خوانشی بر جهان کوروش شیشهگران
کتاب زمان و نوار موبیوس
علیرضا امیرحاجبی
اصطلاح لایهگذاری و لایهبندی- لایهگذاری سخت (فنی و تکنیکی) و لایهگذاری نرم (متنی، مفهومی نوشتاری) - در بسیاری از هنرها و ادبیات کاربرد فراوانی دارد و این کاربردها یا واجد بار مثبت هستند یا منفی. بهطور مثال، گاه لایهبندی باعث گریز و ردگمکردن در یک اثر ضعیف میشود. ملودی و هارمونی ضعیف یک قطعه موسیقایی با آب روغن زیاد تزیینات و صدادهی، باعث مقهور کردن مخاطب خواهد شد. در اکثر موارد باید به تزیینات با دیده شک نگریست (در اکثر موارد و نه همه موارد). در نقاشی نیز چنین است؛ لایهها گاه پوششی هستند برای پنهانکردن ضعف آناتومیک یا نبود دقت در ترسیم چشماندازها. نور و تاریکی نیز گاه تبدیل به همین پوشش گمراهکننده میشوند. لایهها در خوانش و تفسیر (نرم) نیز در موارد بسیاری، گمراهکننده به نظر میآیند؛ مانند مظنونی که حرفهای انحرافی به کارآگاه خبره پلیس میزند. تفسیر و خوانشهای فیلسوفان از هنر از بدترین و خطرناکترین اشکال لایهگذاری در هنر هستند؛ زیرا چیزی از بیرون که تناسبی با اثر ندارد به زور وارد فضای اثر میشود. لاطائلات رولان بارت و میشل فوکو در باب عکاسی و نقاشی بسیار مسموم و گمراهکننده است. هنرجوی هنر با خواندن مقالات بارت در زمینه عکاسی تا مدتی گیج و حیران میماند. اما لایههای تکنیکی در نقاشی همیشه بار و ارزش منفی ندارند. گاه پوشاندن و پنهانکردن، دلالتی است بر آیین و نمادی کهن، گاه لایهها خود نشانههایی هستند برای عطف به فرامتن یا حتی نگاه معکوس به اثر. آثار کوروش شیشهگران واجد زوایای متنوعی است: رنگبندیها روشن و ترکیبها، شبه آناتومیهای شگفتانگیز که مخاطب را بین انتزاع و امر واقع در حالت تعلیق قرار میدهد. تکنیک اجرایی فوق دقیق به دور از هرگونه (و هرگونه) شلختگی و ریختوپاش که در بسیاری از آثار معاصر دیده میشود، از جمله دیگر ویژگیهای هنر شیشهگران است. شیشهگران یک ایده است. ایدهای برای یک نحوه نگرش ویژه به جهان و تصویر جهان. ایدههای ناب هرگز تکرار نمیشوند و همواره یکه باقی میمانند. اطلاق سبک (استیل) به ایده شیشهگران حق مطلب را بهخوبی ادا نمیکند. مانند بوترو که او هم بیش از اینکه یک هنرمند باشد یک ایده است و تکرارناشدنی. درست برعکس جیاکومتی که توسط دیگران آنقدر تکرار شد تا همه را خسته کرد. نوارها یا همان خطوط پهن که برخی مواقع به آنها خطخطی نیز میگویند، در آثار شیشهگران به جز آنکه واجد حرکتهای پرشتاب هستند و چشم را به درون و بیرون خود میبرند، دارای ویژگی دیگری نیز هستند و آن ایجاد لایههایی است که توسط قرارگیری نوارها روی هم ایجاد میشود. برای این آنالیز باید لایهای (ورقهای) شفاف را در نظر بگیرد که تنها نوارهای سیاه روی آن رسم شده است. سپس ورقههای دیگر به ترتیب: نوارهای خاکستری شماره یک و دو، قهوهایها و در نهایت رنگهای شاخص مثل قرمز، نارنجی و زرد به اثر اضافه شدهاند. اما باید دقت داشت که این لایهبندیها در ارتباطی ارگانیک و دینامیک با یکدیگر هستند؛ یعنی بخشی از لایه زیرین روی لایه بالایی قرار گرفته و برعکس. این تکنیک برقراری ارتباط مستمر لایهها با یکدیگر باعث میشود که تا حدود زیادی اولویت لایهها مشخص نباشد. کدام خط و کدام لایه ابتدا کشیده شده است. یعنی A+B+C=D یا اینکه B+C+A=D؟ انسجام این لایهبندی به حدی قدرتمند است که کافی است یکی از لایهها حذف شود تا کل اثر فرو ریزد. اینجا هیچ چیز تزیینی نیست. اینجا هیچ چیز اضافه نیست. اینجا هیچ چیز کم نیست. درخشان و تکرارناشدنی است، آنگاه که کیفیت با کمیت اینچنین ارتباطی منطقی و استوار ایجاد کند. بیایید آزمایش کنید. یک کپی رنگی از نقاشی شیشهگران تهیه کرده و سعی کنید چیزی به آن اضافه نمایید یا خطی را حذف کنید و ببینید چه میشود. به شخصه آثار استادان هنرمندی را دیدهام که اگر نیمی از عناصر تابلوی فاخرشان را نیز حذف کنید آب از آب تکان نمیخود (البته اگر کل عناصر را از تابلوهایشان حذف کنید و بوم سفید نشان مردم دهید که لطف بزرگی به تاریخ هنر این مملکت کردهاید). نکتهای که در هنرهای تجسمی و موسیقی تا حدود زیادی فراموش شده همین «مفصلبندی» (Articulation) عناصر بصری با یکدیگر است. آثار شیشهگران (نه به لحاظ زیباشناسی بلکه از منظر دقیق و ریاضیگونه به ارتباطات میان- لایهای) ایده گسترشیافته نوار موبیوس است که در نهایت شما متوجه نمیشوید زیروروی نوار کدام طرف است. A بر روی B قرار گرفته یا برعکس یا هر دو روی هم؟ در روانکاوی نیز این نوار کذایی کاربردهای تحلیلی فراوانی دارد؛ از جمله احساس انسان به رنج / لذت یا مرگ/ زندگی که در اصطلاحشناسی لکان به ژویی سانس مشهور است. ابتدای نوار ما در این متن ایده شیشهگرانبودن است و انتهای این نوار ژویی سانس. حال آخرین جمله و اصطلاح ژویی سانس را برمیگردانیم به ابتدای متن یعنی خودِ کوروش شیشهگران. موبیوس شیشهگران کامل میشود. برای من همواره اینچنین بوده؛ هرگاه اثری از شیشهگران را میبینم دچار دلهرهای میشوم که با لذت همراه است. سرنوشت این خطوط چه خواهد بود؟ پایان این حرکات چیست؟ سرنوشت انسان چه خواهد بود؟ پایان انسان چیست؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.