به بهانه ترجمه مجلد دوم «سرمایه»
سرمایه و مساله امکان قرائت
امیر کمالی
در عصر ما کتابهایی وجود دارند که بیان تجربهای که از نحوه مواجهشدن با آنها به دست میآید، گاه، خود به اندازه محتوای کتاب، اهمیت مییابد. اگر نتوان حوزههای متفاوت وگاه جنجالبرانگیز تاثیراتی را که چنین کتابهایی برمیسازند، تشریح کرد، دستکم میشود در این یادداشت، شکل خاصی از تجربه شخصی در مواجهه با یکی از مهمترین کتابهای موثر بر قرن گذشته را بیان کرد. تا آنجاکه به تجربه شخصی باز میگردد، نمیتوانم بگویم که «سرمایه» مارکس را خواندهام و از طرفی نمیتوانم بگویم نخواندهام. اما گمان میکنم این تجربه ظاهرا شخصی، چندان هم شخصی نباشد. عبارت طنز «کتابهایی برای نخواندن» را همگی شنیدهایم. حتی اگر چنین کتابهایی وجود داشته باشند، «سرمایه» یکی از آنها نیست، بلکه شاید کتابی باشد که خواندن آن به تاخیر میافتد. در این مجال مختصر، شاید بتوان به شکلی گذرا به دو امر ناکافی فوق نظری انداخت. درحقیقت، فارغ از آرای مبتنی بر آمار و تعیین بازههای خاص زمانی که پس از آن، بازترجمه اثری که سابقا ترجمه شده، ضرورت مییابد؛ مساله دیگری نیز بازترجمه آثار را موضوعیت میبخشد که به توان حضور اثر در وضعیت تاریخی مشخص ما برمیگردد. این دلیل دوم، سروکار چندانی ندارد با گذشتِ دورههای قراردادی که پس از سررسیدن آن، باید اثری را از نو ترجمه کرد. وقتی صرفا دلیل نخست را لحاظ میکنیم، تاییدی ضمنی را نثار پیوند دیرپای دستور زبان و پیوستگی زمان کرونولوژیک کردهایم، اما در مورد دوم، یعنی خصیصه توان حضور اثر در وضعیت، با نقطهای از این مختصات سروکار داریم که کمتر روی آن دقیق شدهایم. در این میان، «سرمایه» اثر منحصر به فردی است که باید آن را از معدود کتابهایی برشمرد که اهمیت این خصیصه را ورای حوزههای مربوط به زبان و زمان، یا به اصطلاح «بهروزسازی ترجمهها»، از نو خاطرنشان میکنند. چنانکه میدانیم موضوعیت توان حضور در وضعیت، بیش از هر چیز به کارایی اثر بازمیگردد و اینکه همچنان قادر به ارایه پاسخ برای سوالاتی باشد که در زندگی همچنان حضور دارند. نشانههای توان حضور را باید در بُعد خاصی از قرائت جستوجو کرد که بهمراتب بیش از سایر عوامل با مساله ترجمه پیوند میخورد، آنهم به این معنی که شرایط خاص تاریخی کتابی همچون «سرمایه» به طور مداوم فاصله میان ترجمه و قرائت را بر هم میزند و نقاط به ظاهر منسجم و درخشان آن را، کدر و بحرانی میکند، تا به آنجا که در برهههایی از تاریخ مشخص نمیشود که چه کسی سرمایه را ترجمه و چه کسی آن را قرائت کرده است. همانگونه که رومن روسدولسکی نشان میدهد1، شکلگیری منسجم «سرمایه»، خود از روندی تاریخی پیروی میکرد که نخستینبار، مارکس آن را در فهم نوین خود از تاریخ هگلی درونی ساخت. تا آنجا که جستهوگریخته از آرای مترجم فارسی میدانیم، حسن مرتضوی نیز به درستی حساسیت مطلوبی بر همین شکل تاریخی «سرمایه» دارد. همین امر او را وا میدارد به تاویل کلمات و اصطلاحات. مراد از کلمه تاویل همان معنای لغوی آن یعنی به اول برگرداندن است، یعنی درست به نقطهای که مارکس از عبارات و اصطلاحات استفاده میکرد. به این اعتبار، زدودن بار ایدئولوژیکِ راستکیشی از اصطلاحات و عبارات - که از ابتدا در نظر، مارکس دارای چنین باری نبودند - بیش از پیش دیالکتیک میان قرائت و ترجمه را غنی میکند. چنین رویکردی که در ترجمه جدید «سرمایه» با آن مواجهیم، بیشتر ادای دینی سیاسی به کتاب است تا ادای دینی زبانی یا مرامی. از اینرو بازترجمه «سرمایه»، امکان قرائتِ متنی را محقق میکند که تاکنون به واسطه حضور آشکاروپنهانِ آن نقطهگذاریهای سلیقهای، تنها تفسیری از آن در دست بود. مارکس در فصل بیستودوم «سرمایه» نشان میدهد که چگونه تحقق مساله انباشت در سرمایه به میانجی افزودن جزءِ اضافهای از محصول کار، نهایتا به استخدام و تاراج بیشتر نیروهای کار منجر میشود. به همین صورت انباشتِ معناهای زاییده از تفسیر که لزوما پروژه مارکس در نقطه مقابل آن کارایی خود را نشان میداد، میسر نمیشد جز از راه به خدمت گرفتنِ سررشته انقلاب بر اساس تفسیر. بنابراین در پیوند با مساله خواندن و نخواندنِ «سرمایه»، باید گفت وجهی از نخواندن، معلول نبودامکان قرائت به شکل تاریخی بوده است. با اینحال، نکته مهمی که فارغ از ترجمه و بازترجمه «سرمایه» وجود دارد، درهمآمیختگی فشرده قرائت «سرمایه» و مساله فهم و عمل است. این مساله در تجربه شخصی نگارنده عامل دیگری در فاصلهگیری از کتاب بوده است. اگر کتابهای مقدس، معجزه خاص خود را دارند، معجزه «سرمایه» این است که قرائت آن را در عدم قرائتش باز میتاباند، یعنی نخستین نکتهای که باید از «سرمایه» مارکس آموخت این است که مادامی که مناسبات تولید سرمایهداری همچنان برقرار است، یعنی تا زمانی که نفسکشیدن تنها در قلمرو امپراتوری سرمایه و نهادهای سیاسی و بوروکراتیکاش مقدور است، نمیتوان «سرمایه» را قرائت کرد. این درس بزرگی است که به ما میآموزد فهم حقیقی «سرمایه»/سرمایه، نهایتا باید منجر به سقوط زمینهای شود که سرحدات فهم را مشخص میکند. بنابراین صرفا بحث بر سر افزودن یک ترجمه جدید به گنجینه فاخر سنت مارکسیستی نیست، بلکه از قضا عملا عکس این مورد، صادق است. بحث بر سر کَندن و روایتکردن مجدد یک نقطه آغازین است که از عقبهاش دور افتاده است. مسالهای که به واسطه رابطه دیالکتیکی میان قرائت و ترجمه، نشانمان میدهد که تمام تفاسیر و بحثهای امروز را از «سرمایه» مارکس باید از نو در هیات نوعی «ابزار» بازشناخت. ترجمه مرتضوی تا حدود قابل قبولی توانسته پیوند این دیالکتیک و امر کلی را در خود نشان دهد. اهمیت این پیوند بیشتر در زدودن ابهامات از وضعیتی کاراست که صراحتی را که مارکس در «سرمایه» بروز میدهد، منضم و ضروری میسازد. همانگونه که مارکس در پایان فصل بیستویکم خاطرنشان میکند بدلشدن محصول به عنوان مزد و بهوسیله پرداخت به کارگری که آن را تولید میکند سبب میشود پیش از آنکه کارگر، توان کار خود را به سرمایهدار بفروشد، به شیوهای نفرینشده از آن خودِ سرمایه باشد. اگر بتوان از این مورد برای مساله قرائت و ترجمه تمثیلی ساخت، باید گفت که درست از اینروست که شاید فاصلهگیری و تقوایی را که در نخواندن «سرمایه» وجود دارد، چندان نباید سادهدلانه به تنآسانی تفسیر کرد. تاریخ، گواهی میدهد کسانی که با توسل به اسطوره جدیت، تمام سطور سرمایه را از بر بودهاند، چه استبعاد مضحک و فاجعهباری با ایده جامعه بیطبقه داشتهاند و چقدر سادهلوحانه آن را به تراز آرمانهای حزبی فروکاستهاند. تجدید ترجمه «سرمایه»، شاید بتواند بنابهدلایلی که مطرح شد، بحثهای پیرامون پیکار تاریخی کارگر و ماشین و همچنین تضادهای تاریخی نیروی کار و سرمایه را از نو در افق فکری ایران معاصر احضار کند؛ آنهم در وضعیتی که با رشد سرطانی و هار سرمایهداری و از سوی دیگر عیانشدن دوباره بحرانهای آن، چه در ایران و چه در حوزه یورو، مواجهیم. مارکس در مجلد دوم سرمایه به آن دسته از مفسران بورژوایی میتازد که معتقد بودند هر ماشینی که به جای تعداد مشخصی از نیروهای کار انسانی، به کار میافتد متناسب با تعداد کارگرانی که بیکار کرده، سرمایه سازندهای را آزاد میکند. در زمانه ما، این سرمایه بیش از حد آزاد است، سرمایهای که میتواند بدون گذرنامه، تعطیلات را در سواحل هر بانک خارجی که بخواهد سپری کند. پینوشت: 1- در کتاب «سرمایه مارکس چگونه شکل گرفت» ترجمه سیمین موحد، نشر قطره.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.