تجربههایی برای زندهنگهداشتن امید در ۴ شهر دنیا
... تا صدا به صدا برسد
سعید برآبادی: سفر تجربه منحصربهفرد «گشتن» و «گردیدن» است؛ اما مجالی برای دیدن نادیدهها هم هست. در چهار گوشه ایران، مناطق کوچکی است که دور از دست رسانهها ماندهاند، صدایشان گویی به جایی نمیرسد. آوایی هم اگر در آن کورهراهها مانده باشد، سرود بغضی است که از رویارویی هرروزه زندگی با همه سختیهایش به آسمان میرود و انگار، گوشی برای شنیدنشان وجود ندارد. از سوی دیگر شعله جنگ چون مرزی غیرقابل تردد، شهرهایی را در همسایگی کشورمان در خود کشیده و تجربه رویارویی هرروزه آدمهایش با مرگ و زندگی، تنها از دریچه رسانههاست که قابلیت بازگوشدن پیدا میکند. این گزارش اما مدعی کشف این صداها نیست، تنها امیدوار است که پژواکی از آنها را به گوشهای تشنه شنیدن برساند. اگر در اهواز، بحران گردوخاک بیداد میکند؛ اگر در اصفهان، هنوز زایندهرود یک مساله بغرنج است؛ اگر در چهار گوشه ایران، صنایعدستی در جوار جنسهای چینی و مرگ اساتیدش رنگ میبازد؛ در کردستان عراق هم، پاکسازی هرروزه شهرها از داعشیان، جنگزدهها را با مسالههای تازهای روبهرو کرده و این گزارش قرار است چنین تکههایی را از مشاهدات عینی سال 93 خبرنگار «شرق» به هم بچسباند تا بلکه پازل «امید» را بسازد، اگر بتواند! تجربه اهواز: چشم به راه باران بودن یا نبودن؟ قرار است از شاعران بزرگ معاصر برای شرکت در یک شب شعر دعوت کنند. شب شعر، عنوان خاصی ندارد، تنها تلاشی است برای معطوفکردن نگاهها به آنچه امروز در اهواز بیداد میکند: گردوغباری که عمق دید را به فاصله کمتر از 70متر رسانده و شاخصهای آلودگی را چندینبرابر افزایش داده. باور این روزهای اهواز البته چندان سخت نیست؛ هفتماه پیش و در اوایل شهریورماه، اهواز شرایطی را در حد بحرانهای اسفند ماهش تجربه کرد. آنموقع برای تهیه گزارش به این شهر رفته بودم؛ اما جرات معرفی خودم را نداشتم. خشم عجیبی در نگاه مردم بود؛ خشمی که از نگرانی متصاعد میشد؛ سلامت صدهاهزار اهوازی، خرمشهری، آبادانی به مویی بند بود و مردم احساس میکردند که مسوولان دسترویدست گذاشتهاند. «متاسفانه حتی اگر مسوولان تلاشی هم میکنند، این تلاش، نتیجهبخش نیست. نمیشود که در تهران بمانند و برای اهواز تلاش کنند و ما که اینجا هستیم، هیچ نشانهای از بهترشدن هوا به چشم نبینیم.» اینها را سرایدار دبیرستان پسرانه «بهارستان» نقل میکرد، مرد میانسالی که یک نشانه برای آلودگی هوا طراحی کرده بود: «آن طرف جاده گلستان یک ساختمان است، من هر روز از حیاط مدرسه به آن ساختمان نگاه میکنم و براساس شفافیتی که دارد، حدس میزنم امروز چقدر گردوخاک داریم.» فاصله آن ساختمان که همچنان نیمهکاره مانده تا دبیرستان بهارستان، صدمتر هم نمیشد و او حالا میگوید چندروزی است اصلا آن ساختمان را نمیتواند ببیند! اهوازیها میدانند که چند طرح مختلف برای بهبود هوا از سوی دولت اجراشده، سازمان محیطزیست هم مشغول است؛ اما انگار وضع به اندازهای خراب شده که دیگر طرحها و برنامهها پاسخگو نیست: «این ماسهها از عراق میآید، آنجا هم که فعلا جنگ است و کاری نمیشود کرد. کاش لااقل شانس میآوردیم و یکی از سدهای هورالعظیم منفجر میشد و کمی آب روی هورالعظیم میریخت تا اینجا وضع بهتر میشد.» مردم اهواز دیگر این روزها چشمبهراه باران هم نیستند، شاید وضع گردوخاک با باران کمی بهتر شود اما بعید نیست این میزان گردوخاک، باران را هم اسیدی کند! تجربه شنگال: از آوارگی تا معلمی چراغش در فیسبوک سههفتهای میشود که روشن نشده. در پاسخ به پیغامِ «کجایی برادر؟» به یک کلمه اکتفا میکند: «شنگال». پس آوارگان کمپ عربت هم با شنیدن خبر آزادی شهرشان راهی آن دیار 74 بلا شدهاند و بازگشتهاند به سرزمینشان. «تحسین الیاس» جوان بیستوچندسالهای بود که دوست داشت هرچهزودتر شنگال آزاد شود و برگردد سر کار و زندگیاش. مصاحبه او را نیمههای سال و همزمان با حمله داعش به شهرشان در «شرق» منتشر کرده بودیم. آرزو کرده بود که زودتر جنگ تمام شود و برگردد: «دوست دارم برگردم به خانهام، شهرم و محل زندگیام. اگر بتوانم برگردم، حتما معلم بچهها میشوم. شنگال باید آینده کردستان را بسازد، بچهها این آینده را میسازند.» گفته بود که وقتی از شنگال با پای برهنه فرار کردند و مجبور شدند 10روز در بیابان بیآبوعلف با مرگ دستوپنجه نرم کنند، دو معلم شهرشان را از دست دادند و به همین خاطر، در اردوگاه عربت، پیداکردن کسی که به بچهها درس بدهد، یکی از سختترین کارها بوده: «اینجا انواع صنعتگران هستند: کارگر داریم، پزشک و پرستار داریم، معلم هم هست؛ اما دبیر مدرسه نداریم. یک پسر دیپلمه است که به بچهها، ریاضی و ادبیات درس میدهد آن هم از روی تنها کتابهایی که در کمپ پیدا شده.» همانجا گفت که میخواهد وقتی برگشت به زادگاهش، برود سراغ شغل معلمی و حالا از شنگال میگوید که در اداره آموزش کردستان نامنویسی کرده تا معلمیار شود؛ چیزی شبیه به معلمهای نهضت سوادآموزی خودمان: «چون تحصیلاتم فوقدیپلم فنی است توانستم در اداره آموزش ثبتنام کنم و از اول سال 2015 در یک مدرسه روستایی شروع به درسدادن کردهام. اگر اینجا بتوانم موفق باشم، خیلی زود میآیم به مدارس شنگال و شاید هم این امکان برایم فراهم شد که درسم را ادامه بدهم و لیسانس بگیرم.» میگوید که وضع آموزش در کردستان عراق خیلی غیرقابل پیشبینی نیست: «تاثیر جنگ اینجا واقعا ملموس است؛ خانوادهها هنوز اعتماد نمیکنند دختربچههایشان را از خانه بفرستند بیرون که بیایند سر کلاس. در شهر هم مشکل پیداکردن ساختمانهای سالم برای مدرسه است. چند نفر از شنگالیها حاضر شدهاند زیرزمین و حیاط خانهشان را برای مدرسه آماده کنند و این شروع زندگی در شنگال است.» تجربه اصفهان: آیا آب به گاوخونی رسیده است؟ روزی که دولت تصمیم گرفت راه آب را باز کند و اجازه دهد زایندهرود تشنهلب، اندکی سیراب شود، به اصفهان رفتم. خوشحالی مردم در پسزمینه پلهای تاریخی نصفجهان تصویری بود که رسانهها مایل به انتشار آن بودند، اما در این شادمانی جمعی، نگرانی از آینده موج میزد. علت این نگرانی هم به سرنوشت زایندهرود بازمیگشت و احتمالا مسایل اقتصادی شهری که نصف درآمدش از صنعتی وابسته به آب است و نصفه دیگرش از گردشگری که بیربط به زایندهرود نیست؛ اما آنهایی که اهمیت زایندهرود را میدانستند، یک نگرانی دیگر به این فهرست اضافه کردند: «اصلیترین دلیل راهافتادن رودخانه زایندهرود در اقلیم گرموخشک اصفهان، مساله زایندهرود بوده است. این رودخانه یک وظیفه تاریخی دارد و آن هم خیس نگهداشتن بستر تالاب گاوخونی است. گاوخونی چند سالی است که کاملا خشک شده و اگر همین روند ادامه پیدا کند، خاک انباشتشده در این 48هزارهکتار میتواند اصفهان را زیر 14متر خاک مدفون کند!» این اطلاعات را احمد خاتونآبادی، استاد دانشگاه صنعتی اصفهان کنار هم میچیند. او نگران انگیزه اشتباه آزادسازی آب در مسیر زایندهرود است و میگوید اگر این رودخانه نتواند رسالت تاریخیاش را انجام دهد، بیش از آنکه باید نگران پلهای تاریخی، صنعت اصفهان و گردشگری آن باشیم، باید نگران سلامت مردمی باشیم که قرار است هوایی آلوده به گردوخاک برخاسته از تالاب گاوخونی را استشمام کنند. با گذشت چهارماه از جاریبودن آب در زایندهرود، حالا باید پرسید که آیا بالاخره رودخانه توانسته، قطره آبی به تالاب خشک گاوخونی برساند یا نه. تجربه قاسمآباد: از بمپور به تهران دستوپنجه نرمکردن با مشکلات صنایعدستی، آنقدر طبیعی شده که پرداختن به آن تقریبا ملالآور است. آنهایی که صابون چنین موضوعاتی به انواع مختلف به تنشان خورده، میدانند که زنده نگهداشتن میراث گذشته در حوزهای که نیمش صنعت است و نیمش ذوق و هنر، چه کار سخت و پیچیده و توانفرسایی است. اگرچه تلاشهای دولتی برای کمک به صنعتگران همیشه بوده و همیشه هم هست؛ اما حلنشدن مشکلات آنها گویی راه را برای سادهترین و کوچکترین امیدها بسته میگذارد. زینب نوروزی امسال نشان داد که میشود راهی دیگر پیمود و صدای هنر سوزندوزی را در تهران هم به گوش مخاطبانش رساند. او تنها بازمانده مهتاب سوزندوز است و شاید تنها نماینده هنر سوزندوزی بلوچی. زینب سال 93 را با برگزاری دو نمایشگاه تخصصی در تهران به نام امید خودش سند زد. راهی را که او باز کرد، نهفقط برای سوزندوزی بلوچ، بلکه برای زندهکردن امید به صنایعدستی کشور بود؛ هنرهایی که اگر در سایه ناامیدی و «راه بینهایت» قرار بگیرند، پقی میکنند و خاموش میشوند. زینب با راهاندازی کارگاه سوزندوزی در قاسمآباد بمپور، حالا دیگر دستش را به زانوی خود زده و بلند شده؛ در کارگاهش به 150سوزندوز آموزش میدهد و با وجود همه کاستیها و بیتوجهیها، صدای نقشهای اصیل را برای نسلهای بعد زنده نگه میدارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.