گفتوگو با حسن کامشاد به بهانه انتشار ۲ کتاب «استفاده و سوءاستفاده از تاریخ» و «آخرین امپراطور»
از یاد میرویم...
گروه اندیشه: حسن کامشاد (متولد 1304) از مترجمان نامدار دهههای اخیر است. «حدیث نفس» آخرین اثری بود که او به دست ناشر سپرد. در تمام این سالها برخی از کتابهایش به قول او خوشبخت بودند و هر چندسال یکبار یا حتی هر سال بازنشر شدهاند و برخی چنان تیرهبخت که یک چاپ خوردهاند و به گور رفتهاند. بااینحال، از حبس کتابهایش در محبس ناشران گله دارد و هنوز منتظر چاپ دوباره بسیاری از آنهاست. بههمینخاطر از وضعیت بازار نشر، بدقولی برخی ناشران و حتی معیشت مردم که به نظر او قدرت خرید کتاب را از آنها گرفته، ناراضی است. او معتقد است در نتیجه عدم بازنشر کتابهایی که از چاپ آنها مدت زیادی میگذرد، مترجمان و مولفان قدیمی رفتهرفته از کتابفروشیها و بههمینترتیب از ذهن خوانندگان جوان پاک میشوند و آینده از وجود آنها بیخبر خواهد بود. سال گذشته دو کتاب مهم کامشاد «استفاده و سوءاستفاده از تاریخ» (چاپ اول: 1373) و «آخرین امپراطور» (چاپ اول: 1368) بعد از دو دهه توسط انتشارات فرهنگ جاوید منتشر شد. به همین بهانه گفتوگوی کوتاهی با او داشتیم که در ادامه میخوانید:
شما کتاب «استفاده و سوءاستفاده از تاریخ» را سالها پیش ترجمه کردید اما اثری از آن در بازار نبود و به خاطرات پیوسته بود. چطور شد که به فکر نجات آن افتادید؟ آیا برای کتابهای دیگرتان نیز برنامهای دارید؟ بازنشر این کتاب مدیون ناشر آن، علیرضا جاوید است. پیگیریهای او برای تجدید چاپ، انگیزه بازخوانی مجدد کتاب را فراهم آورد و بعد از سالها دوباره منتشر شد. ترجمه این کتاب بهویژه بخش دوم آن، مناظره نویسنده با آرنولد توینبی، خود داستان مضحکی دارد که تفصیل آن را در جلد دوم «حدیث نفس» نوشتهام. بازنشر کتابها در اختیار نویسنده یا مترجم نیست. به بازار کتاب و غیرت ناشر بستگی دارد. چهار، پنج عنوان از کتابهای من که بهنظرم کتابهای مهمی هستند، مثلا «عیسی»، «توکویل» و «دریای ایمان» و غیره متاسفانه سالهاست که در بوته اهمال افتاده و مغفول ماندهاند. بعضی آثار دیگرم نیز بههمینصورت از یادها رفتهاند. اخیرا در گفتوگو با یکی از ناشران سرآمد کشور شنیدم که کتابها حتی با تیراژ 500 نسخه هم دیگر خریدار ندارند و روی دست ناشران میمانند. در کشوری با جمعیت هفتادوچندمیلیون و سابقه درخشان فرهنگی، بهتآور است که اغلب کتابها با تیراژ هزار نسخه منتشر میشوند و آنها هم فروخته نمیشوند. این روند تاسفآور گمان نکنم در هیچجای دنیا وجود داشته باشد. کتابهای من هم از این قاعده مستثنا نیستند و غیراز چند استثنا، ناشران را هم زیاد مقصر نمیدانم. در شرایطی که کمتر کسی رغبت کتابخواندن دارد عملا نمیتوان از ناشر انتظار چاپ مجدد داشت. به نظر شما علت این شرایط چیست؟ من متاسفانه نزدیک چهل سال است که از ایران دورم و جز سفرهای سالانه کوتاهمدت به وطن، تماس نزدیک با اوضاعواحوال نداشتم. علل مسلما گوناگون است. وضع معیشت مردم به نحوی است که حوصله کتابخواندن ندارند. آیا دلیل این مساله صرفا اقتصادی است؟ عوامل فرهنگی، اجتماعی و سیاسی را تا چه حد در این مساله دخیل میدانید؟ نه. دلیل فرهنگی که نمیتواند داشته باشد. نسل جدید و جوان امروز اغلب تحصیلکردهاند و با کتاب آشنایی نزدیکی دارند. وضعیت فرهنگی اجتماع با زمان جوانی ما بسیار متفاوت است. بااینحال، در آن روزگار از هر کتاب حداقل پنج هزار نسخه منتشر و فروخته میشد. جمعیت تحصیلکرده و به دنبال آن کتابخوان ما نسبت به گذشته بیشتر شده اما تیراژ کتابها کاهش یافته است. پس این تغییر قطعا در درجه اول، دلیلی اقتصادی دارد. البته یأس و سرخوردگی جوانان را نباید نادیده گرفت و نیز مسایل تغییرات اجتماعی نظیر اینترنت و... هم میتواند دخیل باشد. اما من به دلیل دوری از ایران و وضعیت روزمره اجتماعی و همچنین آشنایی اندک با فضای مجازی، آگاهی چندانی دراینزمینه ندارم؛ ولی به هر حال این مشکل وجود دارد. ضمنا کتابها مثل آدمها خوشبخت و تیرهبخت دارند. کتاب «دنیای سوفی» باوجود تمام مسایل اقتصادی و اجتماعی و تنگنای فروش کتاب، هر سال یکبار تجدید چاپ شده است. کتابهایی دیگری هم داشتم که از اول تیرهبخت بودند و دیگر در بازار نیستند و نسل جوان هم از وجود آنها بیخبر است. نمونه بارزش کتاب «مردی که هفتاد سال دنیا را فریب داد» که در سال 1377 یک چاپ خورد و به گور رفت. زمانی شاهرخ مسکوب در شکوه از عملکرد علیرضا حیدری درباره بازنشر آثارش توسط خوارزمی میگفت: عدم بازنشر این آثار، نویسنده را به مرور زمان از اذهان جوانان پاک میکند. این نقد شاهرخ، حرف درستی است. روند کنونی، متاسفانه، مترجمان و مولفان قدیمی را رفته رفته از کتابفروشیها و بههمینترتیب از ذهن خوانندگان جوان میزداید و در آینده از وجود آنها بیخبر خواهند بود. هشتسال پیش شما کتابی نوشتید با عنوان «مترجمان، خائنان» زیرعنوان جذاب «متهبهخشخاش چند کتاب». آیا فضای کنونی ترجمههای فارسی، بهویژه در حوزههای نظری-تاریخی را را دنبال میکنید؟ ابتدا باید توضیحی درباره عنوان و زیرعنوان این کتاب بدهم. من در این کتاب به بررسی ترجمه چند کتاب پرداختم، از جمله کتاب «طبیعت و زبان» از شاهرخ مسکوب که به انگلیسی ترجمه شد؛ کوشیدم موردبهمورد ایرادهای این ترجمه را نشان دهم. اصطلاح «متهبهخشخاش» را به این علت به کار بردم. یا در مورد ترجمه یکی از کتابهای خودم به انگلیسی که ترجمه بسیار مغلوطی از آن ارایه شد و از متن اصلی بسیار فاصله داشت. وقتی دیدم با یک مقاله نمیتوان ایرادها را نشان داد، در نهایت مجبور شدم کتاب را از نو ترجمه کنم. عنوان اصلی کتاب «Modern Persian Prose Literature» بود که تحت عنوان «پایهگذاران نثر جدید فارسی» ترجمه کردم. این کتاب رساله دکترای من بود درباره ادبیات معاصر ایران. اما اینکه امروزه وضعیت ترجمه ما به چهصورت است متاسفانه من خیلی مطلع نیستم. اخیرا یک سخنرانی از کامران فانی خواندم که میگفت کتابخوانی با کتابنویسی مغایرت دارد. بخواهیم یا نخواهیم این حرف درستی است. اگر کسی تمام وقت خود را صرف کتابخواندن کند از کار خود که تالیف و ترجمه است، باز میماند. ازاینرو، من نیز متاسفانه در این سالهایی که از ایران دور بودم باید اعتراف کنم با آثار جدید آشنایی چندانی ندارم. شما در انتهای مقدمه همان کتاب عبارتی را از زبان ایتالیایی نقل میکنید که میگوید: «traduttore traditore» («مترجم، خائن»). مثلی که جناس لفظی آن نه در انگلیسی منتقل میشود و نه در فارسی؛ نمیتوان گفت چون مترجمانی ضعیف داریم که به متون خیانت میکنند این مثل صادق است؛ بهنظر میرسد باید گفت «یک مترجم خوب یک خائن خوب است». نسبت «ترجمه و خیانت» را در کارهای خودتان چگونه میبینید و در «مترجمان، خائنان» چطور آن را در مورد برخی از ترجمهها اعمال کردید؟ فراموش نکنیم که این ضربالمثل تقریبا مربوط به یکی، دو قرن پیش است. من این ضربالمثل را بیشتر به منظور بررسی ترجمه آثار کلاسیک استفاده کردم. اگر امروزه کسی حافظ را به انگلیسی ترجمه کند، هر چه هم به زبانهای مبدا و مقصد مسلط باشد باز ترجمه انگلیسی حافظِ ما نخواهد بود. منظورم در استفاده از این ضربالمثل ایتالیایی این بود. امروزه ترجمههای درخشانی داریم که در آنها حق مطلب به درستی ادا شده اما درعینحال ترجمههایی هم هست و زیاد هم هست که من به چند نمونه در آن کتاب اشاره کردهام و واقعا افتضاح است؛ درحدیکه به نظر میرسد مترجم حتی از مقدمات ابتدایی زبان دوم نیز بیاطلاع است و به هیچوجه قابل اعتماد نیست، این درحقیقت «خیانت» است. هر دو گروه در فضای ترجمه ما حضور داشته و دارند. آیا طی سال گذشته کتابی خواندهاید که نتوانید آن را زمین بگذارید و بخواهید مطالعهاش را توصیه کنید؟ اخیرا که به دلیل کسالت، قادر به قلماندازی نبودم «جای خالی سلوچ» دولت آبادی را خواندم و محو زبان و قدرت کلام و احاطه نویسنده به اصطلاحات محلی و جزییات زندگی مردم بیابانی شدم. توانایی دولتآبادی در توصیف پارهای ماجراها، شگفتانگیز است. کلیدر را البته در جوانی خوانده و بسیار لذت برده بودم. عمر او پایا باد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.