن است در عین باهمبودن هیچ نیازی هم نداشته باشند. این شخصیتها در ادبیات فراوانند. هم در آثار بکت و هم در آثار خیلی از نویسندگان دیگر. مثل آندو شخصیت «موشهاوآدمها»ی جان اشتاینبک یا دنکیشوت و سانچوپانزا و کمی نزدیکتر به فرهنگ خودمان گیلگمش و همراهش در اسطوره گیلگمش یا خرداد و اَمُرداد. شخصیتهای جفتی مبحث مهمی در ادبیات هستند. در مورد بکت همه بچههای اهل تئاتر میدانند که یکی از نمایشنامهنویسان ایرلندی که بکت در خلق شخصیتهای جفتی آثارش از او تاثیر گرفته لیدیگریگوری است. در یکی از کارهای او هم دوتا آدم هستند که همیشه باهماند و در عیناینکه انگار کاری با هم ندارند ولی بههم وابستهاند. مثل جسم و روح و کشمکشی که ایندو با هم دارند. از طرفی پیشنمونههای «در انتظار گودو»ی بکت را در آثار دیگری هم میتوانیم ببینیم. مثل«کوران» موریس مترلینگ که درونمایه آن هم انتظار است یا «اهمیت ارنستبودن» اسکاروایلد که در آن به یک «هیچ»، فرم هنری داده میشود. اما چون بحث زبان در رمان مطرح شد بد نیست این را بگویم که یکویژگی دیگر بکت که خیلی مهم است کاربرد زبان در رمانهای اوست. شما رمان «مولوی» بکت را نگاه کنید. آنجا میبینید که در بخش اول همانطور که منتقدان هم اشاره کردهاند به قول ویلیام جیمز یک آشفتگی سرسامآور در زبان هست. اما در بخشدوم که از نگاه موران روایت میشود زبان قدری شفافتر است. ازطرفدیگر در کار بکت، ما نوعی وارونهسازی عقاید فیلسوفان قدیمی را میبینیم. مثلا بکت نشان میدهد که زندگی، سراسر شکل و زمینه است. در کار او زمینه به واقعیت کلی که بسیار هم سرسامآور است اشاره دارد و در این واقعیت سرسامآور، شکل یا فیگور تنها اشکال قابل درکی هستند که میتوان به آنها پرداخت. آنچه بکت مطرح میکند درواقع پاسخی است به پروتاگوراس، فیلسوف یونانی پیش از سقراط. پروتاگوراس میگفت انسان مقیاس و معیار عالم خلقت است و همهچیز، با ادراک انسان درک میشود. خب میبینید که بکت این حکم را وارونه میکند. یا مالبرانش، فیلسوفِ «مکتبِ مناسبت» در قرنهفدهم میگوید درگیری تنوروان، فرصت و مناسبتی است برای مداخله الهی. این عقیده فیلسوفان مکتب مناسبت است، اما شما میبینید که در «مولُوی» بکت، یا «در انتظار گودو» همین درگیری تنوروان مطرح است اما فرجام جور دیگری رقم میخورد. البته از آشفتگی در کار بکت تعابیر مختلفی شده است. مثلا منتقدی گفته است که آن بخش اول مولوی که در آن زبان کمی آشفته است و راوی درنگ میکند، مکث میکند، شک دارد و هی حرفی میزند و بعد آن را رد میکند و مدام با خودش درگیر است درواقع نماینده شخصیت انگلیسیزبان بکت است. اما آن بخش دومش که از نگاه موران نوشته میشود و شفافتر است نماینده شخصیت فرانسوی بکت است چون فرانسویها در پی شفافیت هستند و میخواهند دنیا را شفاف ببینند. حالا شاید خود بکت به این چیزها فکر نکرده باشد و اینها برداشت منتقدان باشد. یعنی نویسنده پیشاپیش نگفته بیایم این بخش را سختوپیچیده بنویسم. این ذهنیت بکت است که سبک و زبانش را میسازد و اصلا یکچیز تصنعی نیست. یا مثلا باز هم در همین رمان مولوی، آن بازیای که با شانزدهسنگ میکند من را یاد این حرف برکلی میاندازد که میگوید «ریاضیات ذهن خداوند است.» خب همه ما هم این تجربه را از دوران مدرسه داریم که وقتی یک مساله ریاضی را حل میکردیم به یک آرامش میرسیدیم. اما میبینید که بکت میآید و در رمان «مولُوی» آدمی را نشان میدهد که در آن آشفتگی سرسامآور گیر کرده و در جستوجوی تناسب و توازن هست و پایش دارد خشک میشود و میخواهد با کمک عصا خودش را روی این دوتا پا نگه دارد. خب آدمی در این وضعیت چطور میخواهد آن تناسب و توازن را با بازی ریاضیوارِ شانزدهسنگ برقرار کند؟! این البته برداشت من است و جایی به چنین تفسیری از بازی شانزده سنگ بر نخوردهام. بههرحال من آنچه را که درباره تاثیر از بکت گفتید میپذیرم و تاثیرگرفتن را بسیار ارزشمند میدانم و معتقدم تاثیرگرفتن از یک نویسنده دیگر عیب نیست که آدم بخواهد پنهانش کند؛ اما تاثیر اگر به تقلید برسد آن وقت خطرناک است. حالا که حرف بکت شد بد نیست یک موضوع دیگر را هم بگویم؛ یک ویژگی کار بکت رابطه اربابوبنده در آثار اوست که یک نمونهاش همان پوتزو و لاکی است در «در انتظار گودو». یا رابطه موران و پسرش در بخش دوم مولوی. این رابطهها من را به یاد داستان «انتری که لوطیاش مرده بود» چوبک میاندازد. منتها چوبک آمده و چهارتا شخصیت در انتظار گودو را در دو شخصیت فشرده کرده. یکی ارباب یا همان لوطی که به قول نیچه پیش از بازی مرده است و یکی هم انتر. در اینجا ما هم رابطه پوتزو و لاکی را میبینیم و هم ولادیمیر و استراگون را که انگار از گذشتهای دور به ناچار با هم بودهاند. یعنی لوطی به تعبیری عقل است و انتر هم غریزه. این را اگر بتوانم شاید یک روز بنویسم چون به نظرم داستان چوبک پیش از درانتظارگودو نوشته شده. اصلا کاری به این برچسبها ندارم که چوبک ناتورالیست بوده و فلان. فقط میگویم اینها دوتا آدم هستند که به هم وابستهاند و بهناگزیر با هم هستند و حالا انتر، لوطی را از دست داده. اما آنچه برایم مهم است این است که آن رابطه چهارتایی در انتظار گودو در کار چوبک در رابطهای دوتایی فشرده شده و البته من فکر میکنم که بکت خوشبینتر از چوبک است چون در پایانِ درانتظارگودو این دوتا باز هم منتظرند که گودو بیاید ولی در کار چوبک پیش از آغاز بازی، ارباب مرده و حیطه یا محوطه گامبرداشتن و پیشرفتن این بنده که انتر باشد محدود است و میبینیم کمی که دور میشود میترسد و دوباره برمیگردد به پای آن ارباب که عقل اوست و حالا که این بخش عقلانی از دست رفته، بخش جسم تهماندهای است که تا یک جایی میتواند گام بردارد. اما از چوبک که بگذریم در داستان معاصر ایران یک «دوتایی» خوب دیگر هم داریم که متعلق به داستان «لَنگ» ابراهیم گلستان است در مجموعه «شکار سایه». این داستان به گمان من شاهکار است گرچه تا یکیدوسال پیش هنوز جوهر اصلیاش را کشف نکرده بودم و کلیدش دستم نیامده بود. سر کلاس برای بچهها میگفتم که این داستان کار ممتاز و درجه یکی است اما با خودم فکر میکردم که ممتازبودنش در چیست و بالاخره کلیدش دستم آمد و دیدم اصلا این داستانِ لنگ یک تراژدی است و جوهر تراژیک آن هم، ازدست رفتن هویت انسانی است. در این داستان میبینیم نوکری که سالها کولی داده و بردگی کرده باز هم دوست دارد ابزار بشود تا دوباره بردگی کند. انگار بَردگی، به قول امروزیها، در او نهادینه شده. خب شما تاریخ این داستانها را که نگاه کنید میبینید پیش از نمونههای اروپاییشان نوشته شدهاند. اینکه میگویم به این معنی نیست که بخواهم زور بزنم که ثابت کنم ما خودمان قبل از اروپاییها چنین نمونههایی داشتهایم. منوچهر بدیعی هم میبینید که در مقدمه ترجمه جاده فلاندر گفته است پیش از رمان نو، گلستان در زبان فارسی چنین کارهایی کرد، که اگر نگفته بود من هم جرات نداشتم بگویم چون میگفتند به این دلیل که شیفته کار طرف است دارد گندهاش میکند. اما کار اگر کار باشد بههرحال شناخته میشود. در همین کتاب «سنگوسایه»، من مصرعی آوردهام از محمد شایگان، شاعر خوری که میگوید: «ز یک جیغ کمترن شو حجله تا گور... » (فاصله حجله تا گور کمتر از یک جیغ است). خب این بهلحاظ محتوایی مثل نمایشنامه «نَفَس» بکت است. یا این تکبیت که محتوایش مثل «کتاب شن» بورخس است و از شاعر عارفی است که اسمش یادم نیست. میگوید: «کس ز آغاز و ز انجام جهان آگه نیست/ اول و آخر این کهنه کتاب افتادهست» خب چنین شعری پیش از بورخس گفته شده. یعنی میخواهم بگویم شباهتها همیشه هم حاصل تاثیر مستقیم نیستند. به پیشروبودن چوبک و گلستان اشاره کردید. جالب است که منتقدان یک زمانی خیلی به این دو نویسنده حمله میکردند... بله، هنوز هم حمله میکنند. یادم است منتقدی که نمیخواهم اینجا ازش اسم ببرم در کتاب داستاننویسیاش، درباره کار گلستان گفته بود اینجاست که دندانهای کرمخورده نویسنده پیدا میشود. یا گفته بود گلستان دور از اجتماع است و در برج عاج نشسته و از این حرفها. آن وقت همان منتقد بعد از بیست، سی سال گفت گلستان یکی از نویسندگان طراز اول ایران است. حالا تحول است یا چه، نمیدانم! یا یک آقایی بود که کارهای بیضایی را جدی نمیگرفت و میگفت این کارها برای من جدی نیستند و بعد از سیسال حرفش را پس گرفت. خب درست است که آدم در طول زمان با بیشترشدنِ آموختههایش متحول میشود اما درست نیست که آدم بیاید فوری و خیلی قاطع یک نویسنده را رد کند. درمورد بعضی از کارها آدم باید بگذارد زمان بگذرد و آن وقت بگوید این کار میماند و ارزش خواندن دارد یا نه. مثلا من سال 58 «بره گمشده راعی» گلشیری را خواندم. یکبار هم بیشتر، این کتاب را نخواندم. اما الان دارم فکر میکنم این رمان از آن رمانهایی است که با دقت نوشته شده و نوشتنش خیلی وقت برده و اصلا کار بزنودررویی نبوده و این مرا وادار میکند بعد از این همه سال دوباره این کتاب را بخوانم. (البته «بره گمشده راعی»ام را از دست دادهام و باید دوباره آن را پیدا کنم) یا نویسندههای دیگر... مثلا بعضی از داستانهای مجموعه «لالی» بهرام حیدری هنوز در ذهن من مانده. مثل داستانهای «پیرمرد»، «کلاغ» و «رادیون» که همیشه بهعنوان سهتا کار نمونه در داستان کوتاه از آنها اسم میبرم. خب این آدم که همدوره احمد بیگدلی هم بوده، در آن تاریخ که در مسجدسلیمان این داستانها را نوشته اطلاعات آنچنانی از داستاننویسی دنیا نداشته اما همه کارهاش، بهویژه آن سهتا کاری که اسم بردم، هنوز پیش چشمم است. مثلا همان داستان «پیرمرد». جایی خوانده بودم که شکسپیر در ریچارد دوم تمام میهن را با یکتکه جا نشان میدهد. این حالت در داستان پیرمرد بهرام حیدری هم هست. در این داستان کوتاه، نویسنده آنقدر به یکتکه جا گیر میدهد که انگار آن یکتکه جا میشود تمام میهن. با یک تکهکوچک ببینید چه سنگستانی برای شما درست میکند، جوری که انگار میتوانید بخش بزرگی از تاریخ میهن ما را در همان یکتکه کوچک ببینید. یا خود مفهوم واسطهگری که در این داستان هست. خب همین چیزهاست که داستان را بزرگ و ماندگار میکند. در داستانهای «رادیون» و «کلاغ» باز هم آن فضاهای سنگستانی را میبینیم. در نمایشنامه «دالو» از احمد بیگدلی هم یک تجربه اینچنینی هست. دالو نمایشنامه خوبی بود و یک سروصدایی هم کرد اما متاسفانه نشد که بیگدلی با همان قدرت به نوشتن ادامه بدهد وگرنه با آن ذهنیت و با آن نگاهی که در نمایشنامه دالو به آن آدمها داشت میتوانست کارهای خوب بیشتری بنویسد. چرا دیربهدیر کار تازهای چاپ میکنید؟ دلیلش وسواس است یا ممیزی؟ نه، حالا بحث ممیزی جداست؛ اما از آن مهمتر خودم هستم که تا از کاری راضی نشوم حاضر نیستم چاپش کنم. حالا نمیگویم اینها که نوشتهام خیلی تاپ است. اما بههرحال باید کار جا بیفتد. چندتا کار دارم که به محض اینکه کمی جا بیفتند میدهمشان به ناشر. از خدا میخواهم کتابم چاپ شود و خواننده داشته باشد. اگر میتوانستم، در سال چهارپنج تا کتاب میدادم بیرون. بعضیها ممکن است بتوانند زودبهزود کتاب چاپ کنند و هیچ اشکالی هم ندارد، اما متاسفانه من نمیتوانم. کلا نوشتن همیشه برایم سخت است و فکر میکنم برای خیلیهای دیگر هم اینگونه است و نمیشود گفت این کار برای همه آسان است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.