به یاد اَنفالِ حلبچه
سعید برآبادی: صدای «حلبچه» کجاست؟ چهکسانی به این صدا یاری میدهند تا پس از سالها خاموشی و سکوت جهانی، همچنان در گوش مردم خاورمیانه زمزمه شود؟ چهکسی میتواند صدای کشتهشدن پنجهزارنفر را در یک نیمروز معمولی به دنیا برساند؟ حلبچه، این شهر کردستان عراق حالا در میان مردم کرد با یک واژه همردیف شده است: «انفال»؛ «نسلکشی». اولینبار در سفر به عراق، کلمه «انفال» را از زبان خیرالله علی، رییس انجمن نقاشان شهر کرکوک شنیدم، وقتی که داشت هنر نقاشی هنرمندان همعصرش را بررسی میکرد: «اگر به تاریخ نقاشی کردستان عراق نگاه کنیم، میبینیم که نقاشی طبیعتگرایی بوده و گرایشهای انسانی و سیاسی درست همزمان با انفال حلبچه در این مسیر بهوجود میآید. اگرچه نگاه سیاسی را گاهی میتوانیم در نقاشیهای قدیمیتر کردها هم ببینیم اما باید گفت که در آن زمان این نگاه جایی برای بیان نداشت و امروز حتی نقاشی طبیعتگرای کردهای عراق هم با روشهای غیررئالیستی، بهدنبال بیان سیاسی است و من فکر میکنم توجه هنرمندان کرد به نسلکشی حلبچه شروع این نوع نگاه بود.»کرکوک شهر هنرمندان رادیکال عراق است؛ هنرمندانی که در دورههای مختلف به دلیل سرکوب شدید، فشارهای زیادی را تحمل کردهاند و اکنون آنطور که خیرالله علی میگوید، با افق تازهای روبهرو شدهاند و راحتتر از قبل میتوانند درباره آنچه که بر این قوم رفته، سخن بگویند: «در عراق بهطورکلی سیاستمداران ما را بهرسمیت نشناختهاند اما ما در یکپروسه 30تا 40ساله، نسبت به همه وقایع سیاسی و انسانی اطرافمان واکنش نشان دادهایم و آنها را به رسمیت شناختهایم. پس از ماجرای حلبچه بود که سخنگفتن از مرگ انسان و تاثیر تفکرات داعشی روی جهان و زندگی انسانها به گفتار اصلی هنرمندان عراقی بدل شد.» و سریع به این جمله، این توضیحات را هم اضافه میکند: «نسل کشی داعش، امروز تصویر تازهای از نسلکشی برای مردم جهان پدید آورده اما ما در عراق چندان با چنین اتفاقاتی غریبه نیستیم؛ ما میراثدار نسلکشی حلبچهایم و میدانیم که چطور هنر باید صدای انسانهای مظلوم و زجرکشیده باشد.»شهر سلیمانیه، اگرچه برای ایرانیها شهر کنسرت است اما در درونش هنوز با داغ نسلکشی حلبچه زندگی میکند. «بختیار سعید»، مدیر انتشاراتی «جمال عرفان» میگوید که پس از دوسال و با چاپ 210عنوان کتاب، هنوز مهمترین هدفش پرداختن به مساله حلبچه و نسلکشی این شهر همسایه ایران است: «هنوز تمرکز ما روی چاپ کتابهایی است که به واقعه حلبچه از ابعاد مختلف میپردازند. بیان خاطرات حلبچه، روایت گورهای دستهجمعیای که سالها بعد کشف شدهاند و مرور انفالهایی که 56کتاب در این انتشاراتی مختص آن به نگارش درآمدهاند همگی تنها بخشی از دستاوردهای ما بهعنوان تنها یکی از انتشاراتیهای کردستان عراق است تا نسلهای بعدی بدانند جنگ تا چه حد میتواند غیرانسانی باشد.» شاید بهخاطر این تلاشهاست که بختیار سعید میگوید، کتابهایی از این دست، در شناساندن فجایع مهمی که کردها با آن دست به گریبان بودهاند به مردم جهان نقش اساسی داشته: «هرسال به تعداد سالهایی که از عمر فاجعه حلبچه میگذرد، کتابهایی به زبانهای عربی، کردی، فارسی و انگلیسی درباره این انفال چاپ میکنیم.»بیستوپنجماسفندماه سال65، عراقیها که از جنگ با ایران کلافه شده بودند، ناگهان بمبهای شیمیایی خود را روانه شهری در جغرافیای عراق کردند تا جمعه خونین کردها در تاریخ به ثبت برسد و حالا این صدا در دالانهای جهان به مدد کتابها و نقاشیها و آهنگها زنده است و کردها بهجای انتقام، روبهروی دشمن تازهای که بهدنبال راهانداختن انفال تازهای است، میجنگند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.