|

در باب آیین چهار(چار)شنبه‌سوری

ضیاء مصباح

در شب آخرین چهارشنبه اسفندماه هرسال (سه‌شنبه‌شب)، ایرانیان همه با هم با شادی تمام و خوشحالی جشن می‌گیرند و آداب و رسوم زیبا و خاصی برگزار می‌کنند. این مراسم ریشه در آیین‌های ملی و باستانی سرزمین پاک و بزرگ ما دارد و بعد از حدود سه‌هزارو750سال کماکان با شکوه خاصی برگزار می‌شود و از قدیمی‌ترین زمان‌های تاریخ تاکنون پایدار مانده است. آیین این شب بین اقوام و اقلیت‌های مذهبی و تمامی ایرانی‌تباران... معمول است. این یادواره تشریفاتی گوناگون دارد. بخشی از این تشریفات عمومی و مشترک میان تمام مردم ایران و ملل دیگر آریایی‌ است و بخشی دیگر خصوصی است. زیباترین و قدیمی‌ترین آداب این شب، آتش‌افروختن و جستن از آن و شادی‌کردن در کنار آتش است، زن و مرد، پیر و جوان در صحن‌خانه، در سر چهارراه و خیابان‌های شهر و روستا از روی این اخگرهای افروخته یکی پس از دیگری جستن می‌کنند و هربار می‌گویند: زردی من از تو، سرخی تو از من، یعنی زردی بیماری و ناتوانی را از من بستان و سرخی، شادابی و تندرستی را که در خود ‌داری به من ببخش. چنانچه آتش‌افروزی درون خانه باشد، پس از سوخته‌شدن، خاکستری را که از آتش می‌ماند در خاک‌اندازی جمع و از خانه بیرون می‌برند، آن کس که آن را بیرون برده در بازگشت در می‌زند و از درون خانه از او می‌پرسند کیستی؟ از کجا آمده‌ای و چه آورده‌ای؟ پاسخ می‌دهد: منم، از عروسی آمده و تندرستی آورد‌ه‌ام (امروز با زندگی آپارتمانی این مراسم محدودتر شده است). در آیین‌های خاص می‌توان به کوزه‌‌شکستن، آجیل‌خوردن، فالگوش‌ایستادن، گره‌گشایی،‌ آش بیمار، فال‌گرفتن و... که در نقاط مختلف کماکان انجام می‌شود، اشاره کرد.

کوزه‌شکستن: این آیین در بسیاری از نقاط ایران معمول است و عقیده‌ دارند بلاها و قضاهای بد را که در کوزه ریخته‌اند، بعد از شکستن آن دفع می‌شود. آجیل‌خوردن: در شب چهارشنبه‌سوری آجیل‌خوردن از رسوم و آداب مخصوص است و باید آجیل شور و شیرین باشد. فالگوش‌ایستادن: کسانی که حاجتی دارند در این شب نیت می‌کنند و بر سر رهگذری فالگوش می‌ایستند، نخستین عابری که گذشت، به سخن او توجه می‌کنند و آن گفته را در استجابت مقصود به فال نیک یا بد می‌گیرند. گره‌گشایی: کسانی که بخت ایشان گره خورده و مشکلی در کارشان رخ داده، گوشه پارچه‌ای را گره زده بر سر راهی می‌ایستند و از اولین کسی که گذشت، می‌خواهند آن گره را بگشاید و عقیده دارند گره از کار فروبسته به این ترتیب باز می‌شود. آش بیمار: در خانه‌ای که بیماری باشد، باید در شفای او کوشید که بیماری او به سال دیگر که چندروز بعد است نرسد، برای این کار آشی می‌پزند که به‌ آش بیمار یا آش امام زین‌العابدین(ع) معروف است. قبل از تهیه‌ آش در منزل همسایه‌ها را می‌زنند یا قاشق به ظرفی مسی که همراه دارند می‌کوبند، صاحبخانه باید چیزی که بتوان در‌ آش ریخت یا مقداری پول در آن ظرف بریزد، با آن مواد و پول لوازمش را تدارک می‌بیند و آن آش را به بیمار و بقیه را به نیازمندان می‌دهند و معتقدند این‌ آش هر دردی را شفا می‌دهد. در شهرهای مختلف کم‌وبیش امروز هم با همه تغییرات بنیادین، بخشی از این مراسم انجام می‌شود و در بعضی نقاط با آب‌وتاب بیشتر... .مثلا در بعضی از شهرها از روزنه بخاری یا شومینه طنابی داخل اتاق یا سالن کرده به‌وسیله آن چیزی را طلب می‌کنند. صاحب مکان، اولین چیزی را که در دسترس دارد، به طناب می‌بندد و طناب را بالا می‌کشند. آن چیزی که به طناب بسته شده است، بیانگر پاسخ فال طناب‌به‌دست است. مثلا اگر پاره‌ای نان باشد، آن را به فال نیک گرفته که وفور نعمت است و اگر شیرینی به طناب ببندد، نشانه شیرین‌کامی است و مثلا اگر جارویی به آن بسته شود، آن را بد و به مفهوم خانه‌خرابی می‌دانند. ناگفته نماند این جشن مانند بیشتر جشن‌های ایرانی به ستاره‌شناسی بستگی دارد و مبدأ همه حساب‌های علمی تقویمی است. در آن‌روز در هزارو725سال پیش از میلاد، زرتشت، پیامبر باستانی ایرانی، وحدانیت را برای اولین‌بار در جهان در جامعه آن‌روز سر داد و پندار، گفتار و کردار نیک را که بنیاد سعادت انسان‌ها و همه ادیان بر آن استوار است، به‌عنوان رمز بقا مطرح کرد. ایرانیان بزرگ‌ترین حساب گاهشماری جهان را در آن زمان بنیاد نهاده و کبیسه را پدید آوردند و تاریخ‌های کهن را درست و منظم کردند. براساس منابع مختلف موجود، جشن چارشنبه‌سوری در سال1331 برای سه‌هزارو683مرتبه و امسال برای سه‌هزارو746بار برگزار می‌شود. به همه جوانان عزیز توصیه می‌کنم این مراسم و سنت دیرین را با آرامش و شادی و بدون خطر و مزاحمت برای سایر شهروندان برگزار ‌کنند تا مراسم آیینی ما، به‌واسطه کارهایی منفی که هیچ نسبتی با اصل آنها ندارند، بد شمرده نشوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.