سامیزدات وطنی، مرزهای ممیزی و چند پرسش
پیام حیدرقزوینی
ششسالی میشود که «زوالکلنل» محمود دولتآبادی برای مجوزگرفتن به ارشاد فرستاده شده و هنوز خبری از مجوز انتشارش نیست. اگرچه کلنل در ایران چاپ نشده، اما در این سالها همواره به دلایل مختلف مطرح بوده: از ترجمهاش به زبانهای دیگر و بردن چند جایزه ادبی در خارج از مرزها تا چاپشدن نسخه ترجمهشده یا به قول دولتآبادی جعلی آن در ایران؛ همه اینها «کلنل» را به نشانهای برای مساله ممیزی در ایران تبدیل کرده است. در این مدت، حضور دولتآبادی در هر مراسمی بهنوعی با کلنل پیوند خورده؛ چه در مراسم ختم محمدرضا لطفی که عکس وزیر ارشاد در کنار او روی خبرگزاریها میآید و چه آنجایی که در حضور معاون فرهنگی وزیر از شرایط موجود انتقاد میکند و بعد بیآنکه بماند تا پاسخی بشنود میگذارد و میرود. بهمن دری، معاون فرهنگی سابق ارشاد یکبار گفته بود مساله اصلی «کلنل» قرائت متفاوتی است که از انقلاب به دست داده. سخنگوی فعلی وزارت ارشاد هم این اواخر گفته بود تا زمانی که «کلنل» اصلاح نشود اجازه چاپ نخواهد داشت؛ تا به این ترتیب موضع رسمی وزارت ارشاد دولت فعلی در قبال این رمان روشن شود. به زعم سخنگوی ارشاد، کلنل «منهای شخصیت دولتآبادی» نیازمند اصلاحات است و تا زمانی که تغییر نکند امکان چاپ نخواهد داشت. میتوان نظر بهمن دری و سخنگوی فعلی وزارت ارشاد را کنار هم قرار داد و این پرسشها را پیش کشید که دولتآبادی یا هر نویسنده دیگری باید به بازنمایی چه نوع روایتی در آثارشان بپردازند؟ به عبارتی، کار ادبیات ارایه روایت رسمی است یا روایتی متفاوت از آنچه هست؟ گویا در اینسالها «کلنل» چهار بار توسط دولتآبادی اصلاح شده تا نظر ارشاد برای صدور مجوز عوض شود، که نشده. احتمالا مساله هنوز ارایه قرائت متفاوت در رمان است، همان که دری گفته بود؛ که اگر این باشد شکل مساله از حذف و تعدیل چند کلمه و پاراگراف تغییر میکند و مرزهای ممیزی کمی به عقبتر کشیده میشود؛ به نقطهای که عمل نوشتن اتفاق میافتد، یا به عبارتی به ایده ذهنی نویسنده. در اینصورت جایگاه نویسنده در فرایند تولید کتاب تغییر میکند و نویسنده بدل میشود به کسی که تنها روایت رسمی را بازتولید میکند. طبیعی است که نمیتوان درباره روایت دولتآبادی در کلنل قضاوتی کرد چون این رمان در ایران چاپ نشده اما میتوان سیر ماجراهای چندساله این رمان را قضاوت کرد. چگونگی انتشار هر کتاب به تصمیم نویسندهاش مربوط است و دولتآبادی امروز به انتشار نسخههای به گفته خودش جعلی کلنل معترض است. دولتآبادی با تصمیم خودش اجازه ترجمه کلنل به زبانهای دیگر را داده اما راضی نشده که کلنل در ایران مثل خیلی از کتابهای غیرقابل چاپ دیگر منتشر شود. چندی پیش او گفته بود برای آخرینبار به ارشاد میرود تا درباره اثرش صحبت کند. او هنوز امیدوار است کلنل به صورت رسمی و با مجوز ارشاد در ایران به چاپ برسد و طبیعی است که در این راه تلاش کند. اما از سویی میتوان این پرسش را هم مطرح کرد که گفتوگوی فردی نویسندگان با وزارت ارشاد تا کجا میتواند راهحلی برای انتشار کتابها باشد؟ این پرسش در مورد دولتآبادی میتواند اینطور طرح شود که اگر کلنل در این فرایند امکان چاپ پیدا کند آنوقت سرنوشت «طریق بسملشدن» چه خواهد شد؟ دولتآبادی و خیلی دیگر از نویسندگان در این سالها هم به صورت فردی گفتگو کردهاند و هم به صورت فردی اعتراض، اما هنوز تغییری در قواعد ممیزی صورت نگرفته است. تجربه نشان داده که انتشار نامههای پراکنده از سوی نویسندگان و مترجمان و شاعران هم راه به جایی نبرده است و در این شرایط شاید باید در جستوجوی راهحلی دیگر بود. راهحلی برآمده از ارادهای جمعی برای استوارکردن قاعدهای برابر برای تولید و انتشار کتاب. این اواخر اما برخی نویسندگان کتابهایشان را در سایتهای اینترنتی منتشر کردند و دیگران را هم دعوت به انجام این کار کردند. اما به دلایل مختلف این ایده نمیتواند راهحلی برای مساله ممیزی باشد چون در این صورت هم ممیزی بیآنکه تغییری کند همچنان باقی است. انتشار کتاب در اینترنت در حالیکه تیراژ کتابهای رسمی به زیر هزارنسخه نزول کرده کمی طنزآمیز به نظر میآید. به عبارتی طرح ایده سامیزدات وطنی بیشتر نوعی ژست اعتراض بهنظر میرسد تا دغدغهای برآمده از ضرورتهای موجود. سامیزدات در شوروی و اروپای شرقی پاگرفت و تیراژ کتاب در روسیه بعد از انقلاب اکتبر برای ذهنیت امروزی ما باورنکردنی است. حال آیا میتوان ایدهای برخاسته از وضعیت فرهنگی و تاریخی دیگری را بیتوجه به پشتوانههای آن برای وضعیت فرهنگی و تاریخی دیگری پیشنهاد کرد؟ پاسترناک در میانه دهه چهل میلادی و در حالیکه دهسال امکان حضور در مجامع و مراسم عمومی را نداشت و عملا در طول یک دهه ارتباطش با مخاطبین قطع بود، اجازه یافت در جمعی عمومی شعری بخواند. در حین خواندن شعرش از پشت میکروفون، کاغذی از بین کاغذهای دستش به زمین میافتد و در فاصله اندکی که پاسترناک خم میشود تا کاغذ را از زمین بردارد و ادامه شعرش را بخواند، اول یک نفر و بعد تمام آدمهای حاضر در سالن، شعر ناتمام او را از حفظ میخوانند و به پایان میرسانند. سامیزدات در این وضعیت فرهنگی که کتابخوانی تا این حد جدی بود شکل گرفت، حالا با میزان کتابخوانی جامعه ما آیا سامیزدات وطنی چیزی بیشتر از یک شوخی خواهد بود؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.