نوبل فیزیک و مساله محیط زیست
«الایدی» آبی سردمدار کاهش مصرف انرژی
مسعود توکلی
جایزه نوبل فیزیک سال گذشته، برخلاف همه پیشبینیها، به مخترعان لامپهای الایدی آبی اهدا شد. نکته قابلتوجه و البته امیدبخش در مورد این جایزه این بود که فرهنگستان سلطنتی سوئد بالاخره پس از سالها، کانون توجه خود را از ابرنواخترهای در حال فروپاشی در کهکشانهای دوردست و اتفاقات حیرتانگیز دنیای کوآنتوم و ذرات بنیادی برداشت و تحقیقات دانشمندان را با دیدگاهی مسوولانهتر، ارزیابی کرد. لامپهای الایدی نقش انکارناپذیری در حفظ محیط زیست ایفا میکنند و در مقایسه با لامپهای رشتهای و فلورسنت بسیار کمخطر هستند. بررسی پیشینه جوایز نوبل فیزیک از ابتدا تاکنون نشان میدهد که توجه فرهنگستان سلطنتی سوئد، همواره به دستاوردهای نظری معطوف بوده و تعداد اختراعاتی که موفق به کسب نوبل فیزیک شدهاند، از تعداد انگشتان یک دست کمتر است. موضوع مهمتر اینکه جوایز نوبل فیزیک، هیچگاه نشاندهنده توجه جدی فرهنگستان به استفاده از ظرفیت عظیم این جایزه برای حل معضلات زیستمحیطی بشر نبوده است و این با آرمانهای انسانی «آلفرد نوبل» که در وصیتنامهاش خواهان اهدای جوایز نوبل به تحقیقاتی شده بود که «بیشترین فایده را برای بشر به همراه داشته باشد»، تا حدود زیادی فاصله دارد. شاید لامپ الایدی آبی از نظر پیچیدگیهای نظری فیزیک مدرن، به اندازه دستاوردهای دنیای کوآنتوم، مانند دورفرستی کوآنتومی، جذاب نباشد؛ ولی میتواند راهحل بسیاری از مشکلات زیستمحیطی باشد، بنابراین باید چرخش دیدگاه فرهنگستان سوئد را به فال نیک گرفت و منتظر ماند و دید که اهدای جایزه نوبل فیزیک امسال فقط یک اتفاق ساده بوده است یا کمیته اهدای جوایز فیزیک بالاخره بعد از سالها نادیدهگرفتن مشکلات محیط زیست و بحران انرژی، واقعا تصمیم گرفته برخوردی مسوولانهتر با مسایل زیستمحیطی داشته باشد؟ اما لامپ الایدی چیست و چرا شایسته دریافت این جایزه شناخته شد؟ شاید زمانی که «ادیسون» لامپ رشتهای را اختراع و جهان را روشن کرد، فکرش را هم نمیکرد که تعداد لامپهای رشتهای در سراسر جهان، به قدری زیاد شود که انرژی مصرفی آن به عنوان یکی از عوامل اتلاف انرژی و گرمای حاصل از آن- که حدود 90درصد توان مصرفی لامپ است- به عنوان یکی از دلایل احتمالی گرمایش زمین شناخته شود. هرچند بعدها لامپهای فلورسنت، مشکل اتلاف انرژی را تا حدود زیادی برطرف کردند، ولی استفاده از مواد سمی مانند جیوه در این لامپها، مشکلاتی مانند آلودهشدن زمین و منابع آب زیرزمینی در اثر دفن زباله را متوجه سلامت بشر کرد. به این خطرات باید تشعشعات ماورای بنفش لامپهای فلورسنت را نیز اضافه کرد که میتواند اثرات بیولوژیکی مخربی مانند سرطان از خود بر جای بگذارد. اختراع اتفاقی لامپ الایدی 70سال پس از اختراع لامپ فلورسنت، «نیک هولونیاک» دانشمند آمریکایی که در پی ساخت لیزر دیود قرمز بود، بهطور تصادفی به امکان ساخت لامپ الایدی پی برد. لامپی که «هولونیاک» و همکارانش ساختند، فقط میتوانست نور قرمز تولید کند و به همین دلیل جایگزین مناسبی برای لامپهای فلورسنت به شمار نمیرفت، با وجود این، در صنعت لوازم الکتریکی کاربرد فراوانی پیدا کرد. در مرحله بعد، محققان الایدی نور سبز را تولید کردند و مشخص شد برای تولید نور سفید، فقط یک گام، یعنی تولید نور آبی باقی مانده است. تحقق این هدف حدود 30سال به طول انجامید تا اینکه حدود 20سال پیش، «ایسامو آکاساکی»، «هیروشی آمانو» و «شوجی ناکامورا» موفق به تولید الایدی نور آبی شدند. «ناکامورا» درباره 30سال تلاش شبانهروزیاش میگوید: «30سال تمام، هر روز سه مرتبه آزمایشهایم را تکرار کردم و شکست خوردم ولی هربار ایدههای جدیدی به ذهنم خطور کرد که باعث شد آزمایشها را ادامه دهم.» فواید لامپهای الایدی الایدی نورآبی هم مانند بسیاری از اختراعات دیگر زمان زیادی را در انزوا گذراند، ولی گفته میشود پس از 20سال، انقلاب نوری را آغاز کرده است. موسسه فیزیک آمریکا اعلام کرد الایدی آبی یک اختراع اساسی است که در حال ایجاد تغییر سریع در نحوه نوررسانی به منازل، خیابانها و محیطهای کاری است. مصرف انرژی انواع مختلف این لامپها حدود یکپنجم تا یکدهم لامپهای رشتهای است و برای ساخت آن از جیوه و مواد خطرناک دیگری که در صنعت تولید لامپ مورد استفاده قرار میگیرد، استفاده نمیشود. همچنین از تابش اشعه مخرب ماورای بنفش در این لامپها خبری نیست و همین موضوع، استفاده از آنها را در موزهها بسیار مناسب میکند. این لامپهای کممصرف، بهراحتی با انرژی خورشیدی کار میکنند و برای استفاده از آنها نیازی به شبکههای عریضوطویل انتقال برق نیست. همین موضوع امکان استفاده از روشنایی لامپ را برای حدود یکونیممیلیاردنفری که در سراسر دنیا از دسترسی به شبکه برق محروم هستند، فراهم میکند. مزیت دیگر لامپهای الایدی، روشن و خاموششدن سریع آنهاست که برای مهندسان مخابرات، یک ویژگی بسیار مهم و کاربردی محسوب میشود. امروزه نیز این لامپها در برخی رایانهها، گوشیهای هوشمند تلفن همراه و تلویزیونها مورد استفاده قرار میگیرند. طول عمر این لامپها حدود 200 تا 250برابر لامپهای رشتهای است، ولی شاید بتوان قیمت زیاد آنها را تنها نقطهضعفشان دانست که احتمالا با تولید انبوه آنها در آینده نزدیک، این مشکل نیز تا حدودی برطرف خواهد شد. کمیته نوبل در مورد این لامپها میگوید: «همانطور که لامپهای رشتهای، قرن بیستم را روشن کردند، لامپهای الایدی نیز، قرن بیستویکم را روشن خواهند کرد.» نوبل پرحاشیه! اگرچه آکادمی نوبل، در تاریخچه مختصری که درباره جایزه نوبل فیزیک امسال ارایه کرد، به تلاشهای «هولونیاک» اشاره کرد؛ اما این دانشمند 85ساله معتقد است آکادمی کار او را ندیده است و قرارنگرفتن نام خود و همکارانش در میان برندگان این جایزه را اهانتآمیز تلقی میکند. او دراینباره میگوید: «بدون اختراع الایدی قرمز، الایدی آبی هرگز ساخته نمیشد.» «آندریاس کانگلاریس»، همکار «هولونیاک» در دانشگاه ایلینویز هم دراینباره میگوید: «از اینکه آکادمی فقط الایدی آبی را انتخاب کرده، بهجز تعجب، هیچ کاری نمیتوانم بکنم. این انتخاب، سوالبرانگیز و ناامیدکننده است.» از سوی دیگر باید در نظر داشت در هر دوره، حداکثر سهنفر به دریافت این جایزه نایل میشوند و قراردادن نام «هولونیاک» در فهرست، بهمعنای خارجکردن یکی از سه دانشمندی است که در اختراع الایدی آبی سهیم بوده است. لامپهای الایدی در ایران در ایران تولید لامپ الایدی از حدود پنجسال پیش آغاز شده و واردات این محصول هم رو به افزایش است، ولی خرید یک لامپ الایدی باکیفیت، کار آسانی نیست؛ چراکه لامپهای بیکیفیت و تقلبی هم بدون هیچ محدودیتی و با ظاهری کاملا شبیه به لامپهای اصلی، با قیمت بسیار مناسب عرضه میشود. از سوی دیگر با وجود اینکه سالهاست بسیاری از کشورها با درنظرگرفتن استانداردهای لازم، عملا استفاده از لامپهای رشتهای را منسوخ کردهاند، تولید و واردات لامپهای رشتهای و فلورسنت فشرده در کشور ما همچنان ادامه دارد. به نظر میرسد در این شرایط، دولت میتواند موضع فعالتری اتخاذ کند و همگام با کشورهای پیشرفته، با ایجاد زمینههای مناسب برای تولید لامپهای الایدی و ممنوعیت تولید و واردات لامپهای رشتهای و محدودیت تولید لامپهای فلورسنت، با اقدامات و زمینهسازیهای لازم، به سمت فراگیرکردن استفاده از لامپهای الایدی حرکت کند. جلوگیری از واردات و تولید لامپهای الایدی بیکیفیت هم اقدامی است که میتواند به موازات سیاستگذاریهای راهبردی، مورد توجه قرار گیرد تا کشور ما هم، یکی از کشورهایی باشد که قرن بیستویکم را در روشنایی لامپهای سالم و کممصرف الایدی به تماشا مینشیند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.