به بهانه برگزاری سومین کنفرانس جهانی پیشگیری و مبارزه با بلایای طبیعی در «سندای» ژاپن
دیدار از موزه بزرگ زلزله در «کوبه»
محمدرضا اسلامی . پژوهشگر دوره پستدکترا، دپارتمان سازه دانشگاه کوبه ژاپن
از زمانی که مردم کشور ژاپن در ساعت 14:46 بعدازظهر روز یازدهم مارس، بهناگاه غرش عظیم زمین و خروش دریا را تجربه کرده و در برابر چالشی عظیم قرار گرفتند، سهسال گذشت؛ رخدادی که ژاپن را در برابر مشکلاتی عظیم و مصائبی بزرگ قرار داد. زلزلهای که بزرگترین و قدرتمندترین زلزله ثبتشده در تاریخ ژاپن بود، رخ داد و از پی لرزشهای زمین، امواج مهیب آب از اقیانوس به سمت شهرهای واقع بر بستر ساحل روانه شدند. سونامی یا آبتاز، در منطقه گستردهای از سواحل منطقه توهوکو باعث نابودی بیش از یکصدهزار منزل مسکونی و زیرساختهای شهری شد و نزدیک به 20هزارنفر از شهروندان این منطقه را به کام مرگ کشاند. کشور ژاپن در تاریخ معاصر خود، خاطره ویرانشدنهای زیادی را در ذهن دارد؛ کشوری عاری از ذخایر زیرزمینی، قرار گرفته در میانه اقیانوس و واقع بر بستری لرزان (زلزلهخیز)، اما برخوردش با شکستها برخوردی عبرتآموز است. در جریان جنگجهانیدوم، ژاپن بیش از تمام کشورهای دنیا آسیب دید و به تعبیری تقریبا تبدیل به ویرانهای بزرگ شد. اما ژاپن جدای از ویرانیهای عظیم جنگجهانیدوم، خسارتهای مالی زیادی نیز از زمینلرزههای متعدد متحمل شده است. نکته عبرتآموز، ساختار فرهنگی و اقتصادی است که توانسته با کار (و صرفا با کار) چنان ثروتی تولید کند که جبران مافات (مافات به معنی آنچه رفت) را کند. «تولید ثروت» البته با توزیع ثروت همراه بود، بهنحوی که ایجاد آبادانی و توسعه کشور به ایجاد رفاه «عمومی» منتهی شده است. تا پیش از زلزله و سونامی 11مارس2011، شاید تلخترین خاطره مربوط به ویرانیهای ناشی از یک زلزله بزرگ، به زلزله 1923 توکیو بازگردد. این زلزله به زلزله بزرگ کانتو معروف است. تصویر ذهنی مردم ایران از این زلزله به سریال سالهای دور از خانه بازمیگردد! در سریال سالهای دور ازخانه، به تاثیر مخرب این زلزله بر زندگی مردم اشاره شده بود. البته آمارهای زلزله کانتو وحشتناکتر از تصور ماست. در اثر زلزلهای باشدت 8/3ریشتر حدود 50هزارنفر بهطور مستقیم و در اثر آوار منازل کشته میشوند. اما قسمت وحشتناک قضیه آتشسوزیهایی است که بعد از زلزله ایجاد شده و پس از چندساعت (به دلیل وزش باد شدتگرفته) و شهر را در حریقی عظیم فرومیکشد. زلزله توکیو در ساعت 11:58:44 رخ میدهد؛ ساعتی که بسیاری از اجاقهای منازل جهت پخت غذا روشن بوده است. حریق عظیمی در شهری که خانههای چوبی زیادی داشته، ایجاد میشود. این آتش حدود 90هزار نفر از مردم توکیو را به کام کشیده و آنها را به شکل دردناکی میکشد. اما زلزله کوبه در سال1995 بزرگترین زلزله واقع در یک منطقه شهری با تراکم جمعیتی بالا پس از زلزله 1923 توکیو بوده است. در واقع 72سال پس از تجربه وحشتناک شهر توکیو، زلزلهای در کوبه رخ داد که آسیبهای جانی و اقتصادی زیادی ایجاد کرد. آسیبهای این زلزله در مقایسه با آنچه در توکیو رخ داده بود، بسیار ناچیز بود. اما در مقایسه با تلاشهایی که طی این 72سال در کشور ژاپن صورت گرفته بود، میزان خسارات غیرقابل قبول و باور بود. زلزله کوبه در ساعت 45: 5 صبح 17 ژانویه 1995 رخ میدهد. حدود ششهزار نفر در اثر آوار منازل کشته میشوند. یکی از دوستان ژاپنیام میگفت: «خوششانس بودیم چون در این ساعت قطارها هنوز به حرکت درنیامده بودند تا کشتهها بیشتر شود. خوششانس بودیم چون زمستان بود و مشکل قطعی آب بحرانآفرین نشد و به دلایل زیاد دیگری معتقد بود که شانس با اهل کوبه همراه بوده است...» در اثر این زلزله، ساختمانهای زیادی دچار آسیبهای جزیی تا کلی و حتی فروریختگی شدند. پلهای بزرگراهی و راهآهنهای بسیاری، دچار فروریختگی شد. آب شهر به مدت 10روز قطع شد. عکس معروفی که عموم مهندسان از این زلزله دیدهاند، مربوط به فروریختگی پل بزرگ اتوبان هانشین است. 18پایه یک پل بزرگراهی در اثر بیدقتی زمان ساخت، شکستند و این پل سمبلی از بیتوجهی پیمانکار و دستگاه نظارت در روند ساخت شد؛ اتفاقی که بسیاری از مهندسان ایرانی میپندارند نباید در کشوری مثل ژاپن رخ دهد. علت شکستگی پایههای پل خیلی ساده بود؛ استفاده صِرف از آرماتورهای عمودی و عدم استفاده از آرماتورهای افقی (به دلیل عدم وجود آرماتورهای افقی، آرماتورهای عمودی دچار کمانش شدهاند.) یکی از ویژگیهای زلزله کوبه نیز بروز آتشسوزیهایی است که بعد از زلزله در بخش غربی شهر ایجاد شد. پس از تجربه توکیو در 1923 بروز چنین اتفاقی غیرقابل پذیرش بود. این حریق نیز باعث ویرانی بسیاری از خانهها شد. اما پس از زلزله بازسازی شهر کوبه به نحوی صورت پذیرفت که حاصل آن شهری ایمن و مقاوم در برابر زلزله شده است؛ شهری که «نمونه» تمامعیار اقدامات پیشگیرانه در مواجهه با یک بحران است. نمادهای متعددی از زلزله در شهرهای کوبه و توکیو وجود دارد. میتوانیم بگوییم کوبه یک موزه زلزله بزرگ است. مدیریت آگاه توانسته از شهری که نامش با نام زلزله همراه شده، حسن استفاده را کرده و یک اتفاق بد را تبدیل به فرصت کند. در 11مارس 2011 کشور ژاپن باوجود برخورداری از چنین عقبه تجربه و علم، در برابر چالشی بسیار پیچیده قرار گرفت. واقعیت این است که دانش متخصصان ژاپنی باعث شد تا در جریان این بحران جدید، کشور کمترین آسیبها را از بابت زلزله متحمل شود. خانهها و ساختمانهای بسیار محدودی در اثر زلزله آسیب دیدند، اما عمده کشتهها ناشی از رخداد سونامی و ورود آب به شهرها بوده است. اما چالش اصلی برای کشور ژاپن مشکلات دامنهدار ناشی از بحران نیروگاه هستهای فوکوشیما بوده و هست. این بحران جدید و آلودگیهای هستهای ناشی از آن در منطقه فوکوشیما همچنان برقرار است و متخصصان ژاپن در تلاش برای حل مشکلات این نیروگاه نیمهویران هستند. آنچه امروز برای ما و کشور عزیزمان ایران مهم است، بهرهبرداری از چنین تجربه گرانقیمتی در مواجهه با بحرانهای طبیعی است. تجربه تاریخی کشور ژاپن از سال 1923 تا به امروز، کتابی پرارزش است که باید به مطالعه دقیقتر آن اهتمام ورزیم. طی این هفته (27-23 اسفند) سومین کنفرانس جهانی پیشگیری و مبارزه با بلایای طبیعی در شهر سندای کشور ژاپن، توسط سازمانملل برگزار شد. شرکت جمعی از متخصصان ایرانی در این نشست بینالمللی نویدبخش گسترش ارتباط بیشتر به منظور تجربهاندوزی از تجارب کشور حادثهخیز ژاپن است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.