ورزش در مواجهه 2 انقلاب نفتی
امیرحسین ناصری
نامش علی حجتکاشانی بود. در غوغای انقلاب قیمت نفتی به ایران فراخوانده شد تا تفکرات محمدرضا، شاه دوم پهلوی را در حوزه ورزش هدایت کند و اهداف او را به سرمنزل مقصود برساند. او آمد تا برنامه 10ساله شاه برای دریافت میزبانی المپیک را مدیریت کند. با انقلاباسلامی در سال 1357 او تنها توانست فاز اول هدف بلندمدت شاه پهلوی را اجرایی کند. برنامهای که در سالهای پایانی دهه 40شمسی مجوزش دریافت شده بود؛ بازیهای آسیایی تهران در سال 1353. نامش محمد علیآبادی بود. او نیز برای هدایت برنامه ورزشی انقلاب دوم قیمت نفتی به میدان ورزش آمده بود. هدف او اما بر خلاف کاشانی دریافت میزبانی نبود، چه او در شرایط تحریم به این میدان فراخوانده شده بود. برنامه او توسعه زیرساختی ورزش بود. پس از چهارسال، وقتی او میز ریاست سازمان تربیت بدنی را ترک میکرد مانند علی حجت کاشانی در اجرای موفق برنامه کشور چندان موفق نبود که البته بر مبنای ادعای مخالفانش کاملا ناکام بود. تعداد پروژههای نیمهتمام حوزه ورزش دستاویز مناسبی برای اثبات ادعای مخالفانش بود. ورزش ایران به نفت گره خورده است، مانند هر بخش دیگری. با انقلابهای قیمتی در نفت باید شاهد رشد در نتیجهگیری در ورزش بود (که البته در هر دودوره نتایج تیمهای ورزشی رشد قابلتوجهی داشته است) اما در راه مانایی و پایداری این اوضاع زیرساختها نقش مهمی دارند که البته دوره اول انقلاب نفتی را تا حدودی باید موثرتر در اینبخش دانست. در دوره دوم هیجانی وصفناشدنی به ورزش وارد شد و این شوک مانعی بود برای تحقق تمامی اهداف مدنظر مسوولان ورزش کشور. بیش از سههزار طرح عمرانی نیمه تمام ورزشی به دولت جدید ارث رسید و البته در کارشناسی بودن تمام این پروژهها نیز شک و تردید است. حالا با افول قیمت نفت، ورزش اگر حتی در بودجههای جاری به مشکل نخورد، در بودجه عمرانی با معضلی جدی مواجه است. سیاه مثل نفت، تیره مثل توپ 1908 بود که اولین فوارههای سیاه در مسجد سلیمان ایران بر سر اکتشافکنندگان فرود آمد. تا پیش از اینکه این فواره به آسمان برود و چهره آفتابسوخته کارگران را سیاه کند، ورزش فعالیتی سنتی داشت و در زورخانهها و بازیهای جمعی خلاصه میشد. وقتی فواره سیاه به آسمان رفت و صورت کارگران را سیاه کرد، مهندسان و کارگران انگلیسی شیء تیرهای را دستشان دادند و گفتند این توپ است. توپ چرمی و تیره آن روزها که به دست کارگران ایرانی رسید، ورزش هم رنگوبو دیگری پیدا کرد. آنها عصرها بعد از کار روزمره و طاقتفرسای اکتشاف و استخراج نفت، قواعد این بازی جدید را میآموختند تا روزی که خودشان تیم شدند. تیم شدند و رودرروی انگلیسیها ایستادند. فوتبال بازی کردند و همین شد آغاز رسمی فعالیتی که ورزش سنتی را از بازی و تفریح به دغدغهای اصلی تبدیل کرد. اینجا یعنی مسجد سلیمان نقطه آغاز ورزش بود. ایران هنوز در عصر ناصری نفس میکشید. این بازی جدید و این فواره سیاه به هم گره خوردند تا 17سال بعد، اولین جرقه تشکیلات ورزشی در دوره نخستوزیری رضا سردار سپه زده شود. اولین دوره مسابقات ورزشی در سال 1303 در میدان مشق برگزار شد و سهسال بعد، قانون اجباریشدن ورزش در آموزشگاهها در مجلس شورای ملی به تصویب رسید. ششسال بعد یعنی 1312 توماس گبیسن آمریکایی به پیشنهاد علیاصغر حکمت که کفیل وزارت معارف بود، وارد ایران شد تا اداره تربیت بدنی را تاسیس کند. در سال 1313 اداره تربیت بدنی تشکیل و حسین علاء اولین رییس ورزش ایران شد. در همین روزها هم بود که اولین ورزشگاه ایران در همان مسجد سلیمان، نقطه آغاز ورزش (و نه بازی) توسط انگلیسیها ساخته شد تا ایرانیهایی که تا پیش از آن، تنها ورزشگاهشان زورخانهها بود، با شکل دیگری از ابعاد ورزش و تفریح آشنا شوند. پایه تمام این تغییرات و پوستاندازیها نفت بود. نفتی که آن روزها نمیدانستیم چه مایع گرانبهایی است و تنها درصد بسیار ناچیزی از آن وارد صندوق و خزانه ملیمان میشد. در همین سال بود که اولین دوره مسابقات قهرمانی کشور در چند رشته برگزار شد تا شروعی جدی برای ادارهای باشد که نام تربیت بدنی و پیشاهنگی به خود گرفته و اساسنامه آن به تصویب رسیده بود. قراردادی که در آتش سوخت از همان روزی که رضاشاه تصمیم گرفت برای نشاندادن نارضایتیاش از سهم ناچیز ایران در نفت، قرارداد نفتی ایران و انگلستان را در آتش بیندازد و با چندبار قهروآشتی دوباره سر میز مذاکره بنشیند، مشخص بود انگلیسیها مجبورند نگاهی دوباره به قرارداد دارسی بیندازند و سهم ایران را افزایش دهند. همین سهم ناچیز بود که در دوره قاجار، هزینه سفر به اروپا را تامین میکرد؛ ولی از دوره رضا پهلوی، این درآمد وارد خزانه شد اما کفاف تامین هزینه برنامههای او را نمیداد. سهم ایران چهار درصد افزایش پیدا کرد و از 16 به 20 درصد رسید. ورزش هم در همین پروسه میتوانست منتفع شود. ساخت اولین ورزشگاه بزرگ تهران یعنی امجدیه -که پس از انقلاب اسلامی، شیرودی نامیده شد- اولین نقطه بروز افزایش قیمت نفت و برنامهریزی عمرانی و توسعه ایران بود. این ورزشگاه در سال 1318 افتتاح شد و برخلاف خط راهآهن سراسری که براساس مالیات بر چند محصول پرمصرف داخلی، ساخته شد؛ این یکی حاصل افزایش سهم ایران از فروش نفت بود. انقلاب کمهزینه ورزش برخلاف دهه دهم شمسی، در دهه 20 ایران آنقدر درگیر قحطی و مسایل پس از جنگ جهانی دوم بود که نوبت به ورزش نرسد. اگرچه شکلگیری باشگاههای بزرگی مانند شاهین و تاج در این دهه اتفاق افتاد (باشگاه شاهین در اواخر دهه 10شمسی شکل گرفت اما با بروز جنگ جهانی فعالیت چشمگیرش را از اوایل دهه 20آغاز کرد) اما این مورد، بیشتر مربوط به علاقهمندی افراد و گروهها به ورزش بود که از دهه قبل آغاز و در این دهه ادامه یافت. در حقیقت در دهه 20 کشور درگیر مسایل پس از جنگ و تجربهآموزی شاه جدید برای کشورداری بود و دغدغه رشد در بسیاری جهات دیده نمیشد. در اواسط این دهه دو اتفاق مهم در تاریخ ورزش کشور به چشم میخورد؛ ابتدا تشکیل فدراسیونهای ورزشی در تاریخ 12 اسفند 1325 و دیگری تشکیل کمیته ملی المپیک در دوم آذرماه 1326. هر دو اتفاق در بعد اساسنامه و اجرایی برای کشور بار مالی سنگینی نداشتند و شاید به همین دلیل هم اغلب رخدادهای تاریخی ورزش در این دوره، تشکیلاتی بودند تا عمرانی و هزینهای. در این دهه ایرانیها برای اولینبار به المپیک رفتند. در آخرین سال این دهه، نفت ملی شد؛ دقیقا در آخرین روز از آخرین سال این دهه. بنابراین اثرات این انقلاب را باید در دهه 30 جستوجو کرد. ملیشدن نفت و نفع ورزش با ملیشدن صنعت نفت، ایران دو سال سخت را پشتسر گذاشت. ایران دوره تحریم را آغاز کرده بود و مسلما پول اندکی که خرج مملکت میشد، چیزی برای چشمداشت ورزش نمیگذاشت. هرچند 15ماه بعد از کودتای 28مرداد 1332، دوباره طرح واگذاری استخراج نفت ایران به خارجیها مطرح شد و سرانجام طی توافقی بین ایران، انگلستان و آمریکا، استخراج نفت ایران به مدت 25سال به کنسرسیومی بینالمللی، متشکل از شرکت نفت بریتانیا، پنج شرکت آمریکایی، شرکت هلندی رویال داچشل و شرکت نفت فرانسه واگذار شد. این اتفاقات، در طول چند سال سهم ایران از استخراج و فروش نفت را از 20 به 42درصد رساند. افزایش بیش از دو برابری سهم ایران از فروش نفت به تحولات اجتماعی و اقتصادی بسیاری منتهی شد که از جمله آنها میتوان به انقلاب سفید اشاره کرد. سهم نفت از این افزایش طی سالها در بودجه کلان مملکت، عینیتر شد؛ بهطوریکه از 25درصد پیش از دهه 25 به 50درصد کل بودجه در دهه40 رسید. ورزش هم از این افزایش بیبهره نبود. رشد ورزشهای مختلف را میتوان در این دو دهه به وضوح مشاهده کرد. کاروان ورزشی ایران در المپیک 1956 ملبورن به مقام چهاردهم رسید و برای اولینبار، در المپیک زمستانی شرکت کرد. در سالهای پایانی دهه 40 بود که محمدرضا پهلوی برای برنامههای سیاسی خود و نشاندادن ایران جدید به دنیا گام اول را در ورزش برداشت. دولت هویدا درخواست میزبانی بازیهای آسیایی را به شورای المپیک آسیا ارایه کرد و در شهریور سال 1349 با میزبانی تهران برای بازیهای آسیایی 1974 موافقت شد. انقلاب نفتی، انقلاب ورزشی اگرچه درخواست ایران برای کسب میزبانی بازیهای آسیایی، حربهای برای اهداف سیاسی بود؛ اما تامین بودجه آن به دوش نفت گذاشته شد. با آغاز دهه50شمسی ایران برای بازیهای آسیایی زیرساختهای مناسبی نداشت. برای تامین و ساخت دهکده بازیها و ورزشگاههای موردنیاز برگزاری این رقابتها به بودجهای مناسب نیاز بود که این بودجه از نفت تامین میشد. در حقیقت شاه ایران تلاشی دوباره برای افزایش قیمت نفت را براساس اسناد، از اواسط دهه 40 آغاز کرده بود. ساخت شهرک بازیها و دهکده آن، با بودجه نفت آغاز شد اما این پایان بلندپروازیهای شاه نبود. دهکده و مجموعه ورزشی ساختهشده در این دهه، بنا بر اعلام کارشناسان، نه برای بازیهای آسیایی بلکه برای دریافت میزبانی بازیهای المپیک طراحی و ساخته شد. سپهبد علی حجت کاشانی برای همین منظور به تهران فراخوانده شد. او به ایران آمد تا پروژه رویایی شاه را به سرانجام برساند. او دو سال به عنوان وابسته نظامی به مراکش رفته بود و در سوءقصد به جان سلطان حسن دوم، پادشاه این کشور جان او را نجات داد. پاداش او دریافت مسوولیت در یکی از مهمترین پروژههای مدنظر شاه بود. او در اردیبهشت سال 1351، مسوولیت سازمان تربیت بدنی را برعهده گرفت و موظف شد این برنامه را براساس نظمی که مشخصه مردان نظامی است پیش ببرد. شاید سالهای ابتدایی دهه 50شمسی یکی از مهمترین سالهای نفتی ایران و البته ورزش کشور بود؛ زیرا با موج اول افزایش چشمگیر نفت -و البته آنچنانکه شاه ایران تمایل داشت و برای آن جنگیده بود- ثروت چشمگیری نصیب کشور شد. بزرگترین پروژهها و برنامههای شاه برای بازگشت ایران به تمدن شاهنشاهی رویایی و مطلوبش، در همین سالهای ابتدایی دهه 50 کلید خورد. ایران بازیهای آسیایی را با عنوان دومی به پایان رساند. اگرچه عنوان میشود که مهر مسوولان موجب شد این عنوان به دست آید؛ اما یک نکته در این اتفاق همیشه مستتر مانده است: نقش نفت در کسب 30مدال طلا، 28 نقره و 17برنز. ورزش و ویترین آن فوتبال در این دهه و تا پیش از انقلاب اسلامی که دچار وقفهای چندساله شد با هزینههای کلان رشد کرد و اغلب استادیومها و مجموعههای ورزشی بنام امروز کشور، یادگار همان انقلاب نفتی است. ایران برای اولینبار در این دهه به جام جهانی فوتبال صعود کرد و در سایر رشتهها نیز پیشرفت قابلتوجهی کرد. صنعت نفت آبادان، راهکاری برای مسوولیتهای اجتماعی نفت با افزایش سهم ایران از فروش نفت، خود صنعت نفت هم جدیتر از پیش وارد ورزش شد. خاستگاه این صنعت یعنی خوزستان، محل مناسبی برای راهاندازی باشگاهی شد که امروز یکی از محبوبترین نامهای ورزشی کشور است: صنعت نفت آبادان. در اواخر سال ۱۳۵۱ مسوولان وقت فدراسیون فوتبال کشور به فکر برگزاری یک دوره مسابقات لیگ باشگاهها، تحت عنوان جام تخت جمشید افتادند که پیشنهاد حضور نمایندهای از شهر آبادان با توجه به پشتوانه قوی و سابقه درخشان این شهر در رقابتهای کشوری باعث شد تا کارگزاران وزارت نفت، آبادان را صاحب نمایندهای در اولین دوره رقابتهای باشگاهی کنند. بر همین اساس در این سال، تعدادی از بهترین بازیکنان باشگاههای آبادان، جذب تیم صنعت نفت شدند و نفت آبادان، آرامآرام به تیم محبوب مردم جنوب تبدیل شد. در آن سالها، مسابقات با کمترین امکانات ولی در سطح ایدهآلی برگزار میشد و نماینده فوتبال آبادان توانست با ارایه بازیهایی قابلقبول، یکی از تیمهای مطرح کشور شود. این تیم سالها با پیراهن باشگاههای کشورهای آمریکایجنوبی و گاهی اوقات باشگاههای انگلستان بازیهای خود را انجام میداد؛ اما از اواخر سال ۱۳۵۵ با رویکارآمدن کادر مدیریت جدید و مربیگری منوچهر سالیا، به پیشنهاد پرویز دهداری رنگ لباس تیم صنعت نفت رسما به زرد برزیلی تغییر یافت. از همان سال صنعت نفت به نام «برزیل ایران» شهرت یافت. در واقع تا پیش از آن، وزارت نفت ایران و شرکت نفت تلاش میکرد برای کارکنانش بهترین خدمات تفریحی و ورزشی را فراهم کند اما این اولین اقدام مستقیم در اسپانسری ورزش قهرمانی بود. این حرکت برای مدیران نفتی کشور از دو وجه مهم بود؛ ابتدا اینکه این حرکت در شهری که یکی از بزرگترین پالایشگاههای نفتی جهان را داشت پایگاهی اجتماعی و رضایت عمومی شهروندان را به دنبال داشت و دوم، اولین قدمهای برندسازی در این حوزه برداشته میشد. نفت و ورزش نفس میکشند از آغاز انقلاب اسلامی تا پایان جنگ، نفت با فرازونشیبهای فراوانی مواجه شد. سالهای ابتدایی انقلاب، کشور در حال پوستاندازی بود که جنگ تحمیلی آغاز شد و تا پایان آن، وقایعی برای نفت رخ داد که تمامی زیرمجموعههای مهم کشور را دچار وقفه در رشد کرد. تحریمها، کاهش میزان تولید به دلیل وقوع جنگ، آسیبدیدن سکوهای نفتی و پالایشگاهها در طول جنگ و... موجب شد بزرگترین اولویت کشور، تامین هزینههای جنگ شود. ورزش هم هرچه در این سالها موفقیت کسب کرد بر پایه داشتههای گذشتهاش بود. با پایان جنگ بود که کشور وارد سازندگی شد؛ اما باز هم مشکل دیگری برای رسیدن خون نفتی به رگهای ورزش وجود داشت: ترمیم و بازسازی کشور پس از جنگ و ادامه تحریمها و قیمت پایین نفت در سطح جهان. میتوان مدعی شد دوره سالهای 1368 تا 1376 ورزش بیشتر بر توسعه فنی و محتوایی متمرکز بود تا توسعه زیرساختی. این روند مانند روند دهه20شمسی بود که باشگاههای ورزشی رشد کردند و شاهد توسعه فعالیتها بودیم تا زیرساختها. در این سالها نیز باشگاههای ورزشی رشد دوباره را از سر گرفتند و بار آن به دوش وزارتخانههای دیگری مانند معادن و فلزات، کشاورزی و... نهاده شد. در سالهای ابتدایی دولت اصلاحات بود که مسوولان فرصتی یافتند تا به توسعه زیرساختهای ورزش که پایه رشد محسوب میشود، بیندیشند. اولین جرقه این کار در دوره دوم مدیریت مصطفی هاشمیطبا با 1377 طرح عمرانی- ورزشی کلید خورد. تا پیش از این دوره، فعالیتهای عمرانی با این حجم از گستردگی و وسعت و با چنین برنامه سنگینی، برنامهریزی و اجرا نمیشد. البته پیشزمینه این طرحها به طور کامل از نفت نبود؛ بلکه تخصیص بخشی از مالیات بر هر نخ سیگار نیز به یاری نفت آمده بود. مورد دیگری که باز هم ساختاری نفتی داشت، بند ب ماده 117 بود که هر سازمان و نهادی را موظف میکرد یک درصد از بودجهاش را صرف امور ورزشی در بُعد قهرمانی و همگانی کند. از آنجایی که بخش عمده بودجه هر سازمان و نهاد نیز از فروش نفت میآمد، پس میتوان باز هم در این بخش نفت را عامل اصلی دانست. برندهایی که گم میشوند در تمام سالهایی که نفت با قیمتی پایین عرضه میشد، سهم ورزش از این اعداد و ارقام نیز کم بود. تا اواسط دهه 80 و پایان دولت هشتم، قیمت نفت در جهان با افزایش و جهشی مانند اوایل دهه 50 مواجه نشده بود. بااینحال دو گونه سرمایهگذاری در ورزش که پایه نفتی داشت، مشاهده میشد: زیرساختی و عمومی که از طریق بودجه عمومی کشور وارد ورزش میشد و برندسازی نفتی که این مورد در کشورهای تولیدکننده نفت نوپاست. در مورد برندسازی نفتی، چندسالی است که کشورها و شرکتهای مختلف، وارد عمل شدهاند. در ایران نیز اگرچه اولینبار پالایشگاه نفت آبادان و وزارت نفت با تیم صنعت نفت وارد میدان برندسازی شدند اما باید پذیرفت این تشکیلات نه برای برندسازی که از باب مسوولیت اجتماعی شرکت ملی نفت و پالایشگاه نفت آبادان صورت گرفت. در طول سالهای بعد هم برندهای نفتی به کرات وارد گود ورزش همگانی و قهرمانی شدند اما نه به جدیتی که یک شرکت وارد شد: ایرانول. این شرکت نفتی در دو مرحله وارد بحث اسپانسری ورزش شد: مقطع اول در دولت هشتم بود؛ زمانی که محمد دادکان رییس فدراسیون فوتبال بود. در آن دوره ایرانول با عقد قراردادی در کنار ملیپوشان قرار گرفت؛ موضوعی که البته با حواشی و تنش در پایان قرارداد مواجه شد؛ جایی که ایرانول بنا به فرمان برخی مدیران ارشد سازمان تربیت بدنی وقت، از پرداخت قسط قرارداد تیمملی و فدراسیون در آستانه سفر به جام جهانی 2006 سر باز زد و تیمملی را با معضل و مشکل مواجه کرد. برای بار دوم، شرکت نفتی ایرانول به مدت 24ماه از دی 89 تا دی 1391 اسپانسر فدراسیون فوتبال و تیمهای ملی بود و بابت این دوسال مبلغ دومیلیاردتومان به فدراسیون پرداخت کرد و حامی مالی تمام تیمها از پایه تا بزرگسالان بود. در آستانه المپیک 2012 لندن این شرکت هزینه یک ماه اردوی تیمملی وزنهبرداری را در آبادان تقبل کرد و هزینه آن را به عنوان اسپانسر پذیرفت. برند دیگر نفتی که در طول ساهای گذشته وارد حوزه ورزش شد و با پذیرش اسپانسری تیمها و ورزشکاران به برندسازی پرداخت، نفت سپاهان بود. این شرکت نفتی نیز در بسیاری از ورزشها به عنوان اسپانسر وارد شد؛ اما معضل هر دو برند، این است که موج ایجادشده تبلیغاتی از سوی این دو شرکت در دوره تبلیغات و حضور، بسیار عالی اما پس از پایان دوره تبلیغاتی، محو است. انقلاب قیمتی دوم؛ ورزش بیبهره در انقلاب دوم قیمتی نفت، که طی سالهای حضور دولت نهم و دهم اتفاق افتاد، میتوان مدعی شد که ورزش چندان بهرهای نبرد. کشورهای بسیاری از این فرآیند افزایشی در جهت دیپلماسی ورزش بهره بردند و کشورهای نفتی کوشیدند تا با سرمایهگذاری در حوزههای مختلف برای آینده بدون نفت و روزهای افت قیمت آماده شوند. یکی از حوزههای سرمایهگذاری، ورزش بود. کشور قطر به عنوان بزرگترین سرمایهگذار و شرکتهای نفتی مختلف با حضور در کشورهای مختلف و ورزشهای متفاوت، سعی کردند با برندسازی برای مقاصدی متفاوت سرمایهگذاری از طریق ورزش را تجربه کنند. آمار طرحهای نیمهکاره عمرانی در حوزه ورزش نشان میدهد ورزش ما از این مسیر تنها کلنگزدن و بهپایاننرساندن طرحها نصیبش شده؛ یعنی اگر در دور اول انقلاب قیمت نفت، میزبانی بازیهای آسیایی را گرفتیم و کل ورزش چه به لحاظ زیرساختی و چه به لحاظ فنی رشد کرد، در این دوره بیش از سه هزار طرح ناتمام ورزشی روی دست ورزش باقی ماند. به نظر میرسد دوره افول قیمت نفت، خیلی سریع و نفسگیر اتفاق افتاده است. بودجه سال 1394 دوباره در کمیسیون تلفیق بازنگری شد و بودجهای که بر مبنای قیمت 70 دلار بسته شده بود، باز هم کاهش را تجربه کرد. ورزش هم که سالهاست با توجه به دولتیبودن اقتصاد غیرمستقیم بهره برده، امروز نیز با توجه به نوسانات بودجهای با معضل مواجه خواهد شد. آیا سالهای بعد، روزهای سختی پیشروی ورزش خواهد بود؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.