اعراب و اجرای دموکراسی
رها معتمدی: اجرای دموکراسی در جهان به رشد احزاب و تشکلهای وفادار به پیشبرد اهداف دموکراتیک بستگی دارد؛ هرچند در کشورهای پیشرفته احزاب سیاسی فعالیتی جدی دارند، اما نمیتوان به چشمانداز دموکراسی در جهان عرب امیدوار بود؛ چراکه در بهترین حالت میتوان گفت اعراب به دموکراسی ایمان دارند و در بدترین فرض ممکنه نیز میتوان معتقد بود آنها به دموکراسی به چشم وسیلهای برای چنگاندازی به قدرت و پیشبرد منافع فردی و گروهی مینگرند. دموکراتیزاسیون یا همان «رشد نهال دموکراسی» در جهان عرب بدونشک مسیر خاص خود را طی خواهد کرد؛ در جهان عرب دموکراسی دارای دومقوله روشی و آرمانی است. دموکراسی روشی موجب برگزاری انتخابات، شرکت نخبگان و مشروعیت دادن به رای مردم برای کسب قدرت سیاسی میشود اما دموکراسی آرمانی، خواهان این است که دموکراسی بهعنوان یک ارزش در روابط اجتماعی شناخته شود و در تصمیمگیریها بهصورت دموکراتیک اعمال شود. دموکراسی روشی، مناسبتترین شکل برای همراهی این کشورها با سیاستهای آمریکاست زیرا تمایلات الیگارشی در تمام سطوح جامعه عرب وجود دارد و زمان بسیار زیادی لازم است تا دموکراسی آرمانی در خاورمیانه عربی عملیاتی شود. اما سران عرب نباید این نکته را از ذهن دور کنند که استفاده از تجربیات دیگر کشورها در بسیاری از موارد بسیار مضر است. یکی از درسهایی که میتوان از تجربیات دیگر کشورها بهویژه اروپاییها گرفت، این است که تحولات دموکراتیک در اغلب دنیا مستلزم وجود احزاب سیاسی قوی و کارآمد و سازمانهای مقتدر و از همه مهمتر پایگاههای مردمی فعال است. دوم آنکه، این سازمانها و نهادها نباید محوریت خود را بر پایه ایدهآلهای خیالی و غیرواقعی، بلکه براساس استراتژی عینی و ایدئولوژیهای واقعی متمرکز کنند. بنابراین اهمیت قایلشدن به ایدئولوژیهای مردمی در برقراری دموکراسی در جهان عرب بسیار کلیدی و مهم است. در اکثر کشورهای عربی که خواهان برگزاری دموکراسی بودند، تلاشهای زیادی برای تجدید قوا و سازمانبخشیدن به امور حزبی انجام دادند که این امر در پوشش واژه تزیینی به نام «اصلاحات» به چنگاندازی مجدد آنها بر تمام شوون حکومتی کشورشان منتهی شد. نقش بازار در تعاملات دولت و جامعه در دولتهای مدرن، بازار نقش مهمی را ایفا میکند و باعث تعامل هرچه بیشتر بین جامعه و دولت میشود زیرا دولت برای تامین هزینهها نیازمند تعامل با جامعه است در حالی که در جامعه اعراب بهدلیل فقدان این رابطه و عدم نیاز دولتها، به جامعه نوعی فاصله بین ایندو ایجاد شده است چراکه اقتصاد وابسته به منابع طبیعی موجب شده است دولتهای رانتی شکل بگیرد که در این دولتها هیچگاه سیاستهای تولید سرمایه وجود ندارد، بلکه تولید ثروت وجود دارد و موجب میشود که دولت از جامعه جدا و منزوی شود و بخش اندکی از جامعه که به این منابع مالی دسترسی دارند، ثروتمند شده و عده زیادی از مردم بهدلیل فراهمنبودن شرایط تولید و کسب سرمایه لازم بهمرور زمان ناراضی میشوند که بهدنبال آن اعتراضات عمومی مجددا شکل میگیرد و دولتها هم برای حفظ موقعیت خود دست به سرکوب آنان میزنند و بهاینترتیب از سطح مشروعیت آنها کاسته شده و موقعیت نظامیان افزایش پیدا میکند. طبق مطالعات انجامشده در کشورهای غربی، این نتایج به دست آمده است برقراری دموکراسی در کشورهایی که در حد متوسطی از رشد اقتصادی قرار دارند یا آنهایی که شرایط اقتصادی بهتری دارند، با استقبال گستردهتری مواجه میشود. به بیان دیگر، اجرای دموکراسی مستقیما به سطح درآمد ناخالص ملی کشورها بستگی دارد. حتی بروز یک بحران اقتصادی در کشورهایی که دموکراسی در آنها به بهترین نحوه شکل گرفته است، میتواند این روند را به پایینترین حد ممکن تنزل دهد یا در شرایط سختتر آن را از بین ببرد. از سوی دیگر، کشورهای فقیر چه در جهان عرب و چه در کشورهای آسیایی نمیتوانند دموکراسی را در کشور خود حتی بهصورت نمادی اجرا کنند. در کشورهای فقیر به استثنای هند، سیستم دموکراتیک القا شده، بهندرت به سرانجامی قابل انعطاف بر معیارهای جهانی ختم شده است. در این میان کشورهای حاشیه خلیجفارس، فرآیند اصلاحات سیاسی و اقتصادی را بسیار دیرتر آغاز کردهاند؛ اما کشورهای عربی اکنون گام را یکقدم جلوتر گذاشتهاند چراکه در گذشته نیز مراحل متوالی اصلاحات سیاسی را تجربه کردهاند. موضوع دموکراسی تاکنون چندینبار در دستور کار سیاستمداران عرب قرار گرفته و در برخی موارد با پیشرفت قابلتوجهی همراه بوده است، ولی اکثرا بعد از طی دورهای صعودی دچار رکود و نوعی وقفه طولانیمدت شدهاند. بهعنوان مثال این مساله در مصر، سوریه و لبنان در دهههای 30 و 40 میلادی به پروژهای ملی تبدیل شده بود، اما پس از طی دودهه اهمیت خود را بهعنوان پروژه ملی از دست داد و اکنون نیز آینده بسیار مبهمی را پیشرو دارد. نقش تشکلهای مردمی با اینحال، دموکراسی بدون حمایت تودهها نمیتواند خود را برای همیشه بهعنوان «ایدئولوژی نخبهگرا» مطرح کند. در دموکراسی جا افتاده عادات زندگی، آموزش از سنین پایین و هویت ملی باعث شده تا دموکراسی بهعنوان «ایدئولوژی جامع» در میان طیف وسیعی از اقشار مورد استقبال قرار گیرد. در اغلب کشورهای عرب، شهروندان ملزومات دموکراسی را بخشی از فرآیند «آمریکاییشدن» میدانند؛ در حالیکه مردم آمریکا خود غالبا باور به دموکراسی را حتی در صورت تندادن به ارزشهای غیردموکراتیک جزو معدود باورهای صنفی خویش میپذیرند. در کشورهای اروپایی بهویژه بخشهای شرقی آن مانند لهستان اصول دموکراسی به عناصر الهامبخش جنبشهای مردمی تبدیل شده بود که نهایتا سرنگونی رژیم حاکم را در پی داشت. بنابراین ناکامی دموکراسی در جذب طیفهای وسیعتری از مردم در جهان عرب را نمیتوان نتیجه اجتنابناپذیر ماهیت دموکراسی قلمداد کرد، بلکه باید آن را پدیدهای نام نهاد که نیاز به شرح و تفسیر بیشتری دارد. هرچند میتوان گفت شرایط گوناگونی وجود دارد که اقشار وسیع مردم جذب دموکراسی شوند. یکی از این شرایط این است که مردم کشوری بعد از تجربهکردن دیگر فعالیتهای سیاسی و دیدن نتایج نامطلوب آن، برای فرار از سرنوشت شوم خود و رهایی از کابوس تلخ شکست، جذب دموکراسی شوند و در بسیاری از شرایط اقشار جامعه تنها راه رسیدن به زندگی جدید و جایگزینکردن دولت جدید در کشورشان را در دموکراسی میبینند و به همین دلیل تمامی اقشار جامعه جذب دموکراسی میشوند و خواستار بر پاکردن آن نه به صورت مرحلهای، بلکه بهطور جامع هستند. اما در بیشتر موارد، این فرآیند با شکست مواجه میشود و پس از گذشت مدتزمان نهچندان طولانی، مردمی که زمانی به خاطر استیفای حقوقشان به خیابان آمدند، از دموکراسی و اصلاحات فاصله میگیرند و در پی راهحل جدیدی برای خروج از زیر فشارهای سیاسی یا حتی اقتصادی حاکم بر جامعه خود هستند. عوامل دیگری نیز در تسهیل پذیرش دموکراسی از انبوه تودههای مردم در جهان دخیل بودند که از جمله مهمترین آنان میتوان به تصور و ادراک عمومی از دموکراسی بهعنوان بخشی از عقبه فرهنگی و آرمانهای سیاسی بلندمدت طراحان کشورها اشاره کرد. در حال حاضر میتوان گفت اصلاحات بهعنوان «اندیشه ایدهآل» با جاذبه تودهای پس از انقلاب تونس و برخی کشورهای دیگر در جهان عرب اتفاق افتاده است اما اکنون به صراحت نمیتوان گفت این فرآیند به برقراری حکومتهای مردمی در این کشورها منجر شود چرا که بدون برنامههای درازمدت، حضور احزاب سیاسی قدرتمند و رهبران کارکشته، نهال دموکراسی از بین خواهد رفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.