فلسفه «قارهای» اروپا در نگاهی «آنگلوساکسون»
احسان شریعتی
«فلسفه علوم اجتماعی قارهای: هرمنوتیک، تبارشناسی و نظریه انتقادی، از یونان باستان تا قرن بیستویکم»، گزارشی است تحلیلی از صورتبندی فلسفه اروپای «قارهای» (منهای بریتانیا)، در دوران «معاصر»، با نگاهی به ریشههای سه جریان فکری عمده دوران «مدرن» (و پشتوانه تاریخی آنها تا روم و یونان باستان)، یعنی سنت تاویلی (هرمنوتیک)، سنت تبارشناسی (ژنئالوژیک) و نظریه انتقادی (کریتیک). مولف این کتاب که توسط انتشارات دانشگاه کمبریج در سال ۲۰۰۵ منتشر شده است، خانم ایوُن شرَت، مدرس دانشگاه نیوکالج آکسفورد است که دو سال پیش کتاب دیگری باعنوان «فلاسفه هیتلر» (انتشارات دانشگاه ییل، ۲۰۱۳) نگاشته است. در سال گذشته «چاپ چهارم» ترجمه فارسی این اثر- که گویا بار نخست، شش سال پیش توسط «نشر نی» انتشار یافته- را خواندم. نویسنده در مقدمه با انتقاد از نادیدهانگاشتن فلسفه قارهای اروپایی در کلیت آن، از سوی «جریان غالب» بر فلسفه «علوم اجتماعی انگلیسی-آمریکایی»، مشخصه سنت قارهای را پیوند با «اومانیسم» میداند و مدعی است که «این اولین کتاب به زبان انگلیسی است که بهطور کامل به فلسفه قارهای (در تقابل با سنت آنگلوساکسون) پرداخته است (و عمدهترین نظریهپردازان آن، از جمله گادامر، ریکور (سنت هوسرل و هایدگر)، فوکو، دریدا (سنت نیچهای)، فرانکفورتیها و هابرماس) ». در هر حوزه، با بررسی تاریخچه بحث در عصر باستان و میانه و مدرن، سپهرها و مناسبات مثلا تاویل با اسطوره، دستور زبان و فن بیان، حقوق، تفسیرهای اصلاحطلبانه و ارتدکس متن مقدس، تاثیر عصر علم و روشنگری، عصیان رمانتیک، تا ظهور متفکران جدیدی مانند شلایرماخر، فنهومبولت، درویزن و دیلتای و پدیدارشناسی و فلسفههای اگزیستانس و ساختارگرایی و واسازی و در پایان، کاربرد هرمنوتیک در علوم اجتماعی نزد «گرتز». «علوم اجتماعی» اصطلاحی است که در کشورهای آنگلوفون برای «علوم انسانی» (در سنت فرانسوی) و آنچه آلمانیها علوم «ذهنی» (یا جان و روان انسانی) میخوانند اطلاق میشود. وی در تعریف اومانیسم، رویکرد متمایزکننده فلسفه قارهای علوم اجتماعی را، در سه ویژگی به این نحو برمیشمرد و توصیف میکند: ا- تماس با متون و آرای کلاسیکهای یونان و روم، مانند افلاطون و ارسطو و سیسرون و...، باوجود هرگونه گرایش مسیحی، رمانتیک، یا مارکسیستی محتمل خواننده؛ در برابر «فهم علمی» بیرابطه با این پیشینه در نگاه آنگلوساکسون؛ ۲- اعتقاد به «انتقال» (یابندهبودن) علم در مجموعه سنت تاریخی آن، در برابر «تخریب خلاق» علم (در سنت پوزیتیویستی-ابژکتیویستی)؛ ۳- و مهمتر، برداشت متفاوت اومانیسم و علم (گرایی) از مفهوم «معنا». اومانیسم نهتنها جهان و جامعه انسانی را در همه ساحات اخلاقی، زیباشناختی و معنوی، معنادار میداند، که معنای جامعه را محصول خلاقیت «مستمر» نسلهای بشری ارزیابی و ارزشگذاری میکند؛ درحالیکه فلسفه «علوم اجتماعی» انگلیسی-آمریکایی، هرچند نسبتی با اومانیسم غربی دارد، از پی رشد تجربهگرایی در قرون هفدهم و هجدهم، دچار «انقطاع»های تاریخی عمیقی شده است. سه جریان هرمنوتیک، ژنئالوژیک و کریتیک، جملگی در اینکه «جامعه معنادار است و این معنا به روشهای مختلف، ساخته و پرداخته آدمی است»، اتفاقنظر و اشتراک دارند. ازاینرو، میراث اومانیستی سه ویژگی برای فلسفه قاره بههمراه داشته که در «سبک تحلیلی متمایز، صاحبنظران برجسته خاص و مجموعه ممتازی از مسایل و پرسشها»، نمود مییابد. این نظریه و تز نویسنده، کتاب را از یک متن درسی گزارشی-تشریحی صرف فراتر میبرد و تامل و نقدپذیر میکند. در کشور و دانشگاههای ما متاسفانه نسبت به معرفینامه، مقدمه، موجز و شرحنویسیهای درسی اغلب ترجمهشده از انگلیسی و به روش سادهسازانه و قالبسازیهای شماتیک از نوع آنگلوساکسونی علاقه زیادی مشهود است؛ و به همان میزان، مطالعه و ترجمه متون کلاسیک اصلی، کمتر بازار و مصرفکننده دارد. ایراد عمده روش آمریکایی در شکل کلیشهای بستهبندی و پکیجسازی از متفکران و متون و نحلههای فکری متنوع و متمایزی است که پیش از ورود به عرصه قیاس و تطبیق، هریک باید به صورت یگانه و منحصربهفرد، خوانده و فهمیده شوند. برای نمونه، اندیشههایی مانند کرکگورد و نیچه، یاسپرس و هایدگر، سارتر و مارسل و مرلو پونتی و کامو را باعنوان کلی «فیلسوفان اگزیستانس» جای میدهند؛ یا چهرههایی همچون فوکو و دلوز، دریدا و بودریار را تنها با برچسب و اتیکت «پستمدرن» همسطح و همردیف میکنند و به اختلافنظرهای گاه بسیار جدی میان آنها بیتوجه میمانند (مثلا نگاه کنید به مناظره معروف فوکو و دریدا). خطر دیگر در آنسوی بام، نیافتن نسبت درونمان و انداموار کلیت فلسفه مغربزمین اروپایی است، به دلیل اختلاف آرای فیلسوفان بزرگ این خطه؛ که میتواند ذهن خواننده بیگانه با این فرهنگ را دستخوش آشفتگی کند. امتیاز کتاب خانم شرَت، بهدستدادن یک دیسه-شما یا ترسیم پیوندهای ذاتی این گرایشات فلسفی گوناگون و متباین است. هگل میگفت در تاریخ اندیشه، خطا و گمراهی، لحظهای از حقیقت و درستی است و مستقل و جداسرانه وجود ندارد. هایدگر نیز بر این باور بود که در امر اندیشه، نزاع متفکران بزرگ نبردی عاشقانه بر سر موضوعی واحد (هستیاندیشی) است. تفکر اروپایی باوجود انقطاع و گسستهای جدی میان یونان و روم و میان عصر باستان و سدههای میانی مسیحی و میان مدرنیته و عصر قدیم و در پایان، میان دوران ما که عصر «پایان و پسا»هااست با تمامی اعصار گذشته «سنت و تجدد»، رشته پیوند و استمراری نیز در چارچوب تمرکزبخش «لوگوس» دارد که سنتهای تاویلی و تبارشناختی و نقادگرا را در ربط با او باید فهمید. ترجمه کتاب توسط هادی جلیلی، روشن و روان بود و نشان از توفیق ایشان داشت (که شنیدهام چندی است تولید و ترجمه متون و منابع درسی را بر تلمذ در «آکادمی» در راستای انباشت مدرک و جواز ترجیح دادهاند). بررسی چنین کتابهایی میتواند ارزیابی نمونهوار کتابهای مورداستفاده دانشجویان در آموزش عالی ما باشد. چندی پیش «انجمن جامعهشناسی» قصد داشت نشستی برای نقد و بررسی آن برگزار کند که میسر نشد و ازاینرو، خواستم در این یادداشت، اهمیت نقد و بررسی چنین ترجمهها و کتابهایی را که میکوشند دیدگاهی کلی پیرامون صورتبندی کنونی اندیشه در جهان (غرب) ارایه دهند، یادآوری کنم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.