اگر بهنگام دیده بودیم
محمد درویش
هجوم گردوغبارهای خبرساز 21بهمن در اهواز، چنان موجی در کشور به راه انداخت که تاکنون سابقه نداشته است. سیلی طبیعت به نادرایتی انسانی در مدیریت زمین، سبب شد تا یکی از کابوسهای هر دولتی در تاریخ یکصدساله مدیریت مدرن در کشور، نزدیکترین رنگ به واقعیت را تجربه کند! اینکه نکند خوزستان، دیار زرخیز ایرانزمین از پی ناپایداریهای اکولوژیک، دستخوش ناپایداری بشود؟! ورود شتابناک عالیترین مقامات دولتی به اهواز و ابراز همدردی با مردم عزیز آن دیار، اعلام طرحهای ضربتی برای مقابله با تشدید طغیان ریزگردها و جوشش کانونهای بحرانی فرسایش بادی و سرانجام شلکردن کیسه خزانه ملی برای حل یک مساله منطقهای، نشان از سراسیمگی داشت. و این البته فقط قصه پرغصه خوزستان نیست! هست؟ کافی است سر را بالا آورده و اندکی از منظری فراختر به گستره فلات امروز ایران بنگریم تا ستادههای حاصل از یک مدیریت نامطلوب و پرسشبرانگیز در حوزه محیطزیستی را در جای جای وطن دریابیم. تالاب بزرگ جازموریان در جنوب شرق کشور، اینک به پهنهای خشک و مستعد جوشش ریزگرد بدل شده است؛ از بس که روی همه رودخانههای منتهی به آن، بهویژه هلیلرود سد زدیم و به بهانه توسعه کشاورزی در جیرفت، دودمانش را بر باد دادیم؛ آنگونه که اینک همان کشاورزی سودآور و پررونق در جنوب دیار کریمان؛ کرمان هم با تهدید و تحدیدهایی کمسابقه روبهرو شده است. درست عین قصه حوضه آبخیز کُر و سیوند در مرکز استان فارس که روزگاری به رکورد نخستین تولیدکننده گندم بودنش فخر میفروخت و امروز عقوبت برهمخوردن نظام آبشناختیاش (هیدرولوژیک) را با احداث همزمان دو سد مخزنی بزرگ ملاصدرا و سیوند در کنار درودزن به عینه میبیند! اینکه نهتنها سعادت به روی کشاورزان سعادتشهری لبخند نزد، بلکه بختشان هم با مرگ بختگان رفت و بهجای انجیرستانهایی شاداب و پیشبرنده در استهبان که بینیاز از آبیاری بودند، حال باید نگران تامین نوبتهای پرشمارتر آبیاری برای بزرگترین انجیرستان دیم و ارگانیک جهان هم باشند! همانگونه که دل گاوخونی در پایاب زندهرود هم خون شده، پریشانی، دامن کازرونیها را با مرگ دریاچه پریشان گرفته، در پایاب اترک، همه نگران عقبنشینیهای پیدرپی گُمیشان هستند؛ نگران تبدیلشدن تالاب انزلی به یک زمین فوتبال؛ نگران مرگ ماهیهای خاویاری از سواحل میانکاله و آشوراده تا بوجاق و کیاشهر و نگران توفیقنیافتن در مهار بزرگترین رخداد بیابانزایی قرن در شمال باختری ایران، جایی که روزگاری نهچندان دور، مردمانش نگران پیشروی آب دریاچه ارومیه بودند و حالا کرورکرور خرج میکنند تا با چراغنفتی، ردی هرچند اندک از آبرفته به جوی را بیابند و بازگردانند! چرا اینگونه شد؟ ما کجای راه را اشتباه رفتیم؟ مگر روند کاهش سفرههای آب زیرزمینی از سال1343 در کشور شروع نشده بود؟ پس چرا دستگاه متولی آب کشور در تمام این سالها منفعلانه عمل کرد و اجازه داد تا کار به چنین نابسامانی بهتآوری برسد که 85درصد اندوختههای ایران، به یغمارفته فرض شود؟! چرا سازمان حفاظت محیطزیست نتوانست به وظایف حاکمیتی و نظارتی خود بهدرستی عمل کرده و آنجا که باید، قاطعانه اخطار قانوناساسی داده و اجازه استمرار تاراج منابع آب کشور را ندهد؟ چرا بهجای آنکه متجاوز از 400هزارمیلیاردتومان را -به قیمتهای امروز - خرج ساختن سدها و طرحهای انتقال آب بیشتر کنیم، کمتر از 20درصد این رقم را برای ارتقای نرمافزاری بخش کشاورزی هزینه نکردیم تا اینک همچنان شاهد دستکم هدررفت 65درصدی آب و ضایعات 30درصدی محصولات غذایی؛ یعنی نابودی 27میلیاردمترمکعب آب در سال، نباشیم؟ ما کجای راه را اشتباه رفتیم؟ به باور نگارنده، ضمن قبول این واقعیت کتمانناپذیر که ابعاد فرامنطقهای تشدید بیابانزایی و فرآیندهای کاهنده کارایی سرزمین در تمامی گیتی سبب شده تا بومسازگان (اکوسیستم) زمین در تمامیت خود دچار لکنتی جدی برای ادامه بقا شود؛ لکنتی که ابعاد پیشبرنده تغییر اقلیم، جهان گرمایی، توفانهای مهیب و سونامیهای بیسابقه اقیانوسی از نشانزدهای آن است. اما نباید از نقش نادرایتی محیطزیستی در قلمرو ایران، به بهانه موج فزاینده جهان گرمایی غفلت کرده یا آن را کماثر جلوه داد. فقط کافی بود در آغاز دهه 80هجریشمسی، آرمان توسعه را رسما و با شجاعت تغییر میدادیم و بهجای کوبیدن مستمر بر خودکفایی در بخش کشاورزی، در اندیشه تامین امنیت غذایی ایران از طریق رونق کسب و کارهای سبز، ترویج صنایع هایتک، استحصال انرژیهای نو از طریق خورشید، باد، زمینگرمایی و جزرومدی، توسعه زیرساختهای گردشگری مسوولانه در حوزههای تاریخی، فرهنگی، طبیعی و علمی و بالفعلکردن جذابیتها و مزیتهای بیش از چهارهزارو600 کیلومتر مرزهای آبی کشور از منظر ترانزیت و بازرگانی برمیآمدیم. بیشک در آن صورت، پول کافی داشتیم تا به جای اختصاص کمتر از پنجدهم درصد از بودجه سالانه خود، دستکم 10درصد را به بخش پژوهش و اعتلای کیفیت آموزش اختصاص داده و نسلی را پرورش دهیم که اینک میتوانست درسی فراموشنشدنی به صاحبان اقتصادکهای نوپای منطقه در قطر، اماراتمتحدهعربی و ترکیه بدهد. هنوز هم البته نباید ناامید شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.