کشف رمز و راز بحران
علی عباسبیگی
امروزه بیشاز هر زمان دیگری با این وضعیت مواجه میشویم که تجربههای اساسی زندگی ما توسط نیروهای ناشناختهای رقم میخورند که نقش ما را در شکلدادن و ساختن این تجربهها رفتهرفته کمتر میکنند. ناشناختهبودن این نیروها، ما را از اِعمال هر کنترلی بر آنها ناتوان میسازد و رفتهرفته وضعیتی را شکل میدهد که با سرعتی شتابآلود به سمت ویرانی میرود. در تلاش برای فهم وضعیت معمایی کنونی - که بسیاری از ابعاد آن برای ما ناشناخته است - سرمایهداری به عنوان نیرویی جهانشمول و قدرتمند ظاهر میشود و به ما یادآوری میکند که بدون درک ماهیت و گستره آن، نمیتوان به درکی واقعگرایانه از وضعیت موجود دست یافت. سرمایهداری چونان «خون حیاتبخشی» ظاهر میشود که کل حیات جامعه بشری، بدان وابسته است و درواقع «به برکت همین جریان است که میتوانیم معاش روزانهمان و نیز خانه، خودرو، تلفن همراه، پیراهن، کفش و تمام کالاهای دیگری را فراهم کنیم که برای زندگی نیازمند آن هستیم». امروزه تولید و بازتولید زندگی همه انسانها در متن نظام سرمایهداری رقم میخورد. در متن این نظام است که افراد و گروههای اجتماعی مختلف تکثیر میشوند، رشد مییابند و قدرت میگیرند یا ضعیف میشوند و رفتهرفته به قهقرا میروند. نظام سرمایهداری، حرکت جمعیتهای کثیری از انسانها به نقاط مختلف جهان را رقم زده و در همانحال موانع و مرزهای سهمگینی در برابر حرکت آنها ایجاد کرده است. سرمایهداری، اجتماعهای انسانی و گروههای دوستی بسیاری را ویران کرده و با چنان نیروی گریزازمرکزی همگان را به تعقیب تقدیر و جستوجوی منافع خویش روانه میکند که گویی در وهله نهایی، روابط انسانها را با یکدیگر شکل میدهد. آدمیان امروزه در برابر این نیروی اسطورهای بیشاز هر زمان دیگری خود را دستبسته مییابند و از اِعمال هر تغییری در این نظام، ناتوان میبینند. همبسته حضور فراگیر سرمایهداری و رشد فزاینده آن، شکلگیری این اجماع و باور همگانی است که این نظام تغییرناپذیر است، هیچ امکانی برای تغییر آن وجود ندارد و هیچ نظمی نمیتواند جانشین این نظم ویرانگر شود. دهشت اسطورهای نظام جهانی سرمایهداری، جهان خیالی و عرصه امکانهای آدمیان را تحت کنترل در آورده و به آنها اطمینان داده که در برابر عظمت این نظام، فقط میتوان احساس خشیت کرد و هر تلاشی برای تغییر یا حتی اصلاح آن، بیشتر به یک لجاجت بچهگانه شباهت دارد. در این وضعیت گسترده جهانی و نیز برای آدمیانی که خود را در برابر این وضعیت اسطورهای ناتوان میبینند، هر تلاشی برای روشنکردن ماهیت مادی این وضعیت شاید بتواند تا حدی این دهشت فراگیر را کم کند. کتاب «معمای سرمایه»، با ترجمه خوب مجید امینی (نشر کلاغ، 1393)، به ما کمک میکند که درکی بهروز از ماهیت سرمایهداری، بحرانها و نتایج آن پیدا کنیم. «معمای سرمایه» با نگاهی به بحران اخیر آغاز میکند، بحرانی که ریشه آن بازار مسکن، پدیده فک رهن و سلب مالکیت گستردهای است که زندگی بسیاری را به ورطه نابودی کشاند. در سال 2006 میبینیم که «میزان ضبط خانهها توسط بانکها در مناطق کمدرآمد شهرهای قدیمی نظیر کلیوند و دیترویت به ناگهان شتاب گرفت» و بهدنبالآن افراد بسیاری بیخانمان شدند. «در پایان سال 2007 نزدیک به دومیلیوننفر خانههای خود را ازدستداده بودند و گمان میرفت چهارمیلیوننفر دیگر هم در معرض خطر ضبط خانههایشان توسط بانک قرار داشته باشند.» دقیقا چه اتفاقی افتاده بود؟ ابتدا همه نگاهها معطوف به بازار وامهای مسکن بود. در وهله نخست، دلالان و بانکدارانی مقصر قلمداد میشدند که بدون توجه به سوابق مالی افراد و حصول اطمینان از امنیت شغلی آنها، آن افراد را واجد صلاحیت دریافت وام دانسته بودند. وخامت اوضاع اقتصادی با سرعتی شتابآلود کل جهان را در بر گرفت. خریداران سهام بانکها و بنگاههای سرمایهگذاری در بازار مسکن - که از صندوقهای بازنشستگی و بانکهای محلی کوچک تا شهرداری نروژ را در بر میگرفت - «به ناگاه دریافتند که آنچه در دست دارند کاغذپارهای بیش نیست.» این بحران روزبهروز بیشتر تخریب میکرد و حتی اقتصادهای صنعتی متکیبرصادرات را متاثر ساخت. کشورهای بسیاری همچون تایوان، چین و کرهجنوبی در مدت دو ماه با افتی 20درصدی در صادراتشان روبهرو شدند. «این بحران بدون شک مادر بحرانها بود... در بهار 2009 صندوق بینالمللی پول تخمین میزند که بیش از 50تریلیوندلار ارزش داراییها در سطح جهان از بین رفته است.» دیوید هاروی در کتاب «معمای سرمایه» با شروع از این بحران فراگیر، پرسش مارکس را از نو صورتبندی میکند: «چرا سرمایهداری به طور دورهای چنین بحرانهایی را تولید میکند؟» او برای پاسخ به این پرسش بهجای استفاده از مدلهای انتزاعی - که حتی ملکه بریتانیا هم درباره ناتوانی آنها در پیشبینی این بحران پرسش کرده بود - شیوه معهود مارکس را اختیار میکند. او با این فرض آغاز میکند که «سرمایه یک چیز نیست، بلکه فرآیندی است که در آن پول، دایم در جستوجوی پول بیشتر به کار گرفته میشود [پول-کالا- پول بیشتر]». سرمایهداران مختلف هر کدام شیوههای خاص خود را برای جستوجوی پول بیشتر بهکار میگیرند و از اینرو ما با چهرههای مختلف فرآیند سرمایهداری طرف هستیم- مثلا سرمایهداری صنعتی یکی از شکلهای خاص سرمایهداری است که در سده هجدهم پابهعرصهوجود گذاشت و اول از همه وابسته به نیروی کار گستردهای است که از زمین و ابزارآلات تولید، سلب مالکیت شدهاند- در ادامه، هاروی به موانع گردش سرمایه میپردازد و نشان میدهد که چگونه هر اختلالی در گردش سرمایه (پول-کالا- پول بیشتر) میتواند به ارزشزدایی گسترده از همه کالاها و حتی نیروی کار بینجامد. هاروی در فصل سوم کتاب و در تعقیب جریان سرمایه به آنجا میرسد که اکنون پول برای تولید کالا ناگزیر است که جریان تولید را به راهاندازد و بدینمنظور همه عوامل، از مواد خام گرفته تا تجهیزات کارخانهای، انرژی و نیروی کار موردنیاز، به خدمت درمیآیند. در فرآیند تولید، «انباشت مستمر با نرخ مرکب» به تامین دایمی مواد اولیه موردنیاز و دردسترسبودن نیروی کار وابسته است. او در این فصل فرآیند ساختهشدن و کنترل نیروی کار یا «ارتش ذخیره صنعتی» را توضیح میدهد و بهتبع مارکس مدعی است که «سلب مالکیت توده مردم از دسترسی به ابزار تولید- به خصوص زمین- نیروی کار را وارد بازار میکند.» اکنون کالای تولیدشده باید در عرصهای به فروش رسد، تا گردش سرمایه به نهایت خود برسد. اگر این حلقه در زنجیره تولید سرمایهداری مفقود شود، شاهد خواهیم بود که در انباشت بیوقفه سرمایهداری اختلال ایجاد کرده و همه کالاهای تولیدشده بیارزش شدهاند. بدینمنظور کالا «به عنوان پدیدهای خاص و منفرد باید به پول، به عنوان پدیدهای عام و جامع بدل شود. کاری که بسیار مشکلآفرینتر است از تبدیل پول (این بازنمایی جهانی ارزش) به کالا». مولف کتاب «معمای سرمایه» در این فصل، ساختهشدن بازار را همراه با ساختهشدن مردمانی میداند که آرزوی داشتن یک کالای خاص را دارند و همین آرزو و خواست است که به منبع ارزش در جهان بدل میشود. خواندن کتاب «معمای سرمایه» آن هم در زمانه اوج دهشت سرمایهداری و انفجار نیروهای مخرب آن و در متن بحرانی که نهتنها حیات بشری و اجتماعهای انسانی بلکه محیط زیست را به ورطه نابودی کشانده، میتواند به ما در ساختن نگاهی واقعبینانه به روند اوضاع کمک کند و نشان دهد که به کجا نمیتوان امید بست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.