رکود تورمی در متون نظری
رحمان بوذری
«رکود تورمی» بلایی است که تنها بر اقتصاد حکمرانی نمیکند، بازار نشر ایران را نیز دربر گرفته. تورم در عناوین کتابهای نظری که گاه به چهارترجمه متفاوت از کتابی صد صفحهای میرسد و دراینمیان به سختی میتوان ترجمهای قابلاعتماد یافت و رکود در انتشار همان کتابها با تیراژی که حالا به 500نسخه هم رسیده و رنگ چاپ بعدی را هم به خود نخواهد دید. سادهترین کار یافتن و بافتن کلیشههای حاضرآماده است، کلیشههایی که سرانه مطالعه در ایران را به رخ میکشند و ایرانیان را مردمی بیگانه با کتاب میخوانند. بهتازگی کلیشه دیگری نیز به این مجموعه افزوده شده: بالارفتن قیمت کتاب و پایینآمدن قدرت خرید مردم. اینها اما تبیینی بر «رکود تورمی» فضای نشر ایران در حوزههای علوم انسانی و اجتماعی نیست و عاجز از توضیح این نکته است که چگونه برای مثال 10سال پیش تیراژ کتابهای نظری در جامعهای که بنا به همان کلیشهها با کتاب نسبتی نداشت سههزارنسخه بود و به تناوب تجدیدچاپ میشد. رکود تورمی نشانهای است از کارکرد نامعیوب ترجمه در فضای فکری ایران که روزبهروز بیشتر خود را نمایان میکند.1 اگر در اقتصاد از رکود بیکاری زاده میشود و از تورم، سیر صعودی قیمتها و همزمانی این دو پدیده به ورشکستی اقتصادی منجر، در فضای ترجمههای نظری رکود به ناتوانی از خواندن ترجمهها میانجامد و تورم به تولید بیرویه مترجم؛ ناتوانی از مطالعه به جهت ناخوانابودن ترجمهها و کارخانه مترجمسازی بیتوجه به کیفیت آنها. در چنین حالوهوایی آنچه از دست میرود «لذت متن» است، آنهم بهگونهای مضاعف. مترجمان متون نظری کمتر کتابی را به قصد لذتبردن از آن میخوانند و فاصله میان خواندن و ترجمهکردن به صفر میل میکند. به طریق اولی، خوانندگان چنین مترجمانی از پیش امکان لذتبردن از متنی روان و قابلفهم را از دست دادهاند. حاصل آنکه وقتی مترجم در وهله اول فهم درست و دقیقی از متن ندارد، چگونه میتوان از خواننده انتظار فهم نه، لذتبردن از متن داشت. اومبرتو اکو جایی در گفتوگوی جذاب خویش با ژان کلود کریر که به تازگی به فارسی ترجمه شده2 میگوید: «فرهنگ گورستان کتابها و دیگر چیزهایی است که برای همیشه ناپدید شدهاند». توصیفی که دقیقاً در تضاد است با درک عام از فرهنگ در مقام تلی از ذخایر انباشتشدهای که باید روزگاری کشف شوند. فضای مغشوش و آشفته سالهای اخیر متون نظری بیشازپیش دفن کتابها و ترجمههایی را در این گورستان ضروری میکند. اگر در دهههای گذشته از میان عناوین متعدد کتابهای نظری معدودی شایسته بهگورفرستادن بودند، اکنون این رویه معکوس بهنظر میرسد و گورستان مذکور مملو از ترجمه و تالیفهایی است که بر هم تلنبار میشوند. تعدد ترجمهها از تعهد آنها کاسته و در نتیجه با انبوهی از آثار نامفهوم روبهروییم که داعیهدار گسستی در زبان فارسیاند. اقبال به ترجمه در یک دهه اخیر البته وجه مثبتی از بیاعتباری تالیف در فضای فکری ایران است. سال گذشته موارد متعددی از انتحال آشکار شد که نشانگر امتناع نسبی تالیف در علوم انسانی و اجتماعی است. مواردی همچون محمود خاتمی، حسین کلباسی و رضا اکبریان که با گذشت زمان، تبوتاب اولیه آن نیز فرو خوابید و سرنوشت آن همچنان نامعلوم است. معالوصف بیاعتباری تالیف در سالهای اخیر به اعتبار ترجمهها نیفزود بلکه به رکود تورمی آنها انجامید. کاری که در این میان ضروری است بازگشت به فرهنگ در مقام گورستان است؛ «نقد ترجمه» بهمنزله سنگقبر انداختن بر کتابهایی که به قتل ایدهها و نویسندگانشان میروند تا شاید نامی بر نامهای متکثر مترجمان سالهای اخیر افزوده شود، نامی به بهای «ننگی»... پینوشتها: 1- بنگرید به: «کتابهایی که نباید خواند»، صالح نجفی، روزنامه «شرق»، 24 فروردین 93، شماره 1989 2- اومبرتو اکو و ژان کلود کریر، از کتاب رهایی نداریم، به سعی ژان فیلیپ دوتوناک، ترجمه مهستی بحرینی، پاییز 93، ناشر: نیلوفر، قیمت: 18000تومان
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.