کاهش ریسک بر پایه تغییر رویکرد ملی به سوانح طبیعی
اولویتها و رویکردهای جامعه باید تغییر کند
مهدی زارع .دانشیار پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی مهندسی و مهندسی زلزله
تلاشهای اولیه برای ایجاد یک برنامه بینالمللی برای سوانح طبیعی، دهه80 میلادی در سازمانمللمتحد آغاز شد. اعلام هفته بینالمللی کاهش ریسک سوانح طبیعی برای هفته دوم ماه اکتبر در سال1989 صورت گرفت و دهه 90 میلادی بهعنوان دهه بینالمللی کاهش سوانح طبیعی (IDNDR) اعلام شد. اولین کنفرانس جهانی کاهش سوانح طبیعی در یوکوهامای ژاپن در 23 تا 27می1994 برگزار شد. این کنفرانس به تهیه راهبرد بینالمللی برای کاهش ریسک به نام «راهبرد یوکوهاما برای جهانی امنتر» انجامید. حدود هشتماه بعد از کنفرانس مذبور در 17ژانویه 1995زلزله مخرب کوبه (هانشین آواجی) با بزرگای 8/6 و ششهزارو434 کشته رخ داد. سازمانمللمتحد، در سال2004 راهبرد بینالمللی کاهش ریسک سوانح (UNISDR)، را منتشر کرد. مفهوم پایه در راهبرد بینالمللی سازمانمللمتحد برای کاهش سوانح UNISDR عبارت است از «تابآوری». تابآوری عبارت است از ظرفیت بالقوه یک نظام، سامانه و جامعه در مواجهه با مخاطرات برای سازگاری که یا با ایستادگی یا ایجاد تغییرات برای تداوم و دستیابی به سطحی قابل قبول از کارآیی حاصل میشود، در میزان و درجهای که نظام اجتماعی، قادر به خودسازماندهی در جهت افزایش ظرفیت باشد. این کار با درسآموزی از سوانح گذشته برای ایمنی بهتر در آینده برای توسعه پایدار در جامعه انجام میشود. در دهمین سالروز زلزله1995 کوبه در 18تا22ژانویه2005 «دومین کنفرانس جهانی برای کاهش ریسک سانحه» با گردهمآوری مسوولان دولتی، سازمانهای مردمنهاد و دانشمندان از 168کشور عضو سازمانمللمتحد در شهر کوبه (مرکز استان هیوگو) ژاپن تشکیل شد. هدف این کنفرانس کاهش خسارتهای سوانح از طریق آمادگی است که درنهایت به کاهش تلفات انسانی منجر شود. نتیجه عملی این کنفرانس تصویب یک چارچوب عملیاتی بینالمللی بود: «چارچوب هیوگو برای عمل 2015-2005. در سال2011 مجمع عمومی سازمانمللمتحد از «برنامه راهبرد جهانی سازمانمللمتحد برای کاهش سوانح» خواست برای چارچوب بعد از 2015 کاهش ریسک سوانح برنامهریزی کند. سازمانملل به این منظور، جلسات مختلفی را برای اخذ نظر کشورهای مختلف برای تهیه پیشنویس برنامه 10ساله بعدی در نقاط مختلف دنیا تشکیل داده است. سازمانمللمتحد، سومین کنفرانس جهانی کاهش ریسک سانحه را نیز 14 تا 17 مارس2015 (23 تا 27 اسفند 1393) در سندای ژاپن برگزار میکند تا برنامه عملیاتی برای بازه 10ساله 2025-2015 مصوب و برای تمام کشورهای عضو سازمانمللمتحد اعلام شود. در این مقاله سعی میشود تا از دیدگاه ملی به مساله کاهش ریسک و اولویتهای ملی در این زمینه پرداخته شود. رخداد سوانح در حافظه، بهویژه حافظه کوتاهمدت جوامع معمولا یا نقشی بازی نمیکنند یا بهعنوان مسالهای با اولویت جدی در نظر گرفته نمیشود. نسلی که سیل پنجممرداد 1366 در شمال تهران را تجربه کرد، احتمالا در قبل و بعد از آن رخداد سیلی با آن اهمیت را به چشم خود ندیده است. مردمی که در 25شهریور 1357 در طبس و پنجم دیماه1382 در بم، زمینلرزههای مخربی را به چشم خود دیدند، نه قبل از آن رخداد و نه بعد از آنها، چنین رخدادی ندیدهاند. بنابراین رخداد سوانح طبیعی معمولا به صورت حوادثی هستند که در حافظه یک نسل نمیگنجند و روزمره نیستند. برای چنین رخدادهایی، رویکرد مناسب در جوامع درحالتوسعه، اساسا باید تغییر کند. 1- مسایل بااهمیت روزمره کدامها هستند؟ مردم کدام مسایل را به صورت اولویت در نظر میگیرند؟ طبیعی است مسایل اقتصادی و معیشتی بهعنوان یک اولویت جدی در زندگی مردم مطرح است. 2- در سرزمینهایی که گرفتار ناامنی هستند، نمیتوان انتظار داشت تا مردم به مسایلی مانند زلزله و سیل و احتمال آنها بهعنوان موضوع مهم بپردازند یا اهمیت دهند. 3- بعضی از مخاطرات طبیعی در زمانهایی اهمیت فوقالعاده مییابند. مساله تغییرات اقلیمی بهطور کلی و مساله کمآبی و خشکسالی بهطور خاص، مسایلی از گروه مخاطرات طبیعی هستند که اکنون در بخشهای مهمی از سرزمین ما بهعنوان اولویت جدی و فوری زندگی مردمان ما تبدیل شده است. در چنین حالتی مثلا در سیستانوبلوچستان که مساله خشکسالی و تغییرات اقلیمی بهعنوان یک مساله فوری مطرح است، گفتوگو از مساله احتمال فوران آتشفشان بزمان و تفتان نمیتواند توجه جدیای را برانگیزد. 4- در بسیاری از موارد، اهمیتندادن به سوانح طبیعی به دلیل ندانستن تبعات و پیامدهای طولانیمدت و احتمالا کوتاهمدت آنهاست. اگر مردم از تاثیر این مخاطرات بر زندگی خود و وضع اقتصادی و معیشت و حتی امنیت خود آگاه شوند، در آن صورت رویکردشان تغییر میکند. 5- دسترسی مردم به اطلاعات در مورد واقعیت مخاطرات طبیعی، اهمیت دارد. نه اغراق و نه عدم اطلاع و بیتفاوتی از واقعیت موجود، به ایمنی و پاسخ مناسب به شرایط طبیعی، کمکی نخواهد کرد. 6- توسعه و رشد شهرنشینی از عوامل مهم افزایش آسیبپذیری هستند. بعضی از نواحی اساسا در معرض سیل نبودهاند، ولی اخیرا به دلیل ساخت جاده و تخریب جنگلها و ساختوساز در حریم رودخانهها، سیلخیز (تر) شدهاند. بسیاری از مردم در سده اخیر در پهنه گسلهای فعال ساکن شدهاند، چرا که این نواحی در حاشیه شهرها، محل سکونت بیشتر مردمان شده است. پیش از این، در چنین نواحیای روستاهای پراکندهای وجود داشته است. افزایش آسیبپذیری در مقابل مخاطرات طبیعی در سده اخیر وضعی شتابان (بهویژه در کشورهای در حال توسعه) به خود گرفته است. 7- برآورد واقعبینانه از آنچه در مورد مخاطرات طبیعی با آن مواجه هستیم، هم به برآورد ریسک و تهیه نقشههای روزآمد ریسک مخاطرات طبیعی در مقیاسهای کوچک (در کل کشور) و هم در مقیاسهای بزرگ (در پهنههای شهری) بستگی دارد. 8- ارزیابی تابآوری به صورت کمی در صورتی ممکن است که نقشههای ارزیابی ریسک، موجود باشد. در صورتیکه ارزیابی تابآوری وجود داشته باشد، میتوان برنامه مناسبی را در مقابل مخاطرههای طبیعی برای پیشگیری و پاسخ تدوین کرد. این کارها در ایران، بسیار الزامی است ولی هنوز بسیاری از کارهای لازم انجام نشده است. 9- استفاده از فناوریهای نوین و بهروزرسانی سامانههای فناورانه موجود در کشور، اولویت بسیار دارد. توسعه سامانههای هشدار پیشهنگام و پاسخ سریع برای تمام سوانح طبیعی، اهمیتی جدی و فوری دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.