گفتوگو با جعفر خیرخواهان
نفت سرمایه اجتماعی نزاع سیاسی
شرق: موضوع سرمایه اجتماعی بهعنوان یکاصل اساسی برای نیل به توسعه پایدار محسوب میشود و حکومتها و جوامعی موفق قلمداد میشوند که بتوانند با اتخاذ سیاستهای لازم در ارتباط با جامعه، به تولید و توسعه سرمایه اجتماعی بیشتر نائل شوند؛ زیرا سرمایه اجتماعی بستر مناسبی برای بهرهوری سرمایه انسانی و فیزیکی تلقی شده و در غیاب این سرمایه، سایر سرمایهها اثربخشی خود را از دست میدهند، بنابراین افزایش رانت درآمدهای حاصل از منابع طبیعی در غیاب ساختار نهادی قدرتمند، با تخریب سرمایه اجتماعی، به مانعی برای توسعه تبدیل میشود. زمانی که دولت بر درآمدهای رایگان نفتی یا هر منبع طبیعی دیگری تکیه میکند، دیگر ضرورتی برای کمک به تکامل و عملکرد موفق نهادهای اجتماعی بیرون از خود نمیبیند. بهنظر میرسد افزایش منابع نفتی با همه دستاوردهای آن، تضعیف نهادها و کاهش اعتماد را به همراه داشته که در نهایت به کاهش سرمایه اجتماعی منجر شده است. 65سالگی ملیشدن صنعت نفت بهانهای شد تا درباره نسبت میان سرمایه اجتماعی و نفت با جعفر خیرخواهان، استاد اقتصاد دانشگاه فردوسی مشهد به بحث بنشینیم. مصاحبه «شرق» با این استاد دانشگاه را در ادامه میخوانید:
نفت در اقتصاد ایران پس از ملیشدن صنعت نفت، چه تاریخی را پشتسر گذاشته است؟ برخی بر این باورند که نطفه دولتیشدن نفت در اقتصاد ایران با ملیشدن آن آغاز شد. آیا نفت در ایران میتوانست سرنوشتی غیر از آنچه برایش محقق شد، داشته باشد؟ بله میتوانست. در کشوری مانند نروژ 45سال پیش نفت وارد اقتصاد این کشور شد. در مقایسه با ایران، آنها 45سال پیش پی بردند که از منابع عظیم نفتی برخوردارند. کشف نفت بهعنوان موضوعی دربرابر عقلای جمعی این کشور قرار میگیرد و در مواجهشدن با آن به تامل میپردازند. در ابتدا، این طرح را مطرح کردند که احداث دکلهای نفتی محدود و مجوزهای کمی درخصوص آن صادر شود. ازسویی تصمیم گرفتند منابع حاصل از نفت استخراج شده، وارد اقتصاد کشور نشود و بهطور مستقیم دراختیار دولت قرار نگیرد. همچنین بخشخصوصی در این بخش وارد میشود تا بهینهترین برداشت از منابع نفتی صورت گیرد. بخشی از این بهینهسازی به آسیبهای زیستمحیطی مربوط میشود. بهطورکلی همه این موارد از موضوعاتی بوده است که درخصوص آن فکر و اندیشه شده است و استفاده از منابع نفتی را به امری هدفمند و همراه با برنامهریزی بدل کرده است. برخلاف نروژ در ایران، افراد حرفهای و دانشمند نتوانستند به برنامهریزی درخصوص نحوه استفاده از نفت دست بزنند. بخشی از این موضوع به سلطه کشورهایی مانند انگلیس که در ایران نفوذ زیادی داشتند، مربوط میشود، البته این موضوع به ابتدای تاریخ کشف و استخراج نفت در ایران بازمیگردد، اما بهطور قطع تاریخ نفت در ایران میتوانست بهشکل دیگری رقم بخورد. ملیشدن صنعت نفت میتوانست نقطهعطفی برای تغییر نگاه به نفت و نقش آن در ساختارهای اقتصادی و سیاسی کشور باشد. بهعنوان مثال ورود نفت به بودجه میتوانست با تامل و تفکر بیشتری همراه باشد، اما متاسفانه فقدان این نگاه از آن دوران تا به امروز در سیاستگذاری درخصوص نفت وجود داشته است. به تعبیری در استفاده از منابع نفتی دیدگاهی کوتاه مدت وجود داشته است و به سادهترین انتخاب، یعنی استفاده فوری از این منابع، بدونتوجه به تبعات آن، دست زده شده است. شما به مقایسه ایران و نروژ پرداختید و بهنحوی ریشه مساله نفت در ایران را به مدیریت آن مربوط میدانید. آیا نمیتوان دخالت خود دولت در صنعت نفت را بهعنوان مساله شناخت؟ همانطور که پیشتر گفتم، مساله نفت در ایران به سیاستگذاریهای کلان درمورد آن برمیگردد. بهعنوان مثال مدیریت نفت نیازمند نهادهای قانونگذاری قوی است. با وجود نهادهای قدرتمند قانونگذاری است که میتوان بودجه نفت را بهصورت مطلوب مدیریت کرد و مانع از تلفشدن این منابع در راه فعالیتهای کوتاهمدت و نمایشی شد. درواقع میتوان مساله نفت در ایران را فقدان نهادهای سازنده در جهت مدیریت نفتی دانست. با نبود نهادهای مناسب نگاه جامعی به ثروت هنگفت نفتی شکل نگرفته است و در نهایت امکان بهرهوری مناسب از این ثروت ایجاد نشده است. با وجود اشتراک ایران و نروژ در برخورداری از منابع نفتی، تفاوتهای زیادی در میان این دو کشور از نظر میزان سرمایه اجتماعی وجود دارد. تعریف شما از سرمایه اجتماعی چیست؟ بحث اصلی درخصوص سرمایه اجتماعی، اعتماد است. شبکههای ارتباطدهنده و سازمانهایی که افراد را در پیوند با یکدیگر قرار میدهد، از مهمترین عوامل بالارفتن سرمایه اجتماعی است. هرچه این شبکهها و سازمانها قویتر و سازماندهیشدهتر باشد، میزان سرمایه اجتماعی بالاتر خواهد بود. یکی از مهمترین وجوه سرمایه اجتماعی بهصورت اعتماد بروز پیدا میکند. بهعنوانمثال اعتمادی که مردم به سازمانهای مختلف از قبیل پلیس، قوهقضاییه و... دارند. در صورت بالابودن سرمایه اجتماعی اگر حکمی از سوی قوهقضاییه صادر شود، احساس مردم از عادلانهبودن آن بیشتر خواهد بود. بهطورکلی سرمایه اجتماعی مانند چسبی عمل خواهد کرد که همه اجزای جامعه را نزدیک یکدیگر نگه میدارد و در کمهزینهشدن فعالیتها کمک بسزایی خواهد کرد. بالابودن سرمایه اجتماعی به این معنی است که مردم از حس حمایتگری بالایی نسبت به یکدیگر برخوردارند و افراد از مسوولیتهای اجتماعی خود شانه خالی نخواهند کرد. مجموعه این شرایط سرمایهای اجتماعی و به تعبیری سرمایهای نامریی را ایجاد خواهد کرد. با وجود این سرمایه مردم باور خواهند داشت که قوانین موجود میتواند منافع آنها را تامین کند. بهطورکلی نفت چه تاثیری بر میزان سرمایه اجتماعی خواهد گذاشت؟ آیا در نروژ نحوه مدیریت منابع نفتی این سرمایه اجتماعی را ایجاد کرده است؟ خیر. درواقع عکس این فرایند رخ داده است. یعنی سرمایه اجتماعی در آن محیط وجود داشته است و با وجود این بستر مناسب، ورود نفت به این ساختار میتواند نقش موثر و مفیدی را بازی کند. نقطه مقابل این وضعیت را میتوان برخی از کشورهای آفریقایی دانست. در این کشورها بهدلیل فقر سرمایه اجتماعی، با کشف منابع نفتی، کل جامعه وارد ستیز و درگیری میشود و نفت بهصورت مستقیم موجب نابودی ساختارهای اجتماعی و اقتصادی این کشورها میشود. در این شرایط همان تهماندههای سرمایه اجتماعی از میان میرود و نفت حاصلی جز بدبختی، کشتار، دزدی و فساد نخواهد داشت. در نتیجه شما نفت را در بررسی نسبت آن با سرمایه اجتماعی موضوعی ثانویه میدانید. یعنی رشد سرمایه اجتماعی الزاما با افزایش درآمدها و منابع مالی ایجاد نمیشود... بله. همانطور که پیشتر گفتم در میان شهروندان نروژی این اعتماد به ساختارهای قدرت وجود داشت که اگر منابع مالی نفت در صندوقی ذخیره شود، استفاده بهینهتری از آن خواهد شد. در این قبیل کشورها این اعتقاد وجود دارد که در آینده جوانانی که در حال حاضر مشغول به کار هستند، به دوران ازکارافتادگی خواهند رسید و این قشر نیازمند پشتوانههای زندگی از قبیل تامیناجتماعی هستند. در نتیجه این منابع میتواند برای دوران سالمندی آنها و نسلهای بعدی استفاده شود. اعتماد موجود در میان افراد موجب میشود صبر و شکیبایی لازم برای شکلگیری نگاهی بلندمدت در میان شهروندان ایجاد شود. در مقابل با وجود فضای بیاعتمادی در میان افراد، رویکردها کوتاهمدت خواهد شد و بهدستآوردن منابع مالی در سریعترین زمان موضوعیت مییابد. در این شرایط کمتر به موضوع تولید اندیشیده میشود. ورود هزینههای نفتی به سرزمینی که سرمایه اجتماعی در آن پایین است در نهایت منجر به افزایش ستیز میشود. این ورود نامیمون مشابه جدال فیزیکی چندنفر در مغازه چینیفروشی است. این درگیری در نهایت همه آن اجناسی را که در آن مغازه وجود دارد از بین میبرد. نسبت رابطه میان نفت و سرمایه اجتماعی در ایران به چه نحوی بوده است؟ با گسترش درآمدهای نفتی وابستگی دولت به بخش خصوصی و بهطورکلی مردم کنده شد و همین موضوع باعث شد توجه دولت به این بخش کم شود. سهم نفت در دهه40 (هجری شمسی) در بودجه دولت پایین بود، در نتیجه نمیتوانست اتکای چندانی به آن داشته باشد. همین موضوع فرصتی مناسب برای رشد اقتصادی و توجه به بخش خصوصی بود. دولت مجبور بود به تولیدکنندگان کمک و از آنها پشتیبانی کند. اما با شوک نفتی در دهه50 روبهرو شد و منابع نفتی بهشدت افزایش یافت به نحوی که اگر پیش از آن دولت در پیگرفتن وام 50میلیوندلاری از بانک جهانی بود با درآمدهای میلیارد دلاری روبهرو شد. این منابع نفتی به خزانه سرازیر شد. پس از انقلاب نیز همین طمع نفتی و درآمدهای عظیم آن صدام را به جنون کشاند و جنگ هشتساله را بر کشور ما تحمیل کرد. شاید اگر نعمت نفت در ایران و عراق وجود نداشت، این جنگ هیچگاه رخ نمیداد. همین موضوع دلیل دیگری است که میتوان نفت را بهعنوان علت نزاع و ستیز شناخت. در دوران جنگ آنقدر نفت فروخته شد و از منابع آن سلاح خریداری شد که بار دیگر قیمت نفت افت کرد. متاسفانه ما نتوانستیم آن نهادهای لازم را برای مهار و مدیریت منابع نفتی ایجاد کنیم. همان اتفاق تاریخی دهه 50 بهنحوی دیگر در دولت نهم و دهم رخ داد. در این دوره تاریخی فقدان مجلسی قدرتمند که بتواند ایستادگی کند و بر نحوه هزینه منابع نفتی نظارت داشته و آن را محدود کند، محسوس بود. همچنین مطبوعات نیز که میتوانند اشکالات و کجرویها را نشان دهند با محدودیتهایی روبهرو بودند. افزایش درآمدهای نفتی در این هشتسال به کاهش سرمایه اجتماعی منجر شد. افزایش درآمدهای نفتی به رشد اقتصادی منجر نشد و بعد از گذشت زمان، از منابع صندوق توسعه تنها غباری باقی ماند و بهکلی تخلیه شد. از عجایب روزگار این است که با وجود آنکه درآمدهای نفتی در این دولت حدود 800میلیارددلار بود، رشد اقتصادی منفیششدرصد را خلق کرد. بههرترتیب سالهاست که نفت و درآمدهای آن وارد ساختارهای اقتصادی و سیاسی ایران شده است. اکنون باید با موقعیت ایجادشده چه برخوردی کرد و چگونه میتوان آن را اصلاح کرد؟ درحالحاضر سازمانهای جهانی و بینالمللی مانند بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول برای رشد بیشتر و مناسبتر کشورها به آنها مشاوره میدهند. شاهکلید مشاورههای ارایهشده «احتیاط» است. احتیاط و پرهیز از اینکه این کشورها بخواهند گامهای بلند بردارند و به مردم وعدههای آنچنانی دهند. بهعنوان مثال در دوران شاه وعدههایی از قبیل رساندن ایران به تمدن بزرگ، قرارگرفتن ایران در میان پنج کشور پیشرفته دنیا و... داده میشد. دولت گذشته نیز خود را مسوول مدیریت جهان میدانست درحالی که از رفع نیازهای اساسی مردم عاجز بود. برای تغییر سرنوشت نفت باید نهادها و حفاظتهایی را ایجاد کرد تا مانع از بلندپروازیهای دولتمردان شود. همچنین باید شرایطی پیش بیاید تا بتوانیم بهصورت واقعبینانه قدم برداریم بتوانیم تمامی زحمات و دسترنجهایی که صرف شده است را حفظ کنیم. دانش و تجربیات زیادی در طول همه این سالها ایجاد شده که واردشدن نفت مانع از بالفعلشدن این پتانسیلها شده است. درآمدهای نفتی این وهم را برای دولتها ایجاد کرد که از متخصصان، دلسوزان، کارشناسان و بخشخصوصی بینیاز است. در این شرایط دولت فعال مایشا میشود و خود را مختار در هر نوع رفتار میداند. علاوهبر بخش خصوصی سرمایههای فکری و مدیریتی کنار گذاشته میشود. باید توجه داشت که اصلاح این ساختار و نگاه باید با صبر و حوصله انجام شود و فرآیندی بلندمدت است. آنچه بیش از هر موضوعی در سیاستگذاری نفتی اهمیت دارد، نگاه بلندمدت و توجه به نیاز نسلهای آینده است. شکلگیری این نگاه منجر به اصلاح نحوه هزینه درآمدهای نفتی خواهد شد. شما به لزوم شکلگیری نگاه بلندمدت در مدیریت نفتی و بر لزوم توجه دولت به بخش خصوصی تاکید کردید. بخش خصوصی چه نقشی را میتواند در صنعت نفت ایفا کند؟ بخش خصوصی میتواند در بهرهبرداری از ذخایر نفتی نقش پررنگی داشته باشد. فعالیت و رقابت بخش خصوصی میتواند بهرهوری استحصال نفت را بالا ببرد. در کشورهایی که بخشهای خصوصی در استخراج نفت حاضر شدهاند، میزان استحصال نفت از چاههای نفتی به 70درصد میرسد. این در حالی است که میزان استحصال نفتی در ایران حدود 30درصد است. در این شرایط بهرهوری از چاههای نفت افزایش پیدا میکند. شما خصوصیسازی در نفت را به خصوص در برداشت منابع مالی محدود میکنید. چگونه میتوان انتظار داشت در نبود بخش خصوصی قدرتمند، نهاد، یا صندوقی شکل بگیرد که دولت نتواند آن را دور بزند؟ در تمام کشورهای پیشرفته دنیا این دولتها هستند که منابع نفتی را مدیریت میکنند و منابع نفتی به خزانه دولتها وارد میشود. خصوصیسازی در صنعت نفت به معنی واگذاری منابع نفتی به بخش خصوصی نیست. البته باید توجه داشت رابطه دولت و بخش خصوصی رابطهای دوسویه است. زمانی که میزان منابع نفتیای که در اختیار دولت قرار میگیرد؛ به وسیله نهادهای حقوقی و قوانین حمایتشونده حمایت شود؛ دولت بهصورت طبیعی به بخش خصوصی متمایل میشود. از سویی اگر مردم به این باور رسیده باشند که منابع حاضروآمادهای وجود ندارد، دولت نیز به خود اجازه استفاده از این منابع حاضروآماده را نمیدهد و بهدنبال راه چاره دیگری میگردد. در این شرایط است که دولت نمیتواند دخالت بیمورد در اقتصاد و بازار داشته باشد و توان آن برای شکلدادن اقتصاد دستوری و دستکاری در قیمتها کاهش مییابد. نادیدهگرفتن پول نفت در نهایت منجر به توسعه بخش خصوصی خواهد شد. اما در شرایطی که پول نفت در اختیار دولت وجود نداشته باشد، مجبور است برای تامین هزینههای خود راه را برای بخش خصوصی هموار کند تا از قبل آن به درآمدهای مالیاتی بهعنوان درآمد پاک برسد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.