|

آزادی و بندگی

هادی صمدی

«بر سر دوراهی میان بنده‌بودن و آزادزیستن، خود مردمند که آزادگی را پس می‌زنند و بندگی، پیشه می‌کنند. مردم، خود به این ذلت، تن درمی‌دهند و در طلب آن هم، می‌دوند.» اینها کلمات اتین دولابوئسی، جوان 20ساله فرانسوی در قرن شانزدهم میلادی است در رساله‌ای با عنوان «گفتار در بندگی خودخواسته» که لاله قدکپور ترجمه‌ای زیبا و دل‌نشین، به‌سان محتوای رساله، از آن ارایه داده است و نشر نوپای گمان که بسیار با قدرت کار خود را آغاز کرده در سال 1393 آن را به چاپ رسانده است. رساله با طرح معماگونه فوق آغاز می‌شود. انسان‌ها آزاد به‌دنیا می‌آیند، آنگاه خودخواسته تن‌به‌بندگی می‌دهند و سپس در جست‌وجوی آزادی حیران می‌شوند. چرا چنین است؟ چرا آدمیان باوجود سرشت خویش از خواستن آزادی باز می‌مانند؟ این درحالی‌است که جباران قدرتی بیش از آنچه مردم به ایشان می‌دهند ندارند. مردمان، خود مستبدان را روی کار می‌آورند و آنگاه شِکوه سر می‌دهند که چگونه باید از دست ایشان رهایی یافت. نکته در اینجاست که وقتی بدانیم قدرت مستبدان، ناشی از اعتباری است که مردمان برای ایشان قایل شده‌اند دستیابی به آزادی و رهایی از بندگی و استبداد کاری بسیار ساده می‌نماید. اما آدمیان، دیگر میلی به آزادی ندارند. دولابوئسی در عجب است که چرا چنین است. اگر انسان‌ها آزادی را می‌خواستند به‌راحتی به دستش می‌آوردند، اما آن را نمی‌خواهند؛ ترجیح می‌دهند به آرزوی آن، بسنده کنند. «مردمان دیری است از هوش رفته‌اند و همین‌که دیگر از درد خود، آگاه نیستند نشان می‌دهد که بیماریشان کشنده است.» ایده اصلی نویسنده آن است که «طبیعت، آدمی را چنان ساخته است که آزاده باشد و آزادی را بخواهد. اما بافته طبیعت، به قیچی تربیت بریده می‌شود و ما تربیت شده‌ایم تا بندگی کنیم.» آدمیان، آزادی را از دست نداده‌اند بلکه بندگی را به‌دست آورده‌اند. از دید نویسنده رساله، نخستین علت بندگی خودخواسته، عادت است. انسان‌ها از بدو تولد می‌آموزند که بندگی کنند و به این شرایط عادت می‌کنند. ایشان معتاد به بندگی می‌شوند تا جایی‌که اگر جباری هم در کار نباشد خود، اقدام به ساخت او می‌کنند. سواد، کتاب و مدرسه، بیش از هر چیزی به آدمیان درک و فهم این را می‌دهد که اصل آزادی خویش را بازشناسند و به همین دلیل است که جباران چنین از آگاهی مردم در هراسند. «دل‌سوختگان آزادی اگر هم پرشمار باشند، شوروشوق‌شان به جایی نمی‌رسد. جبار، آزادی را از ایشان به تمامی ربوده است؛ آزادی اینکه دست به کاری بزنند، آزادی اینکه با هم به گفت‌وگو بنشینند، کمابیش آزادی این هم که به چیزی بیندیشند و هر یک در آرمان خود از دیگران جدا افتاده است.» انسان‌های سست‌عنصر بسیار راحت‌تر تن ‌به‌بندگی خواهند داد و جباران بهتر از هر کس، این را می‌دانند. بنابراین سرگرم‌کردن عوام به خوشی‌های زودگذر، ازجمله سرگرمی در عشرتکده‌ها و قمارخانه‌ها در دستور کار مستبدان است و این دومین علت بندگی آدمیان است. جباران به انحای مختلف مردم را به سرگرمی‌های کوچک و خوشی‌های حقیروزودگذر مشغول می‌کنند تا ایشان به یاد وضعیت نخستین خود که همانا آزادی است نیفتند. دولابوئسی به‌عنوان نمونه از جباران روم یاد می‌کند که برای فرودستان شهر سفره می‌گستردند و به مردم کیسه‌ای گندم، چلیکی شراب و سکه‌ای طلا می‌دادند تا ایشان با فریادهای «زنده باد شاه» خود، گوش شاه را بخراشند. اما سومین و اصلی‌ترین کلید اهرم سلطه از دید نویسنده رساله، چیز دیگری است: ایجاد سلسله‌ای هرمی از جباران برای انتقال فشار به پایین‌ترین لایه که مردم باشند. تا جباری ظهور می‌کند، پنج‌شش نفری یافت می‌شوند که در اطراف وی، نقش جبارکان را بازی می‌کنند. هر کدام از این جبارکان دسته‌‌های بزرگی از خرده‌جبارکان را گرد خود دارند و به‌این‌ترتیب با نظامی سلسله‌مراتبی از جباران مواجه می‌شویم. کرورکرور انسان که به این ریسمان آویخته و به طریقی به جبار وابسته‌اند. «همین‌که جبار‌بودن شاهی آشکار شود همه لای‌ولورد کشور پیرامون او گرد می‌آیند و پشتیبانش می‌شوند تا بهره‌ای گیرند و در سایه جبار بزرگ، خود جبارکی شوند. » نزد جبار‌ماندن همان و از آزادگی دور‌افتادن همان؛ گویی ایشان بندگی را در آغوش می‌کشند. از نظر دولابوئسی بازگشت به وضعیت نخستین یعنی بازگشت به آزادی، گریز از قانون نیست. وی آزادی را در چهارچوب قانون می‌خواهد. آنچه به‌عنوان نقدی بر کتاب می‌توان نوشت آن است که دولابوئسی پادشاهان فرانسه را از این قاعده مستثنا می‌داند، هرچند نمی‌توان علت امر را به یقین دانست. شاید به دلیل ترس از عواقب گفته‌هایش باشد و شاید، چنان‌که خود می‌گوید، بدان سبب است که پادشاهان فرانسه از دید وی، نه به لطف طبیعت شاه شده‌اند بلکه خداوند، ایشان را برای نگهداری و پاسداری از این مملکت برگزیده است. همچنین شاید به‌نظر رسد با نگاهی امروزین می‌توان نقد دیگری به دولابوئسی وارد کرد. اینکه انسان‌ها، چندان هم آزاد به دنیا نمی‌آیند! انسان موجودی اجتماعی است که از بدو تولد با دسته بزرگی از قیدها و محدودیت‌ها پابه‌جهان می‌گذارد. پس میزانی از بندگی نیز در سرشت ما نهاده شده است و ما یکسره آزاد به دنیا نمی‌آییم. مطابق این دعوی کافی است نگاهی به نزدیک‌ترین خویشاوندان تکاملی انسان بیندازیم تا دریابیم میزانی از بندگی در جهان طبیعت نیز ریشه دارد و یکسره بریده‌شده به دست قیچی تربیت نیست. چنان‌که دولابوئسی نیز می‌گوید در ساده‌ترین سطح «آدمی بنا بر سرشت خویش به دوستی با دیگران روی می‌آورد». دوستی با دیگران، پس از روابط خویشاوندی، ساده‌ترین رابطه اجتماعی است که بنابرنظر دولابوئسی، ریشه‌های فطری دارد. اما در میان نخستی‌‌ها روابط اجتماعی پیچیده‌تری نیز وجود دارند که زمینه‌ساز ایجاد سلسله‌مراتب قدرتی است که وی به آن اشاره کرده است. نر آلفا در میان شامپانزه‌ها و گوریل‌ها گاهی برخی از نقش‌های جبار دولابوئسی را بازی می‌کند. در مقابل چنین نقدی می‌توان گفت جبار مورد اشاره وی، بسیار فراتر از رفتارهای نر آلفا عمل می‌کند. رفتارهایی که همتای آن در جهان طبیعی نایاب است. همچنان‌که «دوستی جز میان مردمان نیک پدید نمی‌آید» بندگی نیز به معنای مورد اشاره دولابوئسی تنها در میان انسان‌ها به‌وجود می‌آید؛ انسان‌هایی که از سرشت خود دور افتاده‌اند و دیگر نیک نیستند. کتاب «گفتار در بندگی خودخواسته» رساله‌ای کوتاه و خواندنی است که در یک‌نشست قابل خواندن است، اما روزهای متمادی، ذهن خواننده را به خود مشغول خواهد کرد. بخوانید؛ می‌ارزد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.