|

ظرفیت‌های پنهان جوامع شهری را دریابیم

نقش کلیدی توانایی‌های شهروندان

محمدرضا فرزادبهتاش .دکترای شهرسازی ،استادیار دانشگاه و متخصص در حوزه تاب‌آوری شهری

همان‌گونه که می‌دانیم، تبیین تاب‌آوری دربرابر تهدیدات، درواقع شناخت نحوه تاثیرگذاری ظرفیت‌های ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی، مدیریتی، سیاسی و اجرایی جوامع و به‌ویژه جوامع شهری در افزایش و ارتقای تاب‌آوری و شناسایی ابعاد مختلف آن در شهرها است. دراین‌میان نوع نگرش به مقوله تاب‌آوری و نحوه تحلیل آن، از یک طرف در چگونگی شناخت تاب‌آوری وضع موجود و علل آن نقش کلیدی دارد و از طرف دیگر سیاست‌ها، برنامه‌ها و اقدامات مربوط به کاهش خطرپذیری و مفهوم خطر و نحوه رویارویی با آن را تحت‌تاثیر اساسی قرار می‌دهد. درواقع هدف از رویکرد تاب‌آوری کاهش آسیب‌پذیری شهرها و تقویت توانایی‌های شهروندان برای مقابله با خطرات ناشی از تهدیداتی نظیر وقوع سوانح طبیعی است. در 22ژانویه سال‌2005، چارچوب طرح هیوگو برای اجرا (The Hyogo framework for Action 2005-2015) در بازه زمانی سال‌های2005 تا 2015 به تصویب UNISDR رسید که خود حرکتی مثبت و تاثیرگذار در زمینه نهادینه‌سازی تاب‌آوری محسوب می‌شود. از آن تاریخ تاکنون سیاست‌های ملی و تلاش‌های سازمان‌های بین‌المللی به‌نحوی هدایت شده است که به کاهش قابل‌ملاحظه خسارات ناشی از حوادث طبیعی منجر شود. این چارچوب جامع بوده و به نقش دولت‌ها، سازمان‌های منطقه‌ای و بین‌المللی می‌پردازد و جامعه مدنی، دانشگاه‌ها، سازمان‌های داوطلب و بخش‌خصوصی را به پیوستن به این تلاش‌ها فرامی‌خواند. این چارچوب، همچنین به‌منظور بهبود روند کاهش خطرپذیری دربرابر سوانح، باعث عدم‌تمرکز قدرت و منابع در سطح محلی می‌شود. درنهایت نتیجه مورد انتظار از چارچوب هیوگو آن است که به کاهش اساسی تلفات جانی و خسارات به اموال عمومی، اقتصادی و زیست‌محیطی جوامع، شهرها و کشورها منجر شود. آنچه مهم است، از زمان تصویب این لایحه قانونی، هدف اصلی برنامه‌ریزی برای مدیریت ریسک و مخاطرات و نیز کاهش خطرپذیری دربرابر سوانح، به‌نحو بارزی به‌جای کاهش آسیب‌پذیری به‌سمت تمرکز روی ایجاد جوامع شهری تاب‌آور گرایش پیدا کرده است. شایان ذکر است که UNISDR با اشاره خاص به مخاطرات طبیعی، تاب‌آوری را این‌چنین تعریف می‌کند: ظرفیت یک‌سیستم یا جامعه شهری برای مقاومت بیشتر دربرابر تغییرات به‌گونه‌ای که این شهر یا جامعه بتواند سطح قابل‌پذیرشی را در آفرینش و ایجاد ساختارها به دست آورد. این مساله با توجه به میزان توانایی سیستم‌های اجتماعی در سازماندهی خود و توانایی برای افزایش اطلاعات و ظرفیت سازگاری تعیین می‌شود که مفهوم اخیر شامل ظرفیت بازیابی و بازتوانی بعد از شرایط بحرانی است. درحال‌حاضر، در امر برنامه‌ریزی توجه زیادی به ظرفیت‌های جوامع بحران‌زده برای بازگشت به گذشته یا همان بازیابی، بازآفرینی و بازتوانی می‌شود، البته تحقق صحیح این موضوع بستگی زیادی به ایجاد تغییراتی در فرهنگ برخورد با کاهش مخاطرات دارد که در آن به مقوله تاب‌آوری به‌جای آسیب‌پذیری، پرداخته شده و بر آن تاکیدی خاص شود. با وجود این، مفاهیم گوناگون متاثر از پایگاه نظری مفاهیم و نیز برداشت‌های متفاوت از تاب‌آوری خود به‌وجودآورنده چالش‌های فلسفی جدیدی است، تا آنجایی که دستیابی به توافقی واحد در این‌باره به آزمونی برای سنجش دستاورد تحقیقات پیرامون مسایل شهرسازی، مدیریت ریسک و برنامه‌ریزی شرایط اضطراری و مدیریت بحران بدل شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.