نگرش مردم ایران به صاحبان ثروت
فریدون شیرینکام .محقق پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
به نظر میرسد موقعیت و شرایط جدید کشور از جهت کاهش سرمایهگذاری، خروج سرمایه، بیکاری گسترده تحصیلکردگان دانشگاهی، خروج فارغالتحصیلان برجسته به اروپا و آمریکا، تعطیلی و کاهش حجم فعالیت واحدهای صنعتی و... سوالات متعددی را در ذهن کنشگران سیاسی و اجتماعی برجسته کرده است. - چرا نگرش منفی به صاحبان ثروت در دوره مشروطه وجود نداشت؟ - چرا دیدگاه مردم ایران نسبت به صاحبان ثروت پس از شهریور 1320 تغییر کرد؟ - چرا جامعه ایران، از دوگانگی «علم بهتر است یا ثروت» و نتایج این نگرش در سطح عموم، در سال 1357 تحول پیدا نکرد؟ - تاثیر اندیشه چپ در حوزه اقتصادی، در بین فعالان سیاسی و اجتماعی ایران ملیگرا و مذهبی در آن دوران چه بود؟ در 100سال اخیر، بسیاری از مفاهیم در عرصه نظری و عملی مثل سلطنت، مذهب، ملیت، آزادی، کشورهای اروپایی، فعالان اقتصادی و... در نگرش عمومی دچار تغییر شدهاند. برخی مفاهیم در دورهای بهشدت بر عرش نشسته و مقبولیت بیشتر نیروهای سیاسی و اجتماعی را با خود همراه داشتند؛ اما همین مفاهیم، مورد لعن و نفرت کثیری از نیروها، در زمانهای دیگر قرار گرفتند. یکی از همین مفاهیم، نگرش به فعالان اقتصادی، تجاری و صنعتی، و به تعبیری کارآفرینان میباشد. آنان که از دهه آخر حکومت ناصری از مبشران حکومت قانون، پیشرفت و آزادی در ایران بودند، در سال 1357 به زالوصفت، غارتگر، سرمایهدار وابسته به حکومت و امپریالیسم ملقَب شدند. بر همین اساس، کازرونی از مالکان و مدیران کارخانه وطن و احمد لاجوردی از مالکان و مدیران گروه صنایع بهشهر از سوی گروه فرقان ترور شدند. تمام موسسات بزرگ صنعتی، بیمهای و بانکی بخش صنعتی بزرگ، ملی شد و اموال صدها فعال اقتصادی بزرگ ایران مصادره و ممنوعالمعامله شدند. به نظر میرسد نگرش مردم به صاحبان ثروت در جنبش مشروطه، به طور عموم مثبت بوده است. حضور آنان در همراهی با مشروطهخواهان علیه مستبدین، تامین مالی هزینه مبارزان متحصن در حرم عبدالعظیم، حرم حضرت معصومه و سفارت انگلیس و نقش پر رنگ آنها در مجلس اول مشروطه، گواه این مطلب است. این نگرش مثبت به فعالان اقتصادی تا پایان حکومت رضاشاه با فراز و فرودهای اندکی ادامه داشت. عوامل موثر در ارزیابی صاحبان ثروت شامل این موارد میشود: الف: منشأ ثروت: در صورتی که صاحبان ثروت از راههای نامشروع مثل دزدی، غارت، نزولخواری (گرفتن بهره با نرخ 60درصد سالانه) تضییع حقوق دیگران یا سوءاستفاده از بخش دولتی، به ثروت دست مییافتند در ذهنیت عمومی تحقیر میشدند[1]. به صاحبان انباشت ثروت از راه معامله تریاک، پس از ممنوعیت تولید و صدور معامله تریاک از سوی جامعه ملل در سال 1312، به صورت منفی نگریسته میشد. ب: کارکرد صاحبان ثروت: به طور تاریخی، صاحبان سرمایه، بسیاری از مسوولیتهای اجتماعی را، برای رفع محرومیت به عهده داشتند. این اقدامات که در دوره معاصر توسط دولتها و سازمانهای بیمهای صورت میگیرد، در عصر پیشامدرن، توسط صاحبان سرمایه انجام میشد. این پدیده در کشورهایی مثل ایران، که نظام بیمهای، عمدتا پوشش حداقلی مردم را انجام میداد، توسط خیرین و موسسات نیکوکارانه با راهاندازی پروژههایی مثل درمانگاه رایگان، صندوق قرضالحسنه، ساخت آبانبار، پل و... به کاهش محرومیت کمک میشد. مبنای ارزیابی و قضاوت عمومی- مثبت یا منفی - درباره فعالان اقتصادی به کارکرد اجتماعی آنها بستگی داشت. درصورتیکه صاحبان سرمایه، در فعالیتهای عمرانی مثل ساخت مسجد، مدرسه، پرداخت وجوهات شرعی و... مشارکت نداشتند در باور بسیاری از مردم، مورد سرزنش قرار میگرفتند. پ: ثروت محصول کار: کشاورزی، تجارت، داشتن دانش و تجربه، همچنین دسترسی به منابع قدرت سیاسی و نظامی، از منابع اصلی تولید ثروت در بیشتر زمانها در تاریخ ایران بهشمار میرفتند. در زمینه کسبوکار نیز تلاشوکوشش، نوآوری و تداوم فعالیت اقتصادی از عوامل موثر در تولید ثروت بوده است. همه کسانی که از راه سختکوشی، استفاده از تجربه، مهارت، تخصص، هوش و موقعیت به انباشت ثروت رسیدند، همچنین در حوزه اجتماعی دارای کارکرد نیکوکارانه بودند، نگاه عمومی به آنها تا شهریور1320 عموما مثبت بوده است. ت: ظهور عوامل جدید در نگرش به سرمایه: سه عامل بینالمللی و داخلی در تغییر نگرش به سرمایه و صاحبان آن، پس از مشروطه موثر بوده است. ت- 1- رویکرد روشنگری به وضعیت انسانی و اجتماعی و تاثیر آن بر صاحبان سرمایه: تفسیر متفکران روشنگری، از جهان انسانی باعث شد که موقعیت افراد از جهت اقتصادی و اجتماعی، طبیعی جلوه نکند. نقش نظمهای سیاسی و اجتماعی را در اصلاح یا تخریب زیست انسانی، بسیار موثر میدانستند. از نظر روسو، انسان، لوح سفیدی بود که پای در زمین میگذاشت؛ اما قوانین و ساختارها، او را به سوی تباهی کشاندند. بر اساس همین رویکرد به گسترش آموزش و بهداشت در حوزه عمومی، گامهای برجستهای برداشته شد. این تلاشها، به بهبود موقعیت گروههای محروم کمک کرد؛ بهگونهای که فقرومحرومیت در یک روند 200 ساله در جهان توسعهیافته، بهشدت کاهش یافت. گسترش بیمه درمانی، بیکاری و بازنشستگی از ثمرات اندیشه روشنگری و تمدن جدید میباشد. با ابزار مالیات و درآمدهای دولت، سعی در بهبود موقعیت فقرا داشتهاند. برهمیناساس از صاحب انباشت سرمایه انتظار داشتهاند که با کمکهای نیکوکارانه خود، در زمینه فقرزدایی، مسوولیت اجتماعی خود را ایفا کنند؛ در صورتی که صاحبان ثروت، از کارکردهای اجتماعی خودداری میکردند، به سختی از سوی فعالان اجتماعی مورد انتقاد و سرزنش قرار میگرفتند. بسیاری از نیروهای سیاسی پس از مشروطه مثل اعتدالیون، گروههای وابسته به جبهه ملی، نیروهای مذهبی پس از انقلاب 1357، از این سنت فرهنگی تغذیه میکنند.گر چه فهمشان از کموکیف تغییر اجتماعی در زمینه محرومیتزدایی و نحوه نگرش آنان به صاحبان ثروت تا حدود زیادی با مارکسیستها متفاوت میباشد. با وجود این بهنظر نمیرسد اکثر این نیروها به خلع مالکیت، باور داشته باشند. بر همین اساس بخشی از متفکران لیبرال، نگرش مثبت نسبت به صاحبان سرمایه نداشتند. تلاش نیروهای سیاسی و اجتماعی برای گرفتن مالیات تصاعدی به منظور بازتوزیع آن و کاهش فقر، ریشه در همین سیاست دارد. ت - 2- رویکرد سنت مارکسیستی نسبت به صاحبان سرمایه: جنبش مارکسیستی، بخش چپ اندیشه روشنگری است که مدعی گسترش آزادی و رفع محرومیت و استثمار از تمامی نیروهای اجتماعی، شامل مردان و زنان، با ملیتها و مذاهب مختلف میشود. این اندیشه مقارن با مشروطه، به صورت لایه بسیار باریکی، بین تعداد اندکی از نیروهای سیاسی از طریق قفقاز در ایران اثرگذار شد. تحولات بینالملل در همسایگی ایران و پیروزی انقلاب اکتبر 1917در اتحاد جماهیر شوروی، افق تازهای از نقد رادیکال ثروت در نزد فعالان سیاسی و اجتماعی ایران طرح کرد که تا پیش از آن، این شیوه نقد، کمتر مطرح بود. هرگونه سرمایه، جدا از منشأ آن، مورد نقادی قرار گرفت. صاحبان سرمایه، متهمان درجه اول غارتگری بودند. تغییر این وضعیت با قدرتگیری دولت «لویاتان» در همه عرصهها امکانپذیر بود. برای بهبود شرایط، دولت، مالک همه ابزارهای تولید در نظام سوسیالیستی میشد. رفع فقر و رسیدن به بهشت رفاه، از طریق حاکمیت مطلق دولت بر همه عرصههای سیاسی، نظامی، اطلاعاتی، حقوقی و مالکیت بر ابزار تولید فراهم میشد. این اندیشه در عالم واقع، به ضد خود تبدیل شد. بهشت موعود چپ، در بیش از 40 کشور سوسیالیستی، جهنمی خلق کرد که تودهها را به پرندگان دستآموز دفتر سیاسی حزب، بدل کرد. این اندیشه، مقارن با مشروطه در بین تعداد اندکی از فعالان چپ متاثر از سوسیال دموکراسی قفقاز، هوادارانی یافت. شیوع اندیشه چپ در بین دانشجویان اعزامی به اروپا، نقش قابل توجهی در انتقال اندیشه چپ به ایران داشته است. فعالیت سازماندهی شده آنها در جنبش جنگل، حزب کمونیست ایران، اقدامهای حیدرخان عمواوغلی و دوستانش، برخی اتحادیههای هوادار گروه چپ و گروه 53 نفره تقیآرانی، نمونههایی از حاملان اندیشه چپ در مخالفت با انباشت سرمایه بهصورت رادیکال بودند. این حرکت با تاسیس حزب توده و پس از آن، چریکهای فدایی خلق، بسط جدیتری یافت. اندیشه چپ در بین تحصیلکردگان دبیرستانی، دانشگاهی، نویسندگان و هنرمندان بهشدت، نفوذ یافت. این اندیشه در طی 30 سال به طور گسترده از سوی جریانهای مختلف با خوانشهای گوناگون ملیومذهبی، مورد قبول واقع شد. آنچه از دستگیری، محاکمه، اعدام، مصادره، ملیشدن، ممنوعالمعامله و... در سال 1357 - 1358 برای فعالان صنعتی در ایران اتفاق افتاد، محصول پذیرش این گفتمان بود. ت- 3- نقش روابط قدرت به صاحبان سرمایه: برخی از گروههای اقتصادی، به دلیل ارتباط با مدیران اجرایی دولت، به برخی از امتیازات انحصاری از سوی دولت، دسترسی داشتند. این موقعیتمندی در اعطای مجوزهای وارداتی، واگذاری مزایده، مناقصههای دولتی، جذب نیروی انسانی و... از سوی دولت به نیروهای وابستهبهخود، موثر بوده است. این گروهها از طریق رابطه با بلوک قدرت، به انباشت سرمایه قابل توجهی دست یافتند. این امتیازات به صورت غیررقابتی توزیع میشد. برخی از آنان، به دلیل همین روابط از پرداخت مالیات، طفره میرفتند. اگر میبینیم زنی در نیجریه با دریافت مجوزهای بهرهبرداری از نفت، یا دختر رییسجمهور آنگولا و همسر رییسجمهور پیشین کنیا و... از ثروتمندترین زنان دنیاست، این موقعیتمندی، باعث سوءاستفاده گسترده آنها در اقتصاد شده است. اینگونه انباشت سرمایه، بهشدت از سوی نیروهای اجتماعی اصلاحطلب مورد انتقاد قرار گرفت. سوءاستفاده از موقعیتها در جوامعی مثل ایران، نقش موثری در نگرش منفی به صاحبان سرمایه داشته است. بیشک آنان فقط بخش کوچکی از فعالان اقتصادی ایران بودهاند. همچنین عوامل غیرکارآفرین در تولید ثروت در ایران، سهم بسزایی در بدبینی عمومی نسبت به صاحبان سرمایه داشته است. افزایش قیمت زمین شهری، در طی دوره طولانی، به دهها برابر قیمت اولیه، یکی از عوامل مهم تولید ثروت، برای صاحبان آن بوده است. ثروتی که صاحبان آن رنج یا خلاقیتی، در بهدستآوردن آن متحمل نشدند. فقدان آزادی کامل و گفتوگو از سوی رسانهها و جامعه مدنی در عرصه عمومی، باعث شد که اندیشه رانتی بودن، به کل فعالان اقتصادی اطلاق گردد. نتیجهگیری: به نظر میرسد نگرش به صاحبان سرمایه تا عصر مشروطه عمدتا مبتنی به کارکرد فعالان اقتصادی مربوط بود. درصورتیکه آنان قادر بودند در عرصه اجتماعی در فعالیتهای نیکوکارانه مثل کمک به محرومان، اعطای وام، ساخت درمانگاه و مدرسه و. . .مشارکت داشته باشند، در ذهنیت عمومی نگاه مثبتی به آنها وجود داشت؛ در غیراین صورت، صفت قارون و... برای آنها به کار میرفت و نگرش عمومی منفی و تحقیرآمیز بود. پس از مشروطه، روشنگری و اندیشه مارکسیستی، سهم موثری در تغییر نگرش به حوزه انسانی و اجتماعی داشته است. فقر و ثروت، طبیعی نبود. نحوه سازماندهی و نظم اجتماعی از عوامل موثر در این رخداد بود. برای بهبود وضعیت متفکران روشنگری، به گسترش آموزش، بهداشت، حقوق سیاسی و شهروندی و رفع نیازهای اولیه توسط جامعه مدنی، احزاب، تولید گفتمان و وضع قوانین از سوی دولت بر اصلاح اجتماعی، تاکید کردند. اندیشه چپ با تغییر بنیادی در زمینه خلع مالکیت از ابزار تولید، به اصلاح اجتماعی به جهنم دولتگرایی ختم شد. سوءاستفاده از روابط قدرت در انباشت سرمایه از سوی برخی از فعالان اقتصادی و دولتهای ناکارا و فاسد نیز، سهم مهمی در بدبینی به فعالان اقتصادی در حوزه عمومی داشته است. 1- خاستگاه ثروت در صورت فوت نسل اول و انتقال آن از طریق میراث به نسلهای بعدی، به دلیل ناآگاهی اکثریت مردم و بهکارگیری آن در سایر پیشهها، اعتبار و جایگاه آن در بین مردم بهبود مییافت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.