|

در ستایش «دختران شاه ایرانی»

ایران، بهشت حشره‌شناسی

محمد درویش . فعال محیط‌زیست

برگزاری نخستین جشنواره کتاب سال محیط‌زیست (25آبان1393)، فرصتی کم‌نظیر برای نگارنده بود تا با چنداثر متفاوت و چندانسان متفاوت‌تر آشنا شود. «دختران شاه ایرانی»، اثر حشره‌شناس برجسته آلمانی «توماس کایل» که به‌صورتی همزمان و در یک همکاری کم‌نظیر توسط دکتر «حسین رجائی» برخوردار از برگردانی روان به زبان فارسی هم شده است، در شمار آن رخدادها و رویدادهای فرخنده است که خستگی فرساینده ناشی از برگزاری چنین مراسمی را با کمترین حمایت‌های مالی و بیشترین نیش‌های ممکن! از تن نگارنده و همکارانش می‌زداید چراکه شاید اینک بیشتر از هرزمان دیگری دریافته‌ایم منظور «سهراب سپهری» از آفریدن این واژگان در کنار هم برای چیست: زندگی، تجربه شب‌پره در تاریکی است... . چندسال پیش فضانوردان ساکن در یکی از ایستگاه‌های خارج از قلمرو نیوار (اتمسفر)، نوری سیال و عجیب را در بخشی از کره‌زمین واقع در نواحی مرکزی آمریکای‌جنوبی تشخیص دادند که در حال حرکت بود. نخست گمان کردند شاید با نوعی سفینه فضایی یا بشقاب‌پرنده غول‌آسا مواجه شده‌اند که تلألو نور آن تا هزاران‌کیلومتر آن‌سوتر در مقر ایستگاه فضایی‌شان منتشر شده است! اما بررسی‌های دقیق‌تر نشان داد آن بشقاب‌پرنده‌ غول‌آسا و کهربایی، چیزی نیست جز مهاجرت دسته‌جمعی میلیاردهاپروانه موسوم به «مورفو» که در جنگل‌های آمازون زیست می‌کنند، شاهکاری بی‌بدیل از خلقت پروردگار که البته اگر این مجال فراهم شود تا پیش از تخریب زیست‌بوم مشترک‌مان در اثر آزمندی‌های نوع بشر با دیگر آفریدگان خلقت هم‌مانوس شویم، آنگاه شاید میزان شوریدگی، شگفتی و لذت ما از وجود میلیاردها زیستمند زیباروی دیگر در پیرامون‌مان چندصدبرابر افزایش یابد. شاهکاری از سرزمین ایران کافی است بدانیم پروانه‌ «مورفو» فقط یکی از مجموع پنج‌میلیون‌گونه از حشراتی است که ظاهرا در کره‌زمین حضور دارند و ما تاکنون فقط 20درصد از آنها را توانسته‌ایم شناسایی و رده‌بندی کنیم. جالب آنکه تا چندی پیش در برخی از کشورهای آمریکای‌لاتین، از همین پروانه‌های خانواده «مورفو» برای آفرینش رنگی متفاوت و جعل‌ناشدنی در اسکناس‌ها استفاده می‌کردند چرا که رنگ بال آنها، آبی صدفی متالیک است و زیر نور ماورای بنفش جلوه‌ خاصی می‌یافت که مانع از جعل اسکناس می‌شد و باز کافی است بدانیم این موجودات کوچک و زیبا که در راسته پولک‌بالان از رده حشرات قرار می‌گیرند، آنقدر فواید پرشمارتر و مهم‌تری در چرخه‌ حیات دارند که هرگز نوبت به جذابیت‌های بانکی‌شان نمی‌رسد چرا که اگر بسیاری از پروانه‌ها، شب‌پره‌ها و بیدهای روزپرواز نبودند، پدیده زادآوری طبیعی گیاهان یا گرده‌افشانی با اختلالاتی جدی روبه‌رو می‌شد. برآورد می‌شود فلات ایران زیستگاه افزون بر 20هزارگونه از انواع و اقسام حشرات است که از این منظر، وطن عزیز ما موقعیتی ممتاز و استثنایی در جهان دارد؛ موقعیتی که سبب شده بسیاری از حشره‌شناسان نامدار جهان از اروپا و آمریکا، ایران را بهشت حشره‌شناسی بنامند و بارها این سرزمین اسرارآمیز را وجب‌به‌وجب برای کشف و معرفی چندگونه جدید از حشرات و پروانه‌های زیبارویش درنوردند. یکی از این حشره‌شناسان هم دکتر «توماس کایل»، آلمانی است که در طول دودهه‌ اخیر، ده‌هابار به ایران سفر کرده و حاصل یافته‌های منحصربه‌فردش در مورد بیدهای روزپرواز ایرانی را اخیرا با کمک یک هموطن حشره‌شناس به نام دکتر «حسین رجائی» و همسرش سرکار خانم «مریم برومندی»، همزمان به دوزبان فارسی و آلمانی منتشر کرده است؛ کتابی نفیس و ارزشمند که در آن اختصاصا به شرح و معرفی حدود 67گونه از بیدهای روزپرواز (زیگنیده) ویژه ایران می‌پردازد، پژوهش ممتاز و بی‌رقیبی که به گفته «حسین رجائی» در گفت‌وگو با نگارنده تاکنون سابقه نداشته است. چرا دختران شاه؟! می‌دانیم که بسیاری از خوانندگان کنجکاو این سطور در پی کشف دلایل نامگذاری این کتاب با عنوان «دختران شاه ایرانی» هستند؛ موضوعی که کشف آن برای نگارنده هم بسیار جذاب بود. ماجرا ظاهرا به سال‌ها پیش برمی‌گردد؛ زمانی که نخستین مواجهه مرحوم پروفسور «کلاووس نومان» مدیر پیشین موزه «الکساندر کونیگ» شهر بن آلمان و یکی از سرشناس‌ترین زیگنیده‌شناسان جهان، با این حشرات زیبارو رخ داد؛ آن‌هم در قلمرویی از فلات ایران که اینک در مرزهای سیاسی کشور افغانستان قرار گرفته است. پروفسور «نومان» اسم فارسی این پروانه‌ها را از مردم افغانستان سوال می‌کند و درمی‌یابد که آنها این زیبارویان خوش‌تراش را «دختر شاه» می‌نامند؛ نامی که اینک «توماس کایل» هم به احترام ایرانیان بر پیشانی کتاب ارزشمندش حک کرده است. همان‌طور که ملاحظه می‌کنید، باوجود آنکه نیم‌قرن پیش، «سهراب» از تجربه شب‌پره در تاریکی سخن گفته بود، انگار هستند شب‌پره‌هایی که زندگی را در روز هم تجربه می‌کنند! می‌گویند شمار گونه‌های مختلف شب‌پره‌ها یا شاه‌پرک‌های عالم به 250هزار می‌رسد؛ حشراتی که ظاهرا مهم‌ترین تفاوت‌شان با پروانه‌ها، فعالیت شبانه‌شان است. با این وجود، اینک مشخص شده داستان به آن سادگی‌ها هم نیست و گروه قابل‌‌توجهی از شب‌پره‌ها، روزفعال هستند که به آنها بیدهای روزپرواز هم می‌گویند. «توماس کایل» در 17سال گذشته، سالی چندبار به ایران سفر کرده تا بتواند اینک در مجموعه نفیسش، قصه‌ 67گونه از این زیبارویان روزپرواز ایرانی را به تفکیک و با ذکر جزییات دقیق زیستگاهی و خواهش‌های بوم‌شناختی‌شان شرح دهد؛ زیبارویانی که اغلب آنها اندمیک (انحصاری) ایران هستند و متاسفانه اگر دیر بجنبیم، ممکن است در اثر شتاب جریان‌های نابخردانه مخرب در سرزمین مادری، شرایط زیستگاهی‌شان چنان از وضعیت کلیماکس (مطلوب) دور شود که دیگر قادر به پذیرایی از دختران شاه در ایران نباشیم؛ دخترانی که تصویر یکی از آنها زینت‌بخش روی جلد این کتاب در منطقه گور سفید در 40کیلومتری شمال‌غربی سمنان است. رفتار و شیوه آشکار شوریدگی «توماس کایل» در مواجهه با مواهب طبیعی ایران‌زمین، آشکارا آدمی را به یاد جمله حکیمانه «آلبرت شوایتزر» می‌اندازد که می‌گوید «کسی که به طبیعت می‌پردازد، گرفتار شگفتی‌های حیات خواهد شد»؛ همان حسی که می‌دانم «سهراب سپهری» هم با یاخته‌یاخته وجودش درک کرد وگرنه چه دلیلی داشت تا برایمان بنویسد: «می‌دانم، سبزه‌ای را بکنم، خواهم مرد... .» «توماس کایل» در آخرین برگ از کتاب 461صفحه‌ای‌ نفیسش هم، تصویری از گلزاری زیبا در ارتفاعات شاهکوه گلستان منتشر کرده که به اتفاق همسرش «کریستینه» که در کار انتشار این کتاب دوشادوش «توماس» تلاش کرده است، به دوربین لبخند می‌زنند و با بیتی از حضرت حافظ یاد ایران را در دل خود جاودانه می‌سازند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.