|

به مناسبت نمایشگاه نقاشی مصطفی دمیرچی

طبیعت گزنده انسان

امین شاهد

«... هر اثر هنری واحدی در معرض اتهام آگاهی کاذب و ایدئولوژی است...»(تئودور آدورنو*) در مقاله‌ای که آدورنو جمله فوق را در آن گفته است، با شمشیری آخته بر ‌این‌ باور است که آثار هنری‌ای که ادعای گفتن حقیقت را دارند درواقع با هدف غایی هنر ناسازگارند. اگرچه ترکیب این دو واژه یعنی «هدف نهایی» خود همیشه مورد سوال و تردید بوده است و در عصری که به‌دلیل خوانش‌های متفاوت یک‌اثر به‌واسطه بازی‌های متفاوت زبانی شاکله مفاهیم به‌هم می‌ریزد، نمی‌توان قطعیتی برای چنین بیانیه‌هایی قایل بود. چرا که هر اثر هنری به‌واسطه شیء وارگی خود، هویتی مستقل خواهد داشت. مگر آنکه مولف با عنوانی ویژه بر پیروی از یک ایدئولوژی خاص برای آن تاکید داشته باشد. مصطفی دمیرچی که به‌مدت 10سال پس از برگزیده‌شدن در دوسالانه ششم نقاشی، از فضای تجسمی ایران دور و مشغول پژوهش و تحقیق و گاها آموزش در دورافتاده‌ترین مناطق آسیای‌میانه و شرق‌دور بوده، با پرداختن به سوژه‌هایی بنیادی نظیر آفرینش، دغدغه‌های صادقانه هنرمندی را که سال‌های زیادی را به مطالعه فلسفه و عرفان شرق سپری کرده به نمایش می‌گذارد. با توجه به این موضوع، بیننده پس از دیدن کارهای او سوالاتی شبیه به اینها در ذهنش جان می‌گیرد: آیا او به‌دنبال حقیقت بوده است و این سه مجموعه بازتاب جست‌وجوی او در این سال‌هاست، یا این تابلوها نوعی برون‌ریزی عاطفی هستند؟ اینکه هنرمند نقاش چرا در این مجموعه به دومین انسان و نخستین زن آفریده‌شده توسط خداوند (حوا) می‌پردازد و او را با گردش خطوط اما در هیبتی هولناک شخصیتی دوگانه نشان می‌دهد، جای بحث دارد. شاید دلیل آن چنین باشد که مطابق روایات، «حوا» پیش از آدم از میوه درخت معرفت تغذیه کرد، برای همین بین نسل او و ابلیس دشمنی‌ای ابدی به وجود آمد و همین دشمنی موجب درد زایمان در او شد و شوهرش برای همیشه بر وی تسلط یافت. هر‌چه که هست، طبیعت تابلوهای دمیرچی با وجود چرخش و روانی خطوط و رنگ‌ها پیچیده و تلخ‌ است؛‌ تلخی گزنده‌ای که در بیشتر کارهایش به‌ویژه در بخش اول آن با عنوان «آفرینش حوا»، با فرم‌های دایره‌وار و منحنی در تضاد است. این در‌حالی است که او سعی کرده با استفاده از رنگ‌های طبیعی نظیر قهوه در این مجموعه بر خلوص و الوهیت انسان تاکید کند. از طرفی سوژه‌های نقاشی‌های او بیش از آنکه جنبه فانتزی‌بودن به خود بگیرند و احساس شخصیت‌های کامیک را به بیننده ارایه کنند، قدرت در رنگ‌گذاری و استفاده از فرم‌ها را از جانب نقاش به بیننده منتقل می‌کنند و این به‌واسطه ابعاد بزرگ کارهای او بیشتر به چشم می‌آید، که خود دلیل بر عدم پیشداوری مخاطب پیش از برخورد با اثر هنری به‌عنوان شیئی مستقل در شیوه ارایه آنهاست و نه تصویر آن. با این احوال در بعضی از کارها روان‌بودن خطوط و جسارت او در طراحی گاهی به حدی زیاد می‌شود که شاهد عناصر اضافی و پرگویی در تابلوهایش هستیم. گویی آنقدر حرف برای گفتن دارد که از کنترلش خارج می‌شود. اگرچه اکسپرسیو کارها مخاطب را به خود جذب می‌کند، اما مصطفی دمیرچی آنچنان که پیداست برای بیان آنچه در این سال‌ها آموخته و درک و تجربه کرده است بسیار عجله دارد. این عجله و همچنین تاکید بیش‌از‌حد او بر عدم شباهت کارهایش با آثار دیگر، (که خود جای بحث دارد) باعث شده تا سه مجموعه به‌نمایش‌درآمده او فاقد یک انسجام لازم و دچار گسست باشد. اینکه هنرمند در بیان اندیشه ویژه خود بیش از پیش مراقب عدم شباهت آثارش با دیگر آثار باشد، مسلما ایده را دچار سخت‌زایی از جانب او و دشوارخوانی از سوی مخاطب خواهد کرد. در دنیای هنر امروز که دغدغه فرم در آن رنگ باخته است و هنرمند در جاهایی تنها یک گزینشگر است، ایده زمانی در قالب فرم مناسب می‌نشیند که با‌توجه به شناخت و تجارب مولف به زبانی ویژه و شیوا بیان شود. با تمام این اوصاف آنچه بیش‌از‌پیش در آثار مصطفی داچی با وجود قدرت در کنترل سطوح بزرگ برای نقاشی و طراحی قدرتمند او احساس می‌شود این است که فضای ذهنی او برای بازنمایی به‌نوعی میان فیگور و آبستره درگیر است و مسلما در ادامه روند کاری او و نمایش مجموعه‌های پیوسته دیگرش شاهد تحولات و ارایه نتایجی دیگرگونه خواهیم بود. اما امیدوارم که مجموعه آینده او بدون شتاب و با نشانه‌هایی از تجربیات خوب او در فلسفه مشرق‌زمین نمود پیدا کنند.*جامعه‌شناسی هنر- گردآوری و ترجمه شهریار وقفی‌پور- نشر مروارید- چاپ اول 1389- ص 14

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.