زباندرازی به مضحکه زندگی
سعیده علیپور: در فرهنگ عامه نام «آلبرت انیشتین» نماد نابغهبودن و تصویرش ابزاری است برای فروش کالاهای آموزشی. این تصویر سادهشده از انیشتین که در اینجا نمودهایش را بر بیلبوردهای غولآسای تبلیغات انواع کلاسهای آموزشی و کتابهای کمکدرسی هم بهوفور میبینیم، انیشتین را به یک نابغه عامهپسند تقلیل داده. اما این تصویر در واقع ابژهای است که سرمایهداری از انیشتین ارایه میدهد. درحالیکه بیرون از قاب این تصویر، او فیزیکدانی است که نامش با فرمول شکافتن اتم گره خورده. اما عکس عجیبی هم هست که در آن انیشتین نه در قامت یک فیزیکدان برنده نوبل، که در شمایل یک دلقک ظاهر شده است. در این تصویر، انیشتین با موهای آشفته و زبانی بیرونآمده از بیخ حلق، گویی به جهانیان زباندرازی میکند. انیشتین نهتنها یک فیزیکدان بزرگ، که یکی از فعالان برقراری صلح در دنیا هم بود و این وجهی انسانیتر به او میداد. فعالیتهای صلحطلبانه انیشتین درست وقتی آغاز شد که هر گوشه از جهان دستخوش ناآرامی بود. استالین حکومت مخوف خود را در شوروی برقرار کرده بود، نازیها در اروپای مرکزی ترکتازی میکردند و فاشیستهای ایتالیا هر روز عرصه را بر مردم تنگتر میکردند. در همین روزگار پرآشوب بود که انیشتین و دیگر بزرگان همعصرش همچون رومن رولان، برتراند راسل، اشتفان تسوایک و... تلاشهای پراکندهای را برای برقراری صلح انجام دادند. یکی از جالبترین این اقدامات، نامهای است که انیشتین به زیگموند فروید، پدر علم روانکاوی، مینویسد و از او میخواهد تا مساله ممانعت از جنگ را از منظر روانشناسی بررسی کند. او در این نامه از فروید میپرسد: «آیا در مقابل فاجعه شوم جنگ راه نجاتی برای بشریت وجود دارد؟» در این نامه که در کتاب «چرا جنگ؟» با ترجمه «خسرو ناقد» و از سوی نشر «پیدایش» منتشر شده، انیشتین اهمیت صلح را از منظر خود بازگو میکند: «هیچ چیز برای من مهمتر از مساله صلح نیست... . هر جنگ حلقهای است که به زنجیر بدبختی بشر افزوده و مانع رشد جوامع انسانی میشود... . در کتابهای درسی به جنگ ارج مینهند و وحشت و خرابیهای آن را نادیده میگیرند و از این طریق کینهتوزی را به کودکان تلقین میکنند. من اما میخواهم آشتی بیاموزم، نه نفرت؛ عشق بیاموزم، نه جنگ.» فروید اما بهعنوان دانشمندی که با غرایز انسانی بهخوبی آشناست، در پاسخ به این نامه، از زورگویی و خشونت نوع بشر میگوید و اینکه این غرایز را نمیتوان بهطور کامل سرکوب کرد. از فحوای کلام فروید اینطور میتوان برداشت کرد که تا زمانی که نوع بشر وجود دارد، جنگ نیز با همه موحشبودنش، اجتنابناپذیر است. گرچه جواب نومیدکننده فروید، انیشتین را از تلاش برای برقراری صلح باز نداشت، اما او در همین حین فعالیت اصلی خود را در حوزه فیزیک نظری پیش میبرد که نتیجه آن به فرمول مشهوری ختم شد که سرآغازی برای جهان معاصر بود. (E=mc2) دستورالعمل شکافتن اتم بود که انرژی حاصل از آن میتوانست از مخربترین اسلحهها نیز مخربتر باشد. گروهی فعالیت نازیها را در این راستا، به دولت آمریکا هشدار دادند. زمانی که انیشتین 60 ساله بود دولت آمریکا بهمنظور مقابله با نازیها پروژه ساخت بمب اتم را پایهگذاری کرد. در روزهای پایانی جنگ جهانی دوم، اصابت دو بمب اتمی به هیروشیما و ناکازاکی ژاپن یکی از بزرگترین فجایع انسانی را در طول حیات بشر رقم زد. بیش از 220 هزار نفر در جریان این دو انفجار اتمی از بین رفتند. جهان، خسته از جنگهای خانمانبراندازِ هرروزه، به بهت فرو رفت و شاید بیش از هر کس انیشتین صلحطلب 66ساله از این واقعه شوکه شد. همو که از فروید خواسته بود برای پایان جنگ راهی بیندیشد، همو که گفته بود میخواهد عشق بیاموزد نه نفرت... گرچه بعد از آن حادثه و واقعه ناخواسته انفجار نیروگاه چرنوبیل، هیچگاه از اتم بهعنوان سلاح استفاده نشد، اما وجودش سرآغاز جنگ سرد در دنیا بود. سالهاست که اتم، تهدیدی و ابزاری است برای زورگویی دولتها و وحشتی که به واسطه آن امنیت انسانها را تهدید میکند. حالا انیشتین 70ساله با نگاه به پشت سر به مضحکه زندگی، زبان درازی میکند؛ مضحکه خوفناکی که فیزیکدان صلحطلب را تبدیل به خاستگاه جنگها و تهدیدها و ناامنیها کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.