سایه «پانعربیسم» بر نشست شرمالشیخ
نوژن اعتضادالسلطنه
«فواد عجمی»؛ تحلیلگر برجسته مسایل خاورمیانه که بهتازگی درگذشت از «پانعربیسم» تحتعنوان «افسانهای موهوم» یاد کرده بود که مدتهاست ناقوس مرگش به صدا درآمده است. بااینحال، پس از گذشت سالها از شکست مفتضحانه ارتشهای عربی از رژیم اسراییل در جریان جنگ ششروزه، اینک بار دیگر زمزمههای طرح ایده «پانعربیسم» و سلطه آن بر افکار رهبران کشورهای عربی احساس میشود. نگاهی مختصر به رویدادهای مرتبط با نشست اقتصادی «شرمالشیخ» صحت این گمانهزنی را تقویت میکند. این همایش بزرگ اقتصادی با هدف جلب سرمایههای خارجی برای ساختن اقتصاد آینده مصر در حالی برگزار شد که سه بازیگر مهم «غیرعرب» خاورمیانه، غایبان اصلی آن بودند: ایران، ترکیه و رژیم اسراییل. وزارت امور خارجه مصر روز جمعه گذشته با انتشار بیانیهای سهم سرمایهگذاری پایینتر از معیارهای لازم برای شرکت در نشست را بهانه دعوتنکردن مقامهای ایرانی، ترک و اسراییلی اعلام کرد. بااینحال، در شرایطی که مشکلات سوریه، تنش در لیبی و یمن و رقابتهای منطقهای همراه آن، سبب تشدید بینظمی در خاورمیانه شده است، شاید توجیه مطرحشده از سوی دولت مصر بتواند کمتر کسی را قانع کند آن هم در شرایطی که «عبدالفتاح السیسی» رییسجمهوری مصر پس از سفر به عربستانسعودی و دیدار با پادشاه «سلمان» تازهنشسته بر کرسی سلطنت، خواستار حضور گستردهتر سرمایهگذاری سعودی در مصر و کمک به بازسازی اقتصاد آن کشور شد. نکته جالبتوجه در نزدیکی کشورهای عربی به یکدیگر برای مقابله با بازیگران غیرعرب بهخصوص ایران آنجا مشخصتر میشود که دولت مصر در کمال ناباوری از نماینده دولت قطر برای شرکت در نشست اقتصادی دعوت کرد و قطریها نیز از این فرصت برای بهبود روابط با قاهره استفاده کردند. این درحالی است که از مصر زمان خلع «محمد مرسی» از مقامریاستجمهوری این دولت همواره دوحه را متهم شماره یک در حمایت از اخوانالمسلمین و در تلاش برای ایجاد «ناآرامی» در آن کشور بهخصوص از طریق شبکه خبری «الجزیره» میدانست.
تاکیدبر عنصر «عربیت» در میان کشورهای عرب خاورمیانه محدود به نشست اقتصادی شرمالشیخ نمیشود، بلکه فضای رسانهای کشورهای عربی را نیز تحت تاثیر قرار داده و بهدنبال آن موجی از احساسات «ضد ایرانی» بهراه افتاده است. درهمینراستا، روزنامه «الخلیج» چاپ بحرین نیز در یادداشتی به قلم «یوسف مکی» از تلاش ایران برای تقویت گروههای زیدی یمنی در استان «صعده» و مناطق جنوبی آن کشور بهمنظور مقابله با عربستان سعودی نوشته است. روزنامه «الحیات» نیز در یادداشتی به قلم «غسان شربل» نوشته است که اغراقآمیز نیست اگر بگوییم ما اعراب درحال «زیستن در روزها و حالوهوای ایرانیها» هستیم. چراکه ایران در هر تحول و رویدادی در منطقه نقش و حضور دارد. تلاشهای سعودیها برای رایزنی با مقامهای کشورهای غیرعربی از جمله ترکیه و پاکستان و نپذیرفتن خواسته سعودیها از سوی آنان برای قرارگرفتن در «ائتلاف ضد ایرانی» به سبب خودداری از هزینه گزاف بدترشدن روابط با کشور مهم همسایهشان یعنی ایران همگی سبب شده تا اراده لازم برای تشکیل جبهه متحد عربی تقویت شود؛ تصمیمی که از مدتها پیش زمزمههای آن با انتشار اخباری چون تلاش برای تشکیل فرماندهی نظامی مشترک کشورهای عربی شنیده شده بود. در این میان مصر به رهبری «سیسی» که علاقهمند است چهرهای کاریزماتیک همچون «جمال عبدالناصر» از خود ارایه دهد همانند گذشته برای خودش نقش رهبریکنندگی اعراب را قایل است و در این زمینه پیشقدم شده. اکنون «سیسی» با کسب حمایت مالی سعودیها، کویتیها و اماراتیها قصد دارد تا در تلاش برای تشکیل ائتلاف عربی «ضدایرانی» میدانداری کند. اگرچه پانعربیسم در ابتدا دارای ماهیتی استقلالجویانه بود اما بهتدریج نظریهپردازان فکری آن همچون «میشل عفلق»، «ساطع الحصری» و «یامی شوکات» در کنار مواضع ضد ترکی، علیه غرب و ایران نیز موضعگیری کردند. «حصری» معتقد بود این معلمان و فیلسوفان ایرانی بودند که سبب ایجاد مشکلات بزرگ برای اعراب شدند. در نتیجه او که سمت وزارت آموزش را برعهده داشت کارزاری «ضدایرانی» بهراه انداخت که در جریان آن هرگونه مطلب مثبتی درباره ایرانیان باید از کتابهای درسی حذف میشد. باوجود تلاش کشورهای عربی برای احیای اندیشه «پانعربیسم» بهعنوان ابزاری برای مقابله با ایران شواهد نشان میدهند که پروژه آنان از پیش شکست خورده است. نخست آنکه پانعربیسم تجربهای در یکی از بزنگاههای تکرارنشدنی تاریخی و همزمان با مقابله اعراب با ترکان عثمانی بود. دوم آنکه نظریهپردازان پانعربیسم اکثرا روشنفکرانی تحصیلکرده در اروپا و تاثیرپذیر از تجربه دولتهای آلمان و ایتالیای فاشیست بودند که خود پایهگذار ایده تشکیل حزب بعث بودند. امروز اما نه از قدرت فاشیسم اروپایی اثری مانده و نه حزب بعث، روشنفکرانش هم نتوانستند در برابر تندباد حوادث دوام آورند. نکته دیگر آنکه چالشهای کنونی اعراب با یکدیگر تفاوت دارد؛ اگر در مصر مشکلات اقتصادی و معیشتی برای شهروندان اولویت دارد، در تونس مشکل بیکاری تحصیلکردهها و در کویت و عربستان انتخاب کشورهای اروپایی برای سرمایهگذاری ثروتمندان دغدغههای اصلی به شمار میآیند که خود نشاندهنده عمق تفاوت شرایط اجتماعی و اقتصادی در کشورهای عربی است. در نهایت آنکه فقدان چهرهای کاریزماتیک همچون «ناصر» در میان اعراب خود دلیل دیگری است که نشان میدهد اعراب تا چه اندازه با موانع گوناگونی برای همگرایی با یکدیگر و تشکیل جبهه متحد واحد بهمنظور مقابله با کشورهای غیرعرب منطقه مواجه هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.