گفتوگوی اختصاصی «شرق» با هال هارتلی
پرورده خلفِ «ساندنس»
«خدا میداند هیچوقت ادعای پیشگوبودن نداشتهام، اگرچه وانمودکردن به آن، در راستای الزامات روزنامهنگاری است. اما آنچه مبرهن است اینکه این کار ربطی به تالیف کردن ندارد. در نهایت، این گذشته است که آینده را پیشبینی میکند و اگر گذشته در کل قادر باشد تا نقش راهنما را ایفا کند، هال هارتلی تنها دستپرورده ساندنس است که سرانجام از میان این گروه به پیشرفت نهایی و غایی دست مییابد.[1]» این جملات پایانی مقاله اندرو ساریس، نظریهپرداز معروف سینماست که سال 1993 در مجله فیلم کامنت چاپ شد؛ پیشگویی درباره آینده هنری درخشان هارتلی جوان، آن هم از سوی شخصی همچون ساریس که البته هرگز تحقق نیافت. در واقع برخلاف پیشرفت چشمگیر دو تن از دستپرودههای جشنواره ساندنس و همنسلان هارتلی یعنی استیون سودربرگ و جیم جارموش- یکی در درون دستگاه تولید انبوه هالیوودی و دیگری در مجامع هنری بینالمللی- این هال هارتلی بود که با وجود یکهتازیهای سینمای خاصش در اواخر دهه 80 و سراسر دهه 90، با آغاز قرن جدید، کمکم و با شکستهای متوالی فیلمهایش در جشنوارههای مختلف چه در نزد طیف منتقدان طرفدارش و چه در نزد مخاطبان سابق سینمایش، به حاشیه رانده شد. اما فارغ از بحث کذایی عدم اقبال کنونی عوام و خواص به سینمای هارتلی، و دلایل آنکه البته خارج از بحث این مقال است، سینمای او مشخصا وامدار سینمای نوین اروپا بهویژه سینمای برسون و گدار است؛ بهگونهای که در بیشتر آثار او همچون آثار گدار، با فورانِ اظهارنظر و عقاید شخصیتها در مورد رابطه/ ایمانِ حقیقی سروکار داریم که البته همواره گرایش دارند از صحنهها و ساختارهای کمابیش مکانمندی جدا شوند که مدام در جنبههای بصری فیلمهای او موکد میشوند؛ جنبههایی بصری که در واقع آشکارکننده بینش بسیار مترقی او هستند: شخصیتها اغلب به کنج یا به دیوار سنجاق شدهاند، اما انگار در این وضعیت و با اندکی عقبنشینی از دنیای تهدیدآمیز احساس راحتی میکنند. فیلمهای هارتلی به صورتی کاملا آگاهانه، سرد و بیروح هستند؛ آنگونه که دوربین او همواره تمایل دارد تا از یک فضای خالی به درون فضای خالی دیگری حرکت کند. این تهیبودن فضا، بدیهی است که سراسیمگی و نحوه درقابگرفتن خاص سینمای برسون را یادآوری کند؛ فضاهایی که در واقع همچون پناهگاههایی، شخصیتهای آسیبدیده را -از لحاظ جسمانی یا روحی - در خود پذیرا میشوند. از این نظر میتوان فیلمهای هارتلی را همچون برسون، از جهت گرایش سینمایش به تقطیر فضا برای رسیدن به جوهره بکر آن، فیلمهایی ناب خواند؛ سینمایی که البته برخلاف گدار یا برسون، گرایش دارد تا در نهایت و صرفا با مددگیری از سبک این فیلمسازان، به سمت آشناییزدایی از ژانری کاملا آمریکایی پیش برود که آن را با عنوان کمدی رمانتیک به یاد میآوریم. در واقع در فیلمهای مشخصا کمدی رمانتیک هارتلی، تمامی مضامین آشنای این ژانر همچون اعتماد، خودشناسی از طریق دلبستگی عاشقانه و رستگاری نهایی، بیمحابا به کار گرفته شده است و البته بیشک، نه طبق الگوهایی که سینمای هالیوود، سخاوتمندانه ارایهشان میدهد. هارتلی همواره ترجیح میدهد که در نهایت، فیلم خودش را بسازد؛ حالا به هر قیمتی هم که شده؛ در واقع فیلمساز مقاومی است. فیلمساز ایستادگیها. هال هارتلی، در سال گذشته، قسمت سوم سهگانه هنری فول، ند رایفل را کارگردانی و تولید کرد. در ادامه به مناسبت حضور ند رایفل در برلین، مصاحبه اختصاصی «شرق» را با این کارگردان مشهور سینمای آمریکا میخوانید.
همانطور که میدانید مخاطب این مصاحبه، خوانندگان ایرانی هستند. نمیدانم که خبر دارید یا نه که سینمای شما در ایران کاملا شناخته شده است؟ بله. اتفاقا یکی از طرفدارانم نامهای برایم فرستاد و در آن نوشته بود که کتاب «آماتور و اشتیاقِ ماندگار» به فارسی ترجمه شده است. برایم جالب بود. از طریق همان طرفدار از علاقهمندی ایرانیان به کارهایم باخبر شدم. در نهایت همان طرفدار، نسخهای از کتاب را پیدا کرد و برایم فرستاد. بله. آن کتاب را اتفاقا یکی از منتقدان فیلم در ایران به نام مجید اسلامی ترجمه کرد و مورد توجه زیادی قرار گرفت. خوشحال هستم که کتاب ترجمهشده به فارسی را دیدهاید. بگذارید مصاحبه را با این سوال شروع کنم که «ند رایفل» بخش سوم سهگانهتان در مورد «هنری فول» است. چرا تصمیم گرفتید این فیلم را بسازید؟ آیا ناگهانی و بدون پیشزمینه به این نتیجه رسیدید یا از مدتها قبل چنین فکری در سر داشتید؟ وقتی بخش اول این سهگانه را در سال 1996 ساختم فکر نمیکردم که دیگر ادامهای بر این ماجرا بسازم؛ تا مدتی هم بر این تصمیم پایدار بودم تا اینکه تصمیم گرفتم بخش دوم این سه گانه را بسازم و بر اتفاقاتی تمرکز کنم که برای «فی» رخ داد. در آن زمان قصدم این نبود که اتفاقات داستان، به چیزهایی محدود میشود که برای خانواده «گریم» رخ داد. میخواستم در حد یکی، دوشخصیت ثابت در فیلم وجود داشته باشد تا به کمک این شخصیتها شماری از دغدغههای شخصیام را درباره اوضاع دنیا بیان کنم. شبیه کاری که لیندسی اندرسن در فیلمهای «اگر» (1968)، «آه یک مرد خوشبخت» (1973) و «بیمارستان بریتانیا» (1982) با شخصیت ثابتی انجام داد. ولی خب برنامه تا حدی تغییر کرد. فیلمنامهای که «پارکر پوزی» برای بخشِ دوم نوشت کلی راه را برایم باز کرد تا به چیزهای زیادی فکر کنم. وقتی بخش دوم را ساختم برایم واضح شد که بخشِ سومی هم باید کار کرد. در واقع من در این زمینهها، آدمی کاملا سنتی هستم؛ اعداد باید فرد باشند. اگه دو شد، حتما باید سومی را هم ساخت. در این دوره بود که وجود «سوزان»، که در قسمتهای قبلی این سهگانه تنها اشاره کوچکی به او شده بود، برایم جالب شد. سوزان شخصیتی بود که کل مسیر زندگی هانری را بر هم ریخته بود. تصمیم گرفتم که این بار روی این شخصیت تمرکز کنم و همچنین بچه هانری، ند، که دیگر نزدیک به 18 سال داشت. ند که دیگر کشیش شده بود تصمیم میگیرد که انتقام مادرش را از پدرش بگیرد. همه چیز برای اتفاقی جالب، آماده و مهیا بود. انگار ند جزو مسیحیان افراطی است و به خاطر همین افراطیبودن، به سوی انجام این عمل خشونتآمیز گرایش پیدا میکند؟ آیا فیلمتان در پی محکومکردن مسیحیت افراطگرا بود؟ باید بگویم که به نظر من ند، بیشتر شخصیتی مریض و بیمار است که احتیاج به درمان دارد. این افراطیبودن مذهبی، به مسیحیت ربط ندارد؛ به بیماری شخصی خود ند ربط دارد. با این تفاصیل، وجود ند در کسوت مسیحی متعصب، اهمیتی در شخصیتپردازی او نداشت؟ نه خیلی. وجهه تعصب مذهبی ند برایم مهم نبود. ند هر کار دیگری هم میتوانست داشته باشد. هدف من بههیچوجه ساختن فیلمی اجتماعی درباره مضرات مذهبگرایی افراطی یک مسیحی نیست. اعتقادات افراطی ند را نمیپسندم ولی سعی کردم با آنها برخورد احترامآمیزی داشته باشم. این انتخابهایی بود که خود شخصیت در زندگیاش کرده بود و هدف من نمایش آنها بود. در آخرین قسمت این سهگانه، هانری فول را کشتید. چه چیز باعث شد چنین تصمیمی بگیرید. آیا از این شخصیت خسته شده بودید؟ به نظرم این پایان، منطقی بود. در پایان فیلم اول، هنری کار درستی انجام داد ولی نتیجهاش بد بود. باعث اذیتوآزار شد و در نهایت همه چیز را ول کرد و رفت. ولی اینبار فکر کردم که باید کار بزرگتری انجام بدهد. به دنبال قضاوت در مورد شخصیتهایم نیستم و تا حد ممکن از چنین کاری، طفره میروم؛ ولی فکر میکنم که این خشونت شاعرانهای بود که نصیب هنری شد شیوه داستانپردازیتان در ند رایفل جالب است. داستان، خطی است ولی بیننده در گذر زمان متوجه میشود که اتفاقات، به آن سادگی که فکر میکرد نیست؛ به مرور لایههای زیادی به داستان اضافه میشود که شخصیتها را پیچیده میکند خب با نظرتان کاملا موافقم. در کمتر کاری از من، شخصیتی کاملا تیرهوتاریک میتوانید پیدا کنید. هنری فول هم همینجور بود. هنری به فکر منافع خودش است؛ کاملا خودپسند به نظر میرسد؛ اما در آن واحد کاملا صادق است. این شخصیت به خاطر صداقتی که دارد در بخش آخر ند رایفل به صحنه قتل برمیگردد و آن اتفاق، برایش رخ میدهد. ند از ابتدا، هنری را نمادی از شر و تباهی بشری میداند ولی به مرور پی میبرد که قضاوتش در مورد هنری اشتباه بوده و به او علاقه هم پیدا میکند. هنری، فردی است که باید نسبت به سرنوشتش دل سوزاند و کسی است که حتی ارزش کشتن را هم ندارد. داستان به مرور این پیچیدگی را باز میکند. متوجه شدم که از طریق اینترنت، سرمایه لازم را برای این کار جمع کردید که درحدود 300هزاردلار بود. این راهبرد چگونه جواب داد؟ باید بگویم که از این روش در کار قبلیام هم استفاده کردهام و خوب جواب داد. این روش جمعآوری شخصی، آزادی بیشتری در کار هنری به من داده است. کارکردن با سرمایهگذاران بزرگ، مشکلات خاص خود را دارد. خب در هر دو کار به سرمایه ابتدایی کمی احتیاج داشتیم و روشی که انتخاب کردیم مناسب این کارها بود. چون سرمایه کمی لازم بود احتیاجی نبود که از روشهای سنتی برای تامین هزینه فیلم استفاده کنیم. در این شرایط تصمیم گرفتم که خودمان سرمایه لازم را جمع کنیم. در واقع وجود فناوریهای جدید مثل اینترنت به حفظ استقلال و تولید این فیلمها کمک زیادی کرد؟ کاملا. به لطف وجود فناوریهای جدید تقریبا همه چیز در سینما راحتترشده است. نهتنها بر مرحله تولید فیلمها تاثیر گذاشته بلکه تاثیر آن را بر عرضه فیلمها هم میتوان دید. این تاثیرات فقط محدود به فیلمهای مستقل نیست و میتوانیم اثراتش را در تمامی صنعت سینما و حتی در کارهای پرهزینه و بلکباستر هم احساس کنیم. تقریبا سعی میکنم که کاملا از امکانات فناوریهای جدید باخبر باشم و از آنها در فرآیند فیلمسازی استفاده کنم. در سالهای 2006-2007 وبگاه خودم را طوری طراحی کردم که طرفداران بتوانند فیلمهای کوتاهم را با پرداخت پول ببینند. این جور فیلمها را نمیشد در بازار پخش کرد. اینترنت، کمک بزرگی برایم بود. ولی خب اکنون شرایط، مقداری فرق کرده و امکانات عوض شده و باید فناوریهای جدیدتر را شناخت. خب فکر میکنیم شهرتتان هم کمک بزرگی به این فرآیند کرد... . شهرتداشتن مهم است! کمک بزرگی بود تا بتوانم به فرآیند فیلمسازیام با حفظ استقلال شخصی ادامه دهم. فکر میکنم برای فیلمسازانی که این شهرت را ندارند و دنبال ساختن کارهای مستقل هستند، کار سختتر است. من تکلیفم را برای خودم مشخص کردم. به دنبال ساختن فیلمهای بزرگ و پرهزینه نیستم و خیلی هم علاقهای ندارم که کاری را بسازم که همه دوست داشته باشند. یادمان هست که در کارهای قبلیتان مثل «درخت زندگی» سعی کرده بودید که از فناوری جدید و تاثیراتش بر شکلبندی سینمایی هم استفاده بکنید. ولی در کارهای اخیرتان مثل همین ند رایفل این تلاش را دیگر نمیبینم... . در واقع این طرح کاملا متفاوتی بود و الزامات آن هم، تفاوت بارزی با کارهای قبلیام داشت. این سوال را به این دلیل پرسیدم که با خواندن صحبتهایتان با ژان لوک گدار حس کردم به زبان جدید فناوری و تاثیراتش بر سینما، علاقه زیادی دارید و میخواهید که تاثیراتش بر شکلبندی سینمایی را ببینید؛ ولی انگار در کارهای اخیرتان این دغدغه کمتر شده است... . نه، هنوز هم این علاقه در من هست و سخت دنبال آن هستم. همواره سعی میکنم فناوریهای مناسب فیلم را پیدا کنم. مثلا در دهه 80 با وجود آنکه فناوری جدید آمده بود، فیلمسازها هنوز سعی میکردند که کارهایی شبیه کارهای قدیمی بسازند و نتیجه، همواره وحشتناک بود. در «درخت زندگی» من سعی کردم که به همین سوال جواب بدهم که این فناوری جدید چه امکاناتی به ما میدهد. این تصمیمی زیباشناختی بود. هنوز هم سعی میکنم که این کار را بکنم. فناوری جدید مشخصاتِ خاصی دارد که باید شناخت و سعی کرد که از آنها الهام گرفت. علاقهمندیم که در مورد روش بازیگری در فیلمهایتان بیشتر بدانم. شخصیتهای عجیبوغریب فیلمهایتان همواره برایم جالب بودهاند. میشود بگویید که چطور بازیگرهای فیلمهایتان را انتخاب میکنید؟ برای من مهمترین چیز این است که بازیگرها بهخوبی بتوانند گفتارها را حفظ کنند و راحت این کار را انجام دهند. از آنها میخواهم که قسمتی از کار را برایم بازی بکنند و اگر قدرت و صلابت خوبی را در بیان گفتارها ببینم در فیلمم از آنها استفاده میکنم. حرکت بازیگر در فریم هم برای من خیلی مهم است. بازیگر باید طوری بازی کند که در هر صحنه، ترکیب خوبی بین حرکت و گفتار ایجاد کند. با بازیگرانی کار کردهام که بهخوبی از پس این کار مشکل برآمدهاند؛ کسانی مثل پارکر پوژی و دی-جی مندل. این دو بازیگر بهخوبی میدانند که من چه میخواهم و لازم نیست که با هم صحبت کنیم. هم از نظر فیزیکی، بازیگران خوبی هستند و هم خوب از پس گفتار، برمیآیند. خب با این توصیفات باید گفت که گفتار، نقش مهمی در داستانهایتان دارد... . دقیقا. خیلی به ناتورالیسم علاقه ندارم و به واقعیت علاقهمندترم؛ ولی واقعیتی که حس هنرمندی هم در آن دیده شود. وقت زیادی را صرف گفتار کارهایم میکنم و آهنگ و ملودی خاصی برای آنها تولید میکنم؛ حتی کاما و نحوه بیانشان در گفتار هم برایم مهم است. اگر بازیگر نتواند بهخوبی این جزییات را بیان کند باید گفت که مناسب بازی در فیلم من نیست. پینوشت: 1- «در مراقبت و تغذیه مولفان؛ هال هارتلی مومن»: اندرو ساریس، ترجمه رامین اعلایی و برنا حدیقی، منتشر شده در دوماهنامه سینما و ادبیات، اسفند 93 فروردین 94ر
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.