گفتوگو با علیاصغر سعیدی در باره کالاییشدن خدمات عمومی در جامعه ایران
پولیشدن ارزشها حد و حدود ندارد
نگار حسینی
زنی برای فراهمکردن دیه شوهر معتادش کلیه میفروشد، 15میلیونتومان؛ یکی دیگر دختری 24ساله است و دانشجو که میخواهد به قول خودش «بارش را دو ساله ببندد»؛ زیرمیزیگرفتن پزشکان خبری معمول میشود و... این یعنی جان، یعنی چیزهایی که زمانی تقدس داشتند و ارزش بودند، امروز کالاهایی هستند که میتوان با پول مبادلهشان کرد. میگویند این یعنی پولیشدن ارزشهای فرهنگی جامعه. با «علیاصغر سعیدی»، جامعهشناس و عضو هیاتعلمی دانشگاه تهران دراینباره گفتوگو کردهایم:
پیشتر مشاغلی مانند پزشکی یا معلمی در جامعه ایران از قداستی ویژه برخوردار بودند. به طور معمول افرادی که این شغلها را انتخاب میکردند چندان در قید و بند مادیات نبودند اما امروزه در میان این دو قشر و مشاغلی از ایندست تمایل به پول و ثروت چون دیگر مشاغل به چشم میخورد. زیرمیزی پزشکان پدیدهای معمول است و برخی معلمان برای اینکه کلاس خصوصی داشته باشند، کم کاری میکنند. در هر حال در جامعه به شکل گستردهای چنین تغییراتی به خصوص در سالهای اخیر به چشم میخورد. این اتفاق چه اتفاقی است؟ چه رخ داده است که چنین پدیدههایی میبینیم؛ پدیده از بین رفتن قداست برای بهدستآوردن پول؟ به این اتفاق، پولیشدن ارزشهای فرهنگی در جامعه میگوییم. تقریبا در جامعه ایران بیش از دیگر جوامع یک حرکتی از سمت اقتصاد دولتی به سمت اقتصاد مبتنی بر بازار شروع شد و بهتدریج این روند بازاریشدن یا کالاییشدن به سمت جامعه رفته و ما با جامعه مبتنی بر روابط پولی و بازاری روبهرو شدهایم؛ یعنی هر چیزی را تقریبا الان میشود پولی کرد و ارزش آن را با پول سنجید. شاید بهترین مثال برای این موضوع، خریدوفروش کلیه بهجای اعطای آن باشد؛ یعنی یکی از اعضای بدن را میشود ارزشگذاری پولی کرد. به شکل کاملا عادی گفته میشود که کلیه این مقدار قیمت دارد، رحم اجارهای، کبد و... اینها چیزهایی است که در کشورهای توسعهیافته مورد سوال است و به آسانی نمیتوان با پول سنجید؛ یعنی مرزی شناختهشده بین اقتصاد بازار و جامعه کشیده شده است. در واقع امروزه این پرسش مطرح شده است که آیا میتوان هرچیز را با پول خرید؟ در گذشته در همه جوامع مقاومتی دراینباره میشده است ولی الان این مقاومت کم شده است برخلاف چیزی که در تصور هست این پولیشدن در حال افزایش است. اخیرا در سمیناری در دانشگاه باث انگلستان شرکت کرده بودم. موضوع سمینار، سیاستهای اجتماعی در خاورمیانه بود. یکی از این مقالات در مورد اخلاق زیستی و فروش کلیه در ایران بود. این مقاله را یک دانشجوی عربتبار که در آمریکا درس میخواند ارایه داده بود. در آنجا این مساله را مطرح میکرد: چطور در یک جامعه اسلامی میشود کلیه را خریدوفروش کرد؟ در این سمینار که پانلهای مختلف داشت هنگام ارایه این مقاله، استقبال زیادی از این پانل شد. این نشان میدهد چه اندازه این مساله مورد مناقشه است و اتفاقا آنها فکر میکردند شاید ما ایرانیها راهی پیدا کردهایم که هم میتوان مشکل بیماران کلیوی را حل کرد و هم اعضای بدن را ارزشگذاری پولی نکرد و امکان اعطای کلیه توسط انسانها را به عنوان یک کار انسانی ارج نهاد و تشویق کرد. یک مثال دیگر عبارت از این است که به نظر میرسد دولت میتواند برای درآمدهای خودش، از برخی مردمی که سربازی نرفتهاند، پول دریافت کند. گویا پیشبینی بودجه از این محل نیز هزارمیلیاردتومان بوده است؛ اما باید پرسید اگر این مورد پولی شود چه اتفاقی میافتد؟ در واقع اتفاقی که میافتد از این قرار است که ارزشی که در جامعه به آن خدمت مقدس سربازی میگوییم، به پول تبدیل میشود؛ یعنی قصور آدمهایی را که از این کار مقدس فرار کردهاند با پول میخریم. من نمیدانم جواب آنهایی که به خدمت رفتهاند را میتوان داد؟ تقریبا این همان کاری است که آمریکاییها برای نیروهای خودشان میکنند، پول میدهند، بورس میدهند و برای همه هم عادی است؛ یعنی خدمت مقدس به حساب نمیآید. در این صورت در آینده اگر خداینکرده جنگی واقع شود و از مردم بخواهند به صورت داوطلبانه به جبهه بروند،چه اتفاقی میافتد؟ این ماجرا نشان میدهد که این ارزش مقدس، زیر سوال رفته است. این یک مساله بسیار مهم است. یک مثالی که مایکل سندل فیلسوف آمریکایی در نقد آنچه در آمریکا رخ داده است میزند، که در ایران هم نمونههای بسیاری از آن ممکن است وجود داشته باشد، این است که در یک قسمتی در سوئیس، دولت اعلام کرد که تصمیم گرفته است بخشی از پسماندهای اتمی را در منطقهای بیرون از شهر دفن کنند. از مردم این منطقه رایگیری شد و اکثریت مردم این موضوع را پذیرفتند. بعد از مدتی دولت گفت به دلیل اینکه مردم این منطقه این موضوع را پذیرفتهاند، برای آنها پاداشی مادی در نظر گرفته شده است. اکثریت مردم منطقه در برابر این پاداش مادی مخالفت کردند و در رایگیری مجدد به آن نه گفتند و تاکید کردند که ما یک کار انساندوستانه انجام دادهایم و حاضر نیستیم این مورد را با پول معاوضه کنیم. یکی از جامعهشناسان اقتصادی، تحقیقی کرده در مورد مقاومت مردم آمریکا در برابر بیمه عمر در قرن نوزدهم و دیده است که مقاومت فرهنگی در برابر این مساله در جامعه وجود داشته و علت این بوده است که شهروندان در واقع نمیپذیرند که جانشان را با پول بسنجند؛ یعنی میگفتند نمیتوانند ارزش جان انسانی را به پول تبدیل کنند. شما به پولیشدن جان انسانها اشاره میکنید؛ مثال ایرانی این اتفاق، همان فروش کلیه است؟ من با خانمی مصاحبه کردم که کلیهاش را 15میلیونتومان فروخته بود. وقتی از او پرسیدم چرا؟ گفت برای دیه شوهرش این کار را کرده و اینکه شوهر معتاد بوده است. در واقع ارزش جان خودش را پولی کرده بود؛ چون جان شوهرش هم در گرو پرداخت جان دیگری، که او گرفته بود و ارزشگذاری شده، قرار گرفته. حالا شما اگر به بیشتر کشورها نگاه کنید اصلا در مقابل این مساله مقاومت میکنند و متفکران و فیلسوفان بهراحتی نمیگذارند پول اینقدر جای ارزشهای فرهنگی و انسانی را بگیرد و در اکثر کشورهای دنیا شما اصلا نمیتوانید مثلا کلیه را خریدوفروش کنید؛ حتی اگر جان انسان نیازمندی از دست هم برود. آنها تلاش میکنند انگیزههای انسانی را ارتقا دهند تا افراد برای انسانیت کلیه اعطا کنند نه در برابر پول. در این جوامع سعی میکنند روی اهداکردن عضو کار کنند. در واقع حتی اگر کسی هم بتواند عضوی را اهدا کند، در مقابل پول، این کار را نمیکند. دراینمیان مثال دیگری نیز میتوان زد. قدیمها روسپیها از طبقه فرودست بودند اما بررسیها نشان میدهد که درحالحاضر روسپیگری به طبقه متوسط رسیده است. آیا این نیز به دلیل همان پولیشدن ارزشها در جامعه اتفاق افتاده است؟ در واقع اگر این استدلال در میان باشد که شما به خاطر نیاز میتوانید کلیه بفروشید، تنفروشی هم توجیه دارد. آخر یک وقتی این تنفروشی برای نیاز به زندهماندن بوده است و امروز در برخی موارد برای تغییر طبقه مالی. این را چگونه میتوان تحلیل کرد؟ شما وقتی اجازه میدهید این ارزشها را با پول اندازه بگیرید، دیگر حد و حدود ندارد. یا شما ارزشهای انسانی را ارج مینهید و حاضر به کالاییکردن آن نیستید، یا دنبال نتیجه کار هستید که همان مکتب فایدهگرایی است؛ یعنی بیشترین سعادت برای بیشترین مردم آنهم از هر راهی. ما الان در حقیقت ارزشهای اسلامی را ملاک نظام اخلاقی خود قرار دادهایم اما در سیاستگذاری و نیز عمل روزمره مردم، در عمل یوتیلیتاریستی رفتار میکنیم. مثلا کارکرد یک خانواده در آن است که افراد ازدواج و تولیدمثل کنند تا بقای نسل صورت بگیرد؛ ولی وقتی نظام اخلاقیتان در عمل بر لذتبردن استوار باشد، دیگر فرزند زیاد و حتی ازدواج و هر چیزی که لذت شما را کم کند توصیه نمیشود؛ یعنی نتیجه عمل شما باید نفعی برای شما داشته باشد. اگر کلیهفروشی را مجاز میکنید، در عمل یوتیلیتاریست هستید. من فکر میکنم جامعه ما در مورد ارزشهایش مخصوصا مشاغلی مثل معلمی و شبیه به آن، پرستاری، پزشکی، شغلهایی که نمیشود کارشان را با پول اندازهگیری کرد، باید یک تجدیدنظر اساسی کند. اینجاست که شما میبینید جامعه مبتنی بر بازار شده. مثالی بزنم؛ یک موسسهای در غرب بوده است که از بچههای والدینی که سر وقت نمیتوانستهاند بچههایشان را از مدرسه بردارند، نگهداری میکرده است. در واقع افرادی که این موسسه را پایهگذاری کرده بودند اهدافی انساندوستانه و خداپسندانه داشتند و پولی از والدین دریافت نمیکردند. آنها بعد از مدتی دیده بودند که والدین پنجدقیقه تا مثلا 10دقیقه دیر میآیند، وقتی خواستند این تاخیر آنها را جریمه کنند تا سر وقت بیایند، مثلا بهازای هر دقیقه جریمه مالی گذاشتند. برعکس آنچه تصور میشد این جریمه منجر به سر وقت آمدن والدین نشد؛ بلکه به این منجر شد که والدین چون تصور میکردند بابت دیرکرد پولی میپردازند، دیرتر هم میآمدند؛ چون میگفتند در مقابل تاخیرشان پول میدهند و وجدانشان هم ناراحت نمیشود. مثال دیگر این است که اگر شما به بچهها بابت درسی که میخوانند یا مشقی که مینویسند به آنها پول بدهید، تا کجا این جلو میرود؟ باید بگویید شما دارید درس میخوانید. ما اگر بابت هر درسی آنقدر میپردازیم، این فرد با پول شرطی میشود. این البته یک سقفی دارد. از یک جایی دیگر این فرد تنها برای پول درس میخواند. مایکل مور فیلمی ساخته بود از وضع مالی و زندگی پزشکان انگلیسی و با پزشکان صحبت میکرد و میگفت چقدر درس خواندهاید و چقدر درآمد دارید و... به آنها میگفت که میدانید در آمریکا یک پزشک چقدر دستمزد دریافت میکند؟ مثلا ششبرابر تو. آنها تعجب میکردند. آنها میگفتند که به این پول نیازی ندارند و از این کار لذت میبرند. این رضایت را از خود کار میگیرند. ببینید اگر فرد بخواهد رضایت را از کسب مال بگیرد، این بازه باز است. در نظامات بوروکراتیک جدید هم دیگر متغیر دستمزد، کاربری محدودی دارد و باید با متغیرهایی مانند منزلت، شأن و وفاداری، بازده و بهرهوری را بالا ببرند. این نوع نظام اداری، پست فوردیسم است. برای مثال در شرکت اپل این نوع نظام عملا کار میکند که مثلا میبینید که یک کارمند اپل یک حقوقی میگیرد درحالیکه میتواند در یک شغل دیگر درآمد بیشتری داشته باشد اما شأن اپل برایش اهمیت دارد و ترجیح میدهد شأن را داشته باشد تا درآمد را. دستکم از زمان انقلاب و بعد از آنکه مفهومی به نام دفاع مقدس به وجود آمد، مفاهیم و مشاغل مقدس در جامعه تعریف میشد. از چه زمان ارزشها پولی شد؟ به اینها میگوییم ارزشهای مقدس یا متعالی که البته میتواند حوزههای مختلفی داشته باشد؛ از هنر و ادبیات تا... اینها خدمات عمومی هستند یا کالاها و خدمات عمومی و از کالاها و خدمات خصوصی متمایز هستند. شرکت در جنگ برای حفظ مملکت، خدمتی عمومی است که هرکس توان دارد، باید انجام دهد؛ پولیکردنی نیست که تنها عدهای با پول بروند. البته ما نیروهای نظامی را داریم که آموزش میبینند اما آنها هم مانند پزشکان و معلمان کار مقدسی دارند، به اندازه نیازشان و رفاهشان دریافت میکنند، به قدری که هیچ مشغلهای نداشته باشند تا خوب خدمت کنند. منظورم این است که نمیتوان هم میلیاردر بود و هم پزشک. هم میلیاردر بود و هم سرباز. اینها با هم جمع نمیشوند. اجباری هم در کار نیست. هرکس نمیخواهد، مجبور نیست معلم شود، اما وقتی میشود باید این شغل را دوست داشته باشد و دولت هم وظیفه دارد تامینش کند. این زمان است که وضع آموزش و بعد توسعه مملکت خوب میشود. خدمت و کالای عمومی یعنی خدمتی که مصرف یکی، مانع مصرف دیگری نشود و البته مقدس هم هست؛ چرا؟ چون برای مثال آموزش، تحرک اجتماعی به وجود میآورد و نابرابری را کاهش میدهد. در دنیای مدرن، آموزش بابت این نیست که فقط درس بخوانیم؛ بلکه نابرابری کمتر میشود، چون درسخواندن با کیفیت، شغل بهتر و موقعیت بهتر، نصیب انسان میکند. در ایران باستان آموزشی مخصوص طبقات بالا بوده است. با ورود اسلام که اندیشه قسط و برابری آورد، این مساله تغییر کرد و در دنیای جدید هم به آموزش به این صورت نگاه میکنند. دولت، حتی دولتهای لیبرال هم به آموزش توجه دارند. درست است که مدارس نخبگان میگذارند، اما باز هم میگویند مثلا در هاروارد هم خوب است که 20درصد هم سهمیه گروههای پایین درآمدی باشد. برای آن افراد هم خوب است. برگردیم به مساله کالاهای عمومی. بعضی از اینها به صورتی است که اگر در اختیار همه نباشد موجب نابرابری میشود و باید برای همه تهیه شود. همین چند سال پیش در سازمانملل، تصمیم گرفتند که لپتاپ صددلاری تهیه کنند و در دسترس آفریقاییهای فقیر بگذارند. علت این بود که توزیع برابر اطلاعات، تحرک اجتماعی را بالا میبرد و نابرابری را کاهش میدهد. هر وسیلهای باشد که نابرابری را کم کند، کالای عمومی میشود مثل موبایل؛ ولی موبایل لوکس لزوما کالای عمومی نیست. ریشه رشد جامعه بازاری، و پولیشدن و کالاییشدن آموزش، بهداشت و درمان، کلیهفروشی، جریمه پولی گرفتن از سربازان فراری و فروش سربازی در حقیقت، برمیگردد به زمانی که ما تمایز بین کالای عمومی و خصوصی را بر هم زدیم و این باعث شد کالای عمومی را خصوصی کردیم؛ بنابراین دسترسی آن هم محدود شده است. از زمانی که تصمیم گرفته شد نهادهای دولتی میتوانند خودکفا شوند، این آغاز روند ورود به جامعه پولی بود. یعنی با پولیکردن خدمات عمومی، شهرداری مجاز شد که هوا را بفروشد، فضاها را بفروشد، تراکم بفروشد... کسی که پول دارد، هوا و فضای بیشتری دارد درحالیکه هوا به همه تعلق دارد. ما انقلابی داشتیم که خیلی اخلاقی بود؛ یعنی به اعتقاد خیلیها بیشتر به این خاطر بود که در دوره گذشته هم تلاش در نادیدهگرفتهشدن ارزشها میشد و اساسا یکی از دلایل رخ دادن انقلاب همین بود. حتی در جنگ هم افراد زیادی ایثار میکردند. ما باید آگاهانه نسبت به این مساله فکر کنیم و تجدیدنظر کنیم، مساله را به بحث بگذاریم و از همه اخلاقیون، علمای دینی، روشنفکران و فیسلوفان بخواهیم به سیاستگذاران کمک کنند و جهت بدهند تا سیاستگذاران ببینند نمیتوان کالای عمومی را به کالای خصوصی تبدیل کرد و این پیامدهایی دارد که روی همه ارزشهای جامعه و شغلهای مقدسی مانند پزشکی، پرستاری و معلمی و استادی تاثیر میگذارد. اولا معلمها شغلی که انتخاب میکنند با رضایت است. اما میگویند بخشی از درآمد من از این به دست میآید و پول، همهچیز نیست. ما حتی برای شغلها مدلی داریم که در این مدل، رضایت و مطلوبیت شغل، مهمتر از متغیر دستمزد است. بوردیو جامعهشناس معروف وقتی درمورد سرمایه حرف میزند، وقتی درمورد انواع سرمایه صحبت میکند، میگوید مثلا یکی سرمایه فیزیکی است، یکی فرهنگی و یکی اجتماعی. اینها انواع سرمایه است. این فیلسوف هم نمیخواهد موضوع را پولی کند؛ مثلا من در خانه کتابخانهای دارم که بُعدی از سرمایه فرهنگی من است؛ یک مدرک دارم و یک سرمایه فرهنگی و رابطهای با افراد دارم و برخی مردم به من اعتماد میکنند. اینها سرمایه اجتماعی من هستند. ما همیشه با پول یا سرمایه فیزیکی زندگی نمیکنیم. شغل معلمی و پرستاری، خودش سرمایه فرهنگی و اجتماعی بالایی دارد و البته اگر جامعه به طرف پولی کردن برود ارزش این سرمایهها هم نزول میکند. اشتباه سیاستگذاران چه بوده که وضعیت به اینجا رسیده است؟ به نظر من یک اشتباه استراتژیک سیاستگذاران، تمایزنگذاشتن بین ماهیت خدمت و کالای عمومی و خصوصی بود. نمیشود همهچیز را به گردن مردم انداخت. این برمیگردد به نحوه کسب درآمدهای دولت. درست است که دولت میتواند درآمد زیادی از هر راهی به دست آورد، اما نمیتواند کالای عمومی را به کالای خصوصی تبدیل کند. ما مجاز هستیم که اقتصاد بازار را درست کنیم؛ ولی مجاز نیستیم که جامعه را بازاری کنیم. مثلا در زمینه بهداشت اتفاقی که افتاد این بود که بابت کمکردن هزینههای دولت، بیمارستانها را خودگردان کردند. قبلش بیمارستانها به این صورت نبود. آغاز بیمارستانهای خودگردان، آغاز پولیکردن و کالاییکردن بود. مدارس غیرانتفاعی، آغاز کالاییشدن کار معلمی بود تبدیلکردن کالای عمومی به کالای خصوصی از اشتباهات بزرگ بود. بنابراین شما میفرمایید که در باقی جوامع این اتفاق نیفتاده است؟ فکر نمیکنم با سرعتی که ما به سوی کالاییشدن خدمات عمومی رفتهایم، کسی رفته باشد. بالاترین دورهای که در دوران معاصر میشود از آن اسم برد، به دوره تاچریسم و ریگانیسم مربوط است. اما تاچر هم نتوانست دو کالای عمومی را یعنی آموزش و درمان را خصوصی کند. هزینهها را پایین آورد، ولی نتوانست آموزش و بهداشت را کالایی کند. این علتش همین مساله بوده است که نمیتوانست آن کار را انجام بدهد؛ منطق ندارد. با هر تحلیلی چه جامعهشناختی، چه اقتصادی و چه اخلاقی و فلسفی چنین کاری اصل برابری و انصاف را بر هم میزند. رفتن به سوی جامعه بازاری، رفتن به سوی جامعهای نابرابر، بیانصاف و ناعادلانه است. نقش و وظیفه دولت که همان رفاه است زیر سوال خواهد رفت. معنای رفاه مصرف زدگی نیست؛ معنیاش یعنی انصاف و عدالت. در دنیای مدرن، دولت دو وظیفه دارد: رفاه و دفاع. هر دو از جنس هم هستند یعنی تامین اجتماعی و امنیت ملی. این دو همواره در دنیای مدرن با هم هستند. منظورم این است که وقتی تامین اجتماعی را با پولیکردن و کالاییکردن بر هم بزنیم، امنیت ملی ما هم به مخاطره میافتد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.