|

نقدی بر «کار درست کدام است؟»

نمی‌توان از نابرابری آغاز کرد و به برابری رسید

صمد فرشی

1 «تولید ناخالص ملی ما الان بیشتر از 800میلیارددلار در سال است. ولی بخشی از تولید ناخالص ملی ما، آلودگی هوا، تبلیغ سیگار و آمبولانس برای پاک‌کردن بزرگراه‌های ما از جنازه‌هاست. همین‌طور قفل‌های مخصوص برای درها و زندان برای کسانی که قفل‌ها را می‌شکنند. همین‌طور نابودی صنوبر آمریکایی و عجایب طبیعی ما که همه‌جا پراکنده است. همین‌طور بمب ناپالم و کلاهک‌های هسته‌ای و خودروهای زرهی برای سرکوب شورش‌های شهری ما. همین‌طور برنامه‌های تلویزیونی که از خشونت بت می‌سازند تا بچه‌های ما اسباب‌بازی‌ها را بخرند. اما تولید ناخالص ملی ما اعتنایی به تندرستی کودکانمان، کیفیت آموزش آنها یا لذت بازی آنها ندارد [...] همه‌چیز را حساب می‌کنند جز همان چیزهایی را که به زندگی ما ارزش می‌بخشد و می‌تواند هرچیزی از آمریکا به ما بگوید جز اینکه ما چرا به آمریکایی‌بودن خودمان می‌بالیم» (سخنرانی رابرت کندی، دانشگاه کانزاس، 18مارس 1968). رابرت کندی نامزد دموکرات‌ها در انتخابات ریاست‌جمهوری بود. از دید او عدالت در تولید ملی و مقدار توزیع آن خلاصه نمی‌شد بلکه اهداف عالی اخلاقی را هم دربر می‌گرفت. او در این سخنرانی از جنگ در ویتنام، آشوب در شهرهای آمریکا، نابرابری نژادی و فقر خانمان‌سوزی که به چشم در می‌سی‌سی‌پی و آپالاچی دیده می‌شد صحبت کرد. انتقاداتی که به‌نظر می‌رسد هنوز هم زنده است. اما کندی در آن سال بر مساله‌ای دست گذاشت که حتی لیبرال‌های دست‌چپی آمریکا را هم غافلگیر کرد: «حتی اگر سعی کنیم فقر مادی را از بین ببریم، کار بزرگ‌تر دیگری می‌ماند: مقابله با فقر رضایت (یا حرص‌و‌طمع) که همه‌مان را مبتلا کرده است». ممکن است از حرف‌های کندی چنین برآید که انتقاد اخلاقی او از خودپسندی و مال‌دوستی زمانه‌اش با صحبت‌های او از بی‌عدالتی، فقر و جنگ ویتنام و تبعیض‌نژادی و طبقاتی ارتباطی ندارد. اما کندی این‌‌دو را در ارتباط باهم می‌دید و معتقد بود برای رفع بی‌عدالتی‌ها باید شیوه زندگی خودخواهانه‌ای که در اطرافش می‌دید تغییر کند. مساله‌ای که بحران بی‌عدالتی را بیش از هرزمانی در دهه1960 پررنگ کرد و چاشنی یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها برای جامعه‌‌ای عادلانه و برابر شد؛ اینکه کار درست کدام است؟ کندی را کمتر از سه‌ماه پس از این سخنرانی کشتند و 40سال بعد در سال2008 باراک اوباما در انتخابات ریاست‌جمهوری چنین مضامینی را تکرار کرد تا بار دیگر بحران سرمایه‌داری و ارتباط آن با بی‌عدالتی و عدم امکان خیر جمعی در نظام‌های نولیبرال از درون همان نظام بیرون بزند. چگونه کار درست به سیاست و آینده آمریکا و فراتر از آن به سرمایه‌داری جهانی گره می‌خورد؟ 2 مایکل سندل، یکی از مهم‌ترین منتقدان معاصر نظریه عدالت لیبرال، صدای رابرت کندی در دانشگاه کانزانس را رساترین صدایی می‌داند که امکان مواجهه با «سیاست خیر جمعی» را ممکن می‌کند. او در کتاب «عدالت» که اخیرا با ترجمه حسن افشار به فارسی منتشر شده، می‌کوشد مبانی سیاست خیر جمعی را طرح و جنبه‌های آن را نشان دهد. سندل، توفان سال2004 و واکنش افراد به آن شرایط را دستمایه نوشتن کتاب «عدالت» قرار داده و در ابتدای کار، با گره‌زدن توامان اخلاق به امر سیاسی و زندگی روزمره مبانی نظری خود را دنبال می‌کند. سندل در این کتاب با مثال‌های ساده، زندگی روزمره را به آرای اقتصاددانان گره می‌زند و آنها را در تداخل و دخالت با امر اخلاقی پیش می‌برد. به‌همین‌جهت سراغ پیش‌پاافتاده‌ترین تجربیات روزمره می‌رود، مسایلی که از فرط تداوم، از اذهان عمومی و فهم عرفی پنهان مانده‌اند. او برای شروع، با طرح مثال مالکیت بر اعضای بدن خود، می‌پرسد: «آیا مالک خود هستیم؟» سندل پاسخ لیبرال‌پسند نمی‌دهد: «ما لزوماً مالک خودمان نیستیم» چون او با پاسخش بار دیگر آرای لیبرال‌ها را زیرسوال می‌برد و آزادی و حقوق فردی محض را نقد می‌کند و بر محدودیت‌‌های جدی اخلاقی دست می‌گذارد. او حتی بحث سربازی را مطرح می‌کند؛ اینکه آیا سربازی باید اجباری، اختیاری یا خریدنی باشد؟ آیا سربازی یا حب وطن می‌تواند فروشی باشد یا نه؟ او حتی بحث امکان یا عدم امکان اجاره رحم را طرح می‌کند و با اشاره به شهرکی در هندوستان که زنان آن رحم خود را اجاره می‌دهند، به ابعاد اخلاقی این قضیه می‌‌پردازد. سندل مبانی نظری کار خود را با مثال‌های روزمره فراهم می‌کند و عامل پیش‌آورنده وضع موجود را در گام نخست، کالایی‌سازی انسان در معنای افراطی آن و نیز نظام اقتصادی حاکم می‌داند؛ طرح مساله‌ای که ضرورت اخلاق را بیش‌ازپیش در بحث او نشان می‌دهد. به باور سندل، نمونه‌هایی از این دست، کالاهایی نیستند که بتوان در بازار خریدوفروش کرد. از این‌رو، ریشه وضع موجود را در وضعیت درونی بازار و به طریق اولی در نفی پیوستگی اخلاق به زیست لیبرال می‌داند؛ به عبارت صریح‌تر، بازار قراردادی با شما می‌بندد که اخلاق در آن‌جایی ندارد و این تمام مساله است. از این‌رو، سندل برای فراهم‌کردن مبانی نقد نظریه عدالت لیبرالی، پای اخلاق را به کانتی‌ترین معنا به میان می‌کشد؛ جایی که نزاع میان لیبرال‌ها در نیمه‌دوم قرن‌بیستم بالا می‌گیرد. از این‌رو، برای روشن‌‌شدن مبانی نظری این کتاب باید محل نزاع را پیدا کرد. 3 سندل برای آغاز، «مساله» را چنین طرح می‌کند: «اگر جامعه عادل مستلزم تعقل جمعی ما درباره مفهوم زندگی خوب باشد، این سوال باقی می‌ماند که چه‌نوع گفتمان سیاسی می‌تواند ما را در آن جهت پیش ببرد». از این‌رو، معتقد است باید سیاستی را تصور کرد که نکات اخلاقی و معنوی را جدی بگیرد ولی میدان عمل آنها را صرفا محدود به مسایلی نظیر سقط جنین نکند و نگرانی‌های اقتصادی و اجتماعی بزرگ‌تری را هم شامل شود. سندل برای پرداختن به این موضوع به آرای کانت و رالز باز می‌گردد. او با نقد «نظریه عدالت» رالز، گسست‌های عدالت را در نظریه او و جهان لیبرال برجسته می‌کند. در نظر رالز، شایستگی در کسب موقعیت‌ها مهم می‌شود، حال آنکه برای سندل عدالت از منظر فضیلت اهمیت بیشتری دارد. در نظر سندل، اگرچه فلسفه رالز فرضیات متافیزیک فلسفه اخلاق کانت را دارد، طبق آن خودِ تماما معنوی و اخلاقی که از محدودیت‌های تجربی جدا شده، به انحای گوناگون انگیزه‌های خود را برای انتخاب از دست می‌دهد. سندل در ادامه نقد خود می‌کوشد لیبرالیسم مدرن را در سنت کانت قرار ‌دهد. به همین دلیل سراغ تاثیرگذار‌ترین نمود متأخر آن در آثار جان رالز می‌رود و نقد خود را از نولیبرالیسم پیش می‌برد. او مهم‌ترین چالش پیش‌روی «نظریه عدالت» رالز را محدودیت‌های لیبرالیسم در خصوص مفهوم فرد می‌داند و بر درکی فرا‌تر از آنچه لیبرالیسم از اجتماع ارایه می‌کند، تاکید دارد. سندل بر این باور است که یک جامعه لیبرال در پی آن نیست که شیوه خاصی از زندگی را بر مردم تحمیل کند، بلکه می‌کوشد شهروندانش را تا جای ممکن در انتخاب اهداف و ارزش‌هایشان آزاد بگذارد. بنابراین تاکید دارد جامعه باید طبق اصولی از عدالت اداره شود که هیچ شیوه از پیش تعیین‌شده‌ای برای یک‌زندگی خوب بر مردم تحمیل نشود. اما آیا می‌توان چنین اصولی را یافت؟ اگر نه، پیامدهای عدالت به‌عنوان یک ایده‌‌آل اخلاقی و سیاسی چیست؟ اینها پرسش‌هایی است که سندل در نقد لیبرالیسم معاصر مطرح می‌کند. لب کلام، اگر لیبرال‌ها مهم‌ترین ارزش‌های سیاسی را آزادی و برابری می‌دانند، سندل و همفکران او بر ارزش‌های دیگری با همان اهمیت یا اهمیت بیشتری تاکید دارند. همچنین لیبرال‌ها بر این باورند که نقش دولت را باید چنان تعریف کرد که تقویت‌کننده آزادی و برابری مردم باشد، درحالی‌که در نظر سندل و دیگر جماعت‌گرایان، نقش اصلی دولت تضمین سلامت و رفاه زندگی جماعتی است که امکان شکوفایی همگان و به دست‌آمدن همه خیرهای انسانی را فراهم می‌آورد. به همین‌دلیل او از «سیاست درگیری اخلاقی» می‌گوید و می‌کوشد عدالت را در پاسخ به «کار درست کدام است؟ » نشان دهد. درست به همین دلیل با درنظرگرفتن «شرایط»، «قصد» می‌کند به این سوال جواب دهد: «آیا این امکان وجود دارد سیاست بر اساس احترام متقابل عمل کند؟» پاسخ او مثبت است و امکان تحقق آن را در گرو یک جامعه مدنی نیرومندتر و درگیرتر از آنی می‌داند که تاکنون وجود داشته است. او سیاست درگیری اخلاقی را نه تنها آرمان الهام‌بخش‌تری از «سیاست پرهیز» می‌داند بلکه آن را زمینه امیدوارکننده‌تری برای ساخت جامعه عادل معرفی می‌کند. 4 امروزه بیشتر بحث‌های سیاسی در زمینه رفاه و آزادی است؛ بالابردن تولید اقتصادی و احترام گذاشتن به حقوق مردم. اما این تنها شکل مفاهیم فضیلت و خیر جمعی در سیاست نیست. در نظر سندل اهداف مشترکی وجود دارد که می‌توان براساس آن مبنای سیاست خیر عام مشروع را برای همه گروه‌های اجتماع پیش کشید؛ مبانی و اصولی که باید در کاربست تاریخی خود جست‌وجو شود. همین‌جاست که محل نهایی و دقیق نزاع سندل را نشان می‌دهد؛ دعوایی که بیش از پیکار رادیکال با ساختار و نظم مسلط جهانی با تمام وجوه‌اش، با به‌میان کشیدن اخلاق، دست‌آخر تنها از شرایط جامعه‌ بهتر در ساختار کلی جامعه لیبرال سرمایه‌دارانه می‌گوید و نه بیشتر. چون مادامی که به اصرار، نظام کانتی را از ابعاد تاریخی جدا کنیم، تلاش نظری نیز از نوعی تعیین شرایط در همان وضع موجود فراتر نمی‌رود و نمی‌تواند به پروژه‌ای سیاسی تبدیل شود؛ چراکه سندل نیز با معرفی پروژه سیاسی خود به منزله سیاست درگیری اخلاقی و پیش‌بردن نظام کانتی بدون بعد تاریخی، نمی‌تواند در نهایت از تعیین و به تبع آن، اعلام شرایط زندگی بهتر و اخلاقی‌تر فراتر رود. بر همین اساس، به رغم آنکه سندل در جهان نولیبرال‌ها با دست‌گذاشتن بر مهم‌ترین تجربیات زندگی ناعادلانه، عدالت را به اهداف عالی اخلاقی گره می‌زند و شرایط زندگی بهتر را برای کوتاه‌مدت طرح می‌کند، اما او نیز به سیاق دیگر لیبرال‌های دست‌چپی و حتی کارگزاران سوسیال‌دموکرات اصل موضوعه را «بی‌عدالتی» در نظر می‌گیرد و کار را با نابرابری آغاز می‌کند. بنابراین ناگزیر راهی برای کم‌کردن نابرابری نمی‌ماند جز آنکه «چیز» نابرابر به ابژه شناخت تبدیل و از این طریق تنها حدود و شروط برابری تعیین شود. به‌این‌ترتیب برای شناخت نابرابری و به طریق اولی برای کم‌کردن آن باید از دانشی بهره گرفت که اتفاقا از طریق شناخت نابرابری به‌دست آمده است. دانایی‌ای که از راه شناخت نابرابری به دست‌ آید، آن را مفروض می‌گیرد و در دوری گرفتار می‌شود که دایما نابرابری را بازتولید می‌کند. نمی‌توان از نابرابری آغاز کرد و به برابری رسید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.