فرهنگ اندیشه اجتماعی نوین
موسی اکرمی
تقدیم به آنان که دغدغه و وسواس ترجمه دقیق را دارند. از من خواسته شده است درباره بهترین کتابی که امسال خواندهام چیزی بنویسم: آن هم کتابی که اولا فارسی باشد، ثانیا در زمینه فلسفه یا علوم انسانی باشد، ثالثا از تاریخ چاپ آن یکی، دو سالی بیشتر نگذشته باشد. جمعکردن این سه شرط از یکسو و تصمیمگیری درباره بهترین کتاب از میان کتابهای واجد این سه شرط از سوی دیگر، چندان آسان نیست. به ناگزیر کتابی را مطرح میکنم که آن سه شرط را دارد ولی لزوما بهترین کتاب از میان کتابهای خواندهشده واجد آن سه شرط نیست، هر چند بیگمان یکی از مهمترین کتابهاست و به علل و دلایلی که خواهم نوشت، توجه بدان ضرورت دارد. کتاب موردنظر من یک فرهنگ موضوعی تخصصی ترجمهشده است با عنوان «فرهنگ علوم اجتماعی قرن بیستم». این کتاب ترجمهای است از The Blackwell Dictionary of Twentieth-Century Social Thought، با ویراستاری تام [/تامس] باتامور (1920-1992) جامعهشناس برجسته و پرآوازه و ویلیام آوتوِیت، استاد برجسته جامعهشناسی. نام ویراستاران متن اصلی و نام ناشر انگلیسی و نام مترجم (حسن چاوشیان) و نام ویراستار فارسی (محمدمنصور هاشمی) و نام ناشر ایرانی (نشر نی) همه حکایت از اهمیت متن اصلی و متن ترجمهشده دارند. چاپ و ویرایش نخست این کتاب با همان عنوان فوق در 1993، یک سال پس از درگذشت باتامور و چاپ دوم همان ویرایش در 1994 منتشر شد. ولی بعدا ویلیام آوتویت دست به ویرایش تازهای از کتاب زد که در سال 2003 و با عنوان The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought از سوی خود بلکوِل و تنها با نام خود آوتویت، منتشر شد. هرچه در اهمیت اصل کتاب گفته شود کم است. من میخواهم اندکی به ترجمه فارسی آن بپردازم. ترجمه این کتاب به فارسی بسیار لازم بوده است. این ترجمه، از سوی کسی صورت گرفته است که کارنامه پرباری از ترجمه آثار مهم حوزه اندیشه اجتماعی دارد. آقای دکتر حسن چاوشیان بهراستی پهلوانی است نامدار در عرصه ترجمه و هریک از ترجمههای ایشان، بهویژه ترجمه همین کتاب، بهراستی کاری است سترگ و ستودنی. درباره اهمیت ترجمه این کتاب و به ویژه حاصل زحمات دکتر چاوشیان و نشر توانای «نی» نیز هر چه بگوییم کم است. ولی اهمیت اینگونه کتابها، نقش برجسته دکتر حسن چاوشیان و محمد منصور هاشمی، جایگاه مهم نشر نی و همچنین وظیفه کتابخانه ملی در فهرستنویسی پیش از انتشار کتابها، ایجاب میکنند که نکاتی را مطرح کنم بیآنکه، صمیمانه بگویم، هر گز قصد عیبجویی داشته باشم. با ذکر این نکات، همه مترجمان و ناشران و ویراستاران کشور را به نشان دادن وسواس بسیار در پاکیزگی ترجمه و ویرایش و نشر دعوت میکنم. الف. عنوان کتاب و صفحات آغازین آن 1. همانگونه که پیشازاین گفته شد، عنوان فارسی کتاب با نخستین ویرایش و چاپ کتاب، تا 1994 تطبیق دارد؛ عنوان کتاب از 2003 تغییر کرده است و احتمالا دکتر چاوشیان از آن خبر دارد. در این صورت ایکاش یا ترجمه خود را بر ویرایش جدید استوار میکردند، یا برای آگاهی خوانندگان مینوشتند که چرا همان متن قدیمی حدود 20 سال پیش را ترجیح دادهاند. 2. در عنوان فارسی، با اصطلاح «علوم اجتماعی» روبهرو میشویم، درحالیکه در عنوان اصلی انگلیسی «social thought» [= اندیشه اجتماعی/تفکر اجتماعی] آمده است. مترجم و ویراستار ارجمند بهخوبی میدانند که «علوم اجتماعی» مفهومی با معنای دقیق و نسبتا محدود است که با مفهوم نسبتا مبهم و بس فراگیرتر «اندیشه اجتماعی/تفکر اجتماعی» تفاوت دارد. به باور نگارنده، حفظ این تفاوت در ترجمه عنوان کتاب، کاملا ضروری است، چنانکه برخی از درایههای کتاب، هیچ ربطی به علوم اجتماعی ندارند، ولی در ذیل اندیشه اجتماعی جایمیگیرند. 3. روی جلد و روی عطف کتاب و همچنین در صفحه عنوان، نامهای ویلیام آتوِیت و تام باتامور آمده، بیآنکه ذکری از نقش آنان در مقام ویراستار آمده باشد؛ این موضوع ممکن است خواننده را در نگاه نخست بدین گمان اندازد که آنان نویسنده کتاباند؛ بهویژه که این نکته را، ذکر نام مشاوران در صفحه اول، تقویت میکند. البته در صفحه حقوقی از واژه «ویراستاران» درون کروشه استفاده شده است. 4. در صفحه حقوقی نسخهای که من خریدهام، حرف «ش» از «چاوشیان» افتاده است. 5. در صفحه اول کتاب، نام آقای «محمد منصور هاشمی» به صورت «محمد حسین هاشمی» چاپ شده است. ب. اشارهای به برخی از معادلهای پارسی و ترجمه 1. برخی از معادلهای پارسی اصطلاحات کتاب، چندان مناسب نیستند. لزومی ندارد من به ذکر دلایل خود بپردازم. تنها به چند نمونه اشاره میکنم: 1-1. بهتر است برای Idiographic «فردنگارانه» یا «فردنگرانه» برگزیده شود نه «تفریدی»؛ 2-1. بهتر است برای reification «شیءسازی» یا «شیءانگاری» برگزیده شود نه «شیءوارگی»؛ 3-1. بهتر است برای Nomenklatura صورت پارسی تلفظ واژه روسی، یعنی «نومنکلاتورا»، یا «نامگان» برگزیده شود نه «عناوین ابلاغی»؛ 4-1. بهتر است برای ethics «فلسفه اخلاق» یا «اخلاقشناسی» برگزیده شود نه «اخلاقیات»؛ 5-1. بهتر است برای participant observation «مشاهده مشارکتکننده» یا «مشاهده درگیرانه» برگزیده شود نه «مشاهده مشارکتی». 2. برای برخی از اصطلاحات، معادلهای کمابیش خوب پارسی داریم و نیازی به بهرهگیری از پارسینویسی تلفظ آنها به انگلیسی یا فرانسوی یا... نیست: 1-2. روششناسی قومی/قومیتی یا قوم-روششناسی برای اتنومتدولوژی 2-2. کار سالاری برای انتروپرونرگری [کذا برای entrepreneurship] 3. در عنوان درایهها باید تا آنجا که ممکن است یا از معادل دقیق پارسی بهرهگیریم یا تلفظ اصلی خود درایه را، با نگارش پارسی، به کار بریم. واژه افزوده احتمالی پارسی را باید به گونهای به کار برد که خواننده عنوان پارسی را به سرعت پیدا کند. برای مثال خواننده درایهای با عنوان «هرمنوتیک» یا معادل پارسی آن را، اگر چیزی جز همین «هرمنوتیک» باشد، به آسانی نمییابد زیرا مترجم محترم «hermeneutics» را به «دانش هرمنوتیک» برگردانده است؛ در حالی که بهتر بود، در صورت لزومِ بهرهگیری از خود واژه «هرمنوتیک»، برای آن یا از خود «هرمنوتیک» به تنهایی استفاده میشد یا از ترکیب صدر و ذیلدار «هرمنوتیک، دانشِ»، تا خواننده مطالب مربوط به درایه «هرمنوتیک» را در میان مطالب درایههایی پیدا کند که با حرف «هـ» آغاز میشود نه در میان مطالب درایههای آغاز شده با حرف «د». نکته بالا درباره «علم نشانه»، برای semiotics، نیز صادق است که بهتر بود، در درجه اول، «نشانهشناسی» انتخاب میشد یا «نشانهها، علمِ». 4. ترجمه متن: یک سطرجمله کوچک به عنوان نمونه من نمیخواهم درگیر بحث ارزیابی ترجمه بشوم. در کل ترجمههای آقای دکتر چاوشیان از ارزش بالایی برخورداراند. ولی برای جلب توجه بیشتر، به لزوم برخورداری از دقت بالا در ترجمه، نگاهی به نخستین درایه در متن پارسی میاندازیم: «آرمانشهر»، که به عنوان معادل برای «utopia» برگزیده شده است. این معادل تقریبا در جامعه فرهنگی کشورمان پذیرفته شده است (هر چند ممکن است عدهای، با پیروی از سهروردی، «ناکجاآباد» را بهتر بپسندند). 1-4. در سطر 11 از ستون اول این درایه (ص. 1) برای anti-utopia، «ضد آرمانشهر» انتخاب شده در حالی که عنوان فرعی (سوتیتر)، در صفحه 2، به صورت «آنتی اتوپیا» ضبط شده. این آشفتهکاری در متن درایه، باز هم تکرار میشود. حتی به جای آرمانشهر نیز بارها واژه «اتوپیا» به کار میرود. من، در چارچوب باور به لزوم حفظ یکدستی معادلها در سرتاسر متن، بر این باورم که نه تنها همه جا برای utopia و utopian باید از معادلهای «آرمانشهر» و «آرمانشهری» بهره گرفت، بلکه باید به بهرهگیری از این معادلها در هر گونه ترکیبی از utopia، مانند anti-utopia، وفادار ماند و همچنان یکدستی را حفظ کرد. مترجم از پیشوند «پاد-» برای counter-، در counterculture، بهره گرفته است. پیشنهاد میشود تا آنجا که ممکن است از همین پیشوند پارسی برای «anti-» استفاده شود. در این مورد به آسانی میتوان واژه «پاد-آرمانشهر» را داشت (چنانکه خود من سالها است که آن را به کار میبرم). 2-4. بد نیست نگاهی به ترجمه یک جمله از همین درایه بیندازیم تا با دغدغهها و وسواسهایی که، به باور من، یک مترجم باید داشته باشد، بیشتر آشنا شویم. جمله آغازین پاراگراف اول از ستون اول صفحه اول متن، چنین است: The term utopia, from the Greece for 'not-place', was invented by Sir Thomas More. ترجمه دکتر چاوشیان، مورد تایید جناب هاشمی، چنین است: «اصطلاح «اتوپیا» یا آرمانشهر از واژه یونانی «یوتوپیا» به معنای «نا-کجا» گرفته شده و صورت انگلیسی آن را سر توماس مور ساخته است.» من ترجمه دیگری را پیشنهاد میکنم: «اصطلاح یوتوپیا [= آرمانشهر]، از [واژه] یونانی برای «نا-کجا»، توسط سر تامس مور ابداع شد.» (همین جا بگویم، چنان که خواهیمدید، خود عبارت متن اصلی درباره خاستگاه یونانی اصطلاح یوتوپیا چندان دقیق نیست.) ممکن است دو متن بالا در نگاه نخست، چندان فرقی با هم نداشته باشند، یا فرقشان چندان مهم نباشد؛ ولی لازم است نکاتی را در مقایسه آنها با هم، بیان کنم که امیدوارم «ایرادگیری ملانقطی» تلقی نشود و موجب افزایش دقت ما در ترجمه، به مثابه یک موضوع بسیار جدی و مسوولانه، شود. 1) با اندکی دقت، معلوم میشود که مترجم محترم، چندان به متن اصلی وفادار نمانده است؛ نباید بنویسیم «اتوپیا» یا «آرمانشهر»؛ بلافاصله نوشته شده «از واژه یونانی «یوتوپیا»... گرفته شده!» یعنی آرمانشهر هم از واژه یونانی «یوتوپیا» گرفته شده؟ معلوم است که پاسخ منفی است. 2) «اتوپیا» نیز از «یوتوپیا» گرفته شده است؟ 3) آیا تنها «یوتوپیا» یونانی است و «اتوپیا» یونانی نیست؟ 4) کجای متن اصلی را میتوان به «یوتوپیا» به معنای «نا-کجا» ترجمه کرد؟ 5) چگونه میتوان در متن اصلی دید که «یوتوپیا» به معنای «ناکجا» است؟ 6) اگر خواننده بپرسد آیا «اتوپیا» و «یوتوپیا» یکی هستند یا چه تفاوتی دارند (؟) متن، چه پاسخی به این پرسش میدهد. اینک چند توضیح 1. آرمانشهر «از واژه یونانی «یوتوپیا» [کذا در متن اصلی] گرفته نشده است. 2. اصولا خود واژه «یوتوپیا» یونانی نیست و همانگونه که در متن اصلی آمده و مترجم هم در چند سانتیمتر بعدتر ترجمه کرده است، توسط «تامس مور»، ساخته شده است. 3. واژه ساختهشده، یعنی «utopia»، انگلیسی نیست بلکه لاتینی است، هر چند در زبان انگلیسی نیز پذیرفته شده است. 4. این واژه از ترکیب حرف نفی ou) ="not" οὐ (=و (= topos) ="place"τόπος، به صورت ūtopia در زبان لاتینی جدید ساخته شده است. 5. برخی بهخطا، آن را بر گرفته ازeu) ="good" εὖ (=و (= topos) ="place"τόποςبه صورت eutopia، به معنای پارسی «نیکشهر» یا «نیکستان»، تلقی کردهاند. در زبان انگلیسی این دو را یکسان و به صورت تقریبی «یوتوپیا» تلفظ میکنند که همین امر، یعنی همصدایی یا تلفظ یکسان، موجب خلط این دو واژه و یکسانانگاری آنها، دستکم یکسانانگاری معنایی، میشود. در زبان فارسی هم، عدهای این دو واژه را با هم خلط میکنند. 6. سالهاست که در میان نخبگان دانشگاهی ایران، پذیرفته شده است که نام انگلیسی «Thomas» در پارسی به صورت «تامس» نوشته شود نه به صورت «توماس».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.