|

جهان مجازی داعش

امیرعباس زارعی

سه جوان ژاپنی به اتهام بریدن سر یک پسربچه به‌شیوه داعشی بازداشت شدند. مقامات امنیتی گفته‌اند علایم روی گردن مقتول ۱۳ساله نشان می‌دهد شیوه قتل احتمالا از اعدام‌های گروه تروریستی داعش الهام گرفته شده است. جسد «ریوتا یوئمورا» جمعه گذشته زیر بوته‌هایی نزدیک رودخانه شهر «کاوازاکی»، واقع در جنوب غرب توکیو، پیدا شد. پسر نوجوان مورد ضرب‌وجرح قرار گرفته و سپس نیمی از گردنش بریده شده بود. کارآگاهان پلیس با بررسی تصاویر دوربین‌های نظارتی در جست‌وجوی افراد جوانی بودند که همراه ریوتا به‌سوی محل قتل رفته و سپس بدون او برگشته بودند. سه جوان بازداشت‌شده، ۱۷، ۱۸ساله هستند. ریوتا یوئمورا از چندماه پیش با گروهی از جوانان دبیرستانی دیده شده بود که بار‌ها او را کتک زده بودند. او در یک شبکه اجتماعی نوشته بود آنها در ‌‌نهایت مرا خواهند کشت. جهان مجازی فرا (فوق)واقعیت‌ها سال۱۹۹۱ وقتی ژان بودریار جنگ آمریکا با عراق در کویت، موسوم به جنگ خلیج‌فارس را پدیده‌ای فراواقعی، ساخته و پرداخته رسانه‌ها و به‌تعبیری مجازی خواند، باعث تعجب و حیرت خیلی‌ها شد. جهان پست‌مدرنی که بودریار ترسیم می‌کرد دنیای فراواقعیت‌هایی بود که واقعی‌تر از جهان واقعی‌اند و آنها هستند که جهان را تعین می‌بخشند. نظریه‌ای که خیلی افراطی به‌نظر می‌رسید و جنگی واقعی را به امری خیالی و مجازی تقلیل می‌داد. اما هرقدر دیدگاه بودریار در آن روز‌ها و در مورد آن جنگ باورنکردنی به‌نظر می‌رسید، امروز با ظهور پدیده‌ای به نام داعش موجه و باورکردنی به‌نظر می‌رسد. جنگ خلیج‌فارس در بازه زمانی کوتاهی رخ داد و به‌سرعت تمام شد. عراق از کویت بیرون رفت و آمریکا و هم‌پیمانانش سال‌ها در منطقه ماندند. جدیت، قاطعیت و اجماع‌جهانی که در این جنگ دیده می‌شد چنان واقعی و ملموس بود که احتمال هرگونه مجازی‌بودن را از آن واقعه سلب می‌کرد. اما پدیده امروزی موسوم به داعش با اینکه حضور قاطع بی‌تخفیفی دارد و داغ قتل و آوارگی و تجاوز را بر گرده بیگناهان بسیاری کوبیده است و واقعیتی واقعی‌تر از هر واقعیت روزمره پیش‌پاافتاده‌ای دارد، روی دیگری هم دارد که یادآور مفهوم فرا(فوق)واقعیت بودریاری است که در فضایی مجازی و رسانه‌ای رخ می‌دهد. توانایی داعش در استفاده از فضای مجازی و اطلاع‌رسانی و تبلیغات گسترده و یارگیری دایم آنها از طریق شبکه‌های اجتماعی می‌تواند گواهی بر این مطلب باشد. داعش و بازی clash of clans (نبرد قبایل) از سال۲۰۱۲ بازی کامپیوتری‌ای به نام clash of clans روانه بازار بازی‌های کامپیوتری شد که به‌سرعت در تمام دنیا گسترش یافت و طرفداران زیادی پیدا کرد به‌گونه‌ای که امروز حتی مراحل پیشرفته بازی هر بازیگر به قیمت‌های باورنکردنی خریدوفروش می‌شود. با جست‌وجوی ساده‌ای در فضای این بازی متوجه حضور بازیگران زیادی با عنوان داعش می‌شویم که به‌طرز معنا‌داری نشانگر تشابه زیاد فعالیت‌های این گروه با این بازی مجازی است. قبیله‌ها در دنیای معاصر تقریبا نابود شده‌اند و در اجتماعات بزرگ شهری تحلیل رفته‌اند و پدیده‌هایی به نام قبیله بیشتر به مفهومی بدون مصداق در جهان خارج بدل شده است. مفهومی که باید در فضایی خیالی و غیرواقعی به‌دنبال آن بود نه در دنیای واقعی. فعالیت‌های داعش بیش از آنکه تداعی‌گر بنیادگرایی مذهبی باشد تداعی‌کننده وحشی‌گری‌های زندگی قبیله‌ای است. چنانکه اسلاوی ژیژک، فیلسوف معاصر، نیز در مقاله‌ای به‌خوبی به تفاوت مبنایی اعمال آنها با اعمال بنیادگرایان واقعی اشاره و اعمال آنها را بر پایه حسرت‌ها و حسادت‌های مادی تحلیل کرده است. اعمالی که بیشتر شبیه جنگ‌های قبیله‌ای شامپانزه‌ها برای دستیابی به منابع جدید و تصرف قلمرو‌ها و امکانات جدید است تا جنگ‌های عقیدتی. اقدامات داعش کاملا شبیه بازیگران این بازی است که با تشکیل یک قبیله و با قتل و غارت قبایل دیگر به منابع مالی آنها دست می‌یابند و با این امکانات مالی اقدام به سربازگیری می‌کنند. آنها با تصرف پالایشگاه‌ها، چاه‌های نفت، موزه‌ها و... به منابع مالی دست می‌یابند و با پول‌های به‌دست‌آمده به موجودیت خود ادامه می‌دهند و از طریق رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی از سراسر دنیا سرباز می‌گیرند. تخریب آثاری از موزه موصل و پخش تصاویر محدودی از آن در فضای مجازی برای انحراف افکار عمومی از غارت میراث فرهنگی جهانی بود که در این موزه نگهداری می‌شد والا هدف کسب درآمد از طریق غارت بود؛ همین و بس. فیلم‌ها سرپوشی بیش برای این تجارت شرم‌آور نبود. حضور نیروهایی که از اروپا و آمریکا هم می‌آیند شبیه شرکت در یک بازی هیجان‌انگیز مجازی است که فرصت تخلیه ‌رانه‌های ممنوعه و آزادی از آخرین قیدوبندهایی را که در جوامع خود از آن محرومند برایشان فراهم می‌آورد. زندگی مجازی ژاپنی زمان زیادی از سربریدن خبرنگاران ژاپنی توسط داعش نمی‌گذرد که حادثه مورد اشاره رخ می‌دهد. شاید ژاپن مدرن مجازی‌ترین ملت دنیا باشد. ملتی که قادر است هرچیز واقعی را به مجازی و هرچیز مجازی را به واقعی تبدیل کند. البته این توانایی ریشه‌هایی در سنت آن کشور هم دارد که در جایی دیگر قابل بررسی است. علاقه ژاپنی‌ها به بازی‌های کامپیوتری، داستان‌های مصور (مانگا)، انیمه‌ها، فیلم‌های تخیلی و ترسناک تقریبا در جهان بی‌مانند است و آنها را در مجازی‌سازی دنیا از همه پیش انداخته است. دنیاهای مجازی‌ای که امکان تخلیه و ارضای انواع امیال ممنوع را برای مخاطبانشان فراهم می‌کنند؛ جهان کارتونی‌ای که مرگ در آن راه ندارد و هر خشونتی در آن قابل تصور است. خشونتی غیرواقعی که شخصیت را دوباره در قالبی دیگر زندگی می‌بخشد. این مجازی‌سازی تا حدی پیش‌ رفته ‌است که در حادثه مذکور جوانان ۱۷ یا ۱۸ساله‌ای که انتظار می‌رود برخلاف کودکان، تفاوت دنیا‌ها را تشخیص بدهند چنان مسحور فضای مجازی شده‌اند که گویا قوه تشخیصشان مختل شده و اقدامات داعش در قتل خبرنگاران ژاپنی را شبیه‌سازی کنند. دنیای آینده به نظریه بودریار نزدیک‌تر خواهد شد و جهان مجازی آینده حقیقی‌تر. این جهان فرصت فریب را برای بسیاری از جنایتکاران فراهم خواهد کرد و قبح خشونت را در نظر بسیاری به‌خصوص نسل جوان فرو خواهد ریخت. قدرت‌های بزرگ در جریان کویت با اجماعی جهانی و به شکلی قاطع وارد ماجرا شدند. ظاهرا آن موضوع در طراز منفعت و ضررشان وزن بسیار بیشتری از موضوع داعش داشت. در این ماجرا آنها بازی موش و گربه‌ای را به‌راه انداخته‌اند که بیشتر شبیه بازی و کارتون تام و جری است تا اقدامی قاطع و جدی علیه این واقعی‌ترین وحشیان دنیای مدرن. اما شعله‌های آتش به خانه‌های آنها هم رسیده است. حادثه‌هایی همچون حادثه ژاپن و حادثه شارلی ابدو در فرانسه هر آن در کمین آنها خواهد بود، مگر اینکه از دنیای مجازی فریب‌آلود خود قدمی بیرون بگذارند و با جدیت و مسوولیت با این حقیقت زشت و زننده روبه‌رو شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.