|

چند روایت کوتاه در مورد سیستان

سخت‌است عمر آدم از سرزمینش‌ بیشتر باشد

مجید خاکپور

حال سیستان خوب نیست. حال نزارش از ارتفاع 20هزارپایی و از پنجره بیضی هواپیما که غبار تا به آنجا هم رسیده- هرچند هنوز فصل بادهای 120 روزه نیست- هویداست. زمین مانند پشت دست پیرزنی، چروکیده و بی‌رمق است و نشانی از روزهای فریبایی و دلربایی ندارد و آسمان، بیابانی است واژگون؛ دریایی از گرد و غبار. خاک تن سیستان، به آسمان‌ها هم رسیده است. پاهایت را که روی زمین بگذاری واقعیت، خودش را مثل سیلی به صورتت می‌کوبد. خشکسالی کمربه‌قتل این خاک بسته است. آسمان، انگار با زمین پدرکشتگی دارد؛ نم پس نمی‌دهد. همسایه هم تا توانسته گلوی رودهایی را که از خاکش می‌گذرد و به این سوی مرز می‌ریزد، فشرده است. 15سال بی‌آبی، دریاچه را میرانده و جایش بیابان رویانده است. «هامون» خشکیده و مردم هم نیمه‌جان‌، مثل ماهی از آب مانده، دهنک می‌زنند. شن‌های روان، روستاها را می‌بلعد و جمعیت، آب می‌رود؛ آنان که توانسته‌اند، رفته‌اند تا جان به در برند و آنان که مانده‌اند، چشمشان به راه بازآمدن روزهای خوب، سفید شده است. امیدوارند و آدم به امید زنده است، اما امید آنان از آسمان نازل می‌شود و آسمان‌ هم انگار سال‌هاست با این دیار قهر کرده است. در این خطه از کشور همه چیز به آب بسته‌بوده و هست. مردم شغل و صنعت و پیشه‌ای غیر از صیادی و دامداری و کشاورزی نمی‌دانند و حالا که آب نیست، خشکسالی مداوم تمام نشانه‌های حیات را از صورت این سرزمین زدوده و همه‌چیز را زیر سوال برده، بی‌کاری همه‌گیر شده و کارد فقر تا مغز استخوان مردم هم رسیده است. فقر همه جا هست، به هر گوشه‌وکنار که چشم بیندازی چهره کریه‌اش را می‌بینی که نیشش باز است؛ در کفش دهان‌بازکرده بچه‌های مدرسه و در پای برهنه بچه‌های بیرون از مدرسه. فقر در صدای بره یک روزه‌ای است که عین نوزاد آدمیزاد، از گرسنگی بَع نه، جیغ می‌کشد، در خیش فرسوده و زنگ‌زده‌ کنارافتاده‌ای است که معلوم نیست آخرین باری که تیغه‌اش سینه زمین را به امید محصول درید، کی بوده است. فقر در قایق‌های واژگون روی خاک است، در روستاهای متروکه است، در بساط بنزین‌فروشی است که روزی هزار تومان کاسب است، در سیاه‌چادر عشایری است که بزمرگی، روزگارش را سیاه کرده است، در زلف ژل‌خورده جوانی است که از بی‌پولی عزب مانده. فقر در نگاه پدر کارگری است که برای بیست و پنجمین روز، ظهر نشده از سر گذر برمی‌گردد و این یعنی کسی او را به کار نگرفته است و قرار است برای بیست و پنجمین بار در یک ماه، شرمنده زن و بچه‌اش شود. فقر، نانی است در دست مادری که نمی‌داند کیسه آرد تا رسیدن کیسه دیگر، جواب شکم‌ خالی بچه‌هایش را می‌دهد یا نه؟ درست مثل نان‌هایی که زن روستایی تکیده و پوست براستخوان‌چسبیده‌ای از تنور بیرون می‌کشد، صورتش در هرم تنور، تفت خورده و خودش چنان آتشی است که انگار در دلش خُلواره‌ ورمی‌جهد. در سیستان رسم نیست که زن‌ها با مردان غریبه به گفت‌وشنود بنشینند، اما دلِ پر، مجال ‌‌فکرکردن به فرهنگ و رسوم را که نمی‌دهد، هیچ، سلام‌وعلیک را هم از یاد می‌برد. می‌فهمد خودی نیستیم اما باد که به گوشش می‌رساند خبرنگاریم، یک‌هو سَر می‌رود «لَه‌لَه*، ما که مُردیم. ظلم است بر ما، ما ایرانی هستیم، این زندگی‌ است که ما داریم، نه کاری هست نه درآمدی، مردهامان رفته‌اند شهرهای دیگر به کارگری، نان نداریم بخوریم... .» خیلی زور می‌زند که بغضش نترکد- این هم انگار قانونی نانوشته است در مُلک سیستان- صورتش خیس نمی‌شود، اما می‌گرید؛ از درون، و روی می‌گرداند و سرش را بند تنور می‌کند و نان. تمام ماجرا همین است، تمام درد یک سرزمین، در همین زن و حرف‌هایش خلاصه می‌شود. اینکه زبان و قلم نمی‌تواند آن آدم و حالش را، آن‌طور که باید زنده کند و پیش چشم بیاورد، عیب ماست و قواعد زبان. گزارش را از این به بعد اگر بخوانید شاید درد را با وضوح بیشتری ببینید، شاید درد، خودش را بیشتر نشان‌تان دهد، وگرنه حرف همان است که رفت. *لَه‌لَه: برادر، داداش تخت عدالت مردم سال 1378 را خوب به خاطر دارند؛ سال بد قدم، سال تنگدستی، سال خشکسالی. سالی که آمد و مانند یک کابوس طولانی ماند که ماند. سالی که حالا 15 ساله شده است. رودهایی که به هامون می‌ریختند لاغر و لاغرتر شدند و دریاچه پس نشست. رودها عاقبت خشکیدند و هامون، دیگر رنگ آب به خود ندید-جز سیلاب‌ها و باران‌هاي موسمی که دردی را دوا نمی‌کرد- و هامون هم خشکید، تمام و کمال، خلاص. «تخت عدالت» از بزرگترین روستاهای صیادی سیستان در منطقه شهرستان هیرمند بوده و حالا از بزرگترین روستاهایی است که بیشترین مردم دست‌به‌دهان و بیکار را دارد. تخت عدالت چسبیده به هامون است، مردم، پا که از خانه بیرون می‌گذاشتند توی آب بودند- سفیدی رد آب این را می‌گوید- و حالا لب بیابان‌اند و سراپا در خاک. دم آفتاب زردی است. بَزی، عاقل‌مردی از اهالی روی بلندی اسکله ایستاده و باد، لباس محلی‌اش را لَت می‌دهد. دست‌هایش را پشتش قفل کرده و به نبودن هامون نگاه می‌کند. رد نگاهش البته به هیچ‌کجا نمی‌رسد، تا چشم کار می‌کند بیابان خداست. «سلام و علیک سلام.» جای مهر، روی پیشانی‌اش سایه‌ انداخته است و لا‌به‌لای ریش‌هایش که قدِ نیم‌انگشت بلندی دارد، تارهای سفید، سرک می‌کشد. صیاد بوده و حالا بیکار است، «هیچ شغل و کاری نیست، هیچ، هیچ، تمام. مردم دست‌به‌دل‌اند- خوردنی در کار نیست و فقط مردن هست- اینجا شغل مردم صیادی بود، الان آب می‌بیند که ماهی و صیدی باشه؟ مردم دامداری می‌کردن، اینجا نیزار بود، زمین، علف داشت، مردم، گله گاو و گوسفند داشتن، حالا چهار تا بز دارن که فقط سرگرم باشن، وگرنه حتی پول یک کیسه کاه 20هزارتومان رو هم ندارن، زمین هم که علفی نداره، ولی باز با مشقت چند تا بز رو نگه داشتن که سرگرم باشن، دیگه، چیز دیگه هیچی نیست.» خون خونش را می‌خورد «وعده‌میدن که فردا و پس فردا برای شما اینجا بازارچه و بندر آزاد و فلان درست میشه. الان دو، سه‌ساله که دارن مردمو اینطور بازی میدن و خبری هم نیست. میگن درست می‌شه، کی بشه؟ همه بمیرن بعد بشه؟ مردم دارن می‌میرن اونا وعده میدن. بخشدار میگه، فرماندار میگه، استاندار میگه، اون میگه، اون میگه و آخرش هم هیچی.» همانطور که حرف می‌زند، پیرزنی هم چند متر دورتر، دم خانه‌اش ایستاده، دست‌هایش را بالا می‌برد و توی سرش می‌زند. انگار حرف دارد، دهانش به اندازه کشیدن فریاد باز می‌شود و بسته، اما از او دوریم، باد صدایش را می‌برد به جایی که معلوم نیست کجاست و گم‌وگورش می‌کند. چون خودش صدای داد خودش را می‌شنود شاید گمان می‌کند دیگران هم باید بشنوند یا می‌شنوند، اما نمی‌داند که دارد فریاد‌هایش را هدر می‌دهد. با مرد، همانطور که حرف می‌زند نزدیکش می‌شویم. صدایش را وقتی می‌شنویم که فاصله‌مان با هم، اندازه دو دست شده است؛ اگر هر دو دست‌مان را دراز کنیم، به هم می‌رسد؛ حالا می‌شود شنید. جز گلایه و درد چیزی برای گفتن ندارد «ما که داریم از گشنگی می‌میریم. چیزی نداریم بخوریم، کار و روزگاری نیست. نه‌می‌تونیم دامی داشته باشیم نه‌می‌تونیم کار و کشتی بکنیم، هیچی نیست جز از ریگ. کمکی هم كه می‌کردن، دیگه نمی‌کنن. الان این برج که بیاد، چهار برجِ که به ما سبد کالا ندادن، یک پنجاه تومنی که کمیته امداد به بعضی از این مردمان می‌داد، همون‌رو هم قطع کردن. همه از یارانه ناچیز، زندگی می‌کنن. همون هم نوني نمیشه برای یک نفر. کم که بخوره یک نفر 30 تا نان می‌خوره. نان دانه‌ای 1300 تومان، تمام شد، پول یارانه فقط می‌شه نان ما. مرغی نمی‌تونم بستونم، یک کیلو گوجه نمی‌تونم بستونم. فقط با نون سر می‌کنیم. یک بچه‌م شهر درس می‌خونه، دیشب زنگ زده که ننه پولی راهی کن، بهش میگم از کجا راهی کنم ننه؟ پول ندارم که برم دکتر، یک دخترم مریض شد، خواستم برم درمانگاه، راننده گفت بیست تومن بده تا ببرمت، گفتم 20تومن از کجا بیارم خانه‌آباد، آخر زاری کردم، گریه کردم تا راضی شد که ببره و بعد کم‌کم بهش بدم. اینجا خانه بهداشت و دکتر نداریم؛ اگر کسی شبی‌نيم‌شبي مریض بشه باید بمیره، باید اگه پول داشته باشه ماشین دربست کنه، اگر نداشته باشه باید بمیره. خداوند کریم از تقصیرات ما بگذره. روزی باشه که بیایید و ببینید همه در خانه‌ها مردن و بیایید جنازه ما‌رو جمع کنید. خداوند کریم از تقصیرات ما بگذره... .» مرد این‌پا آن‌پا می‌کند و می‌دود توی حرفش «میگن به مردم وام خوداشتغالی میدن، اشتغال یعنی چه؟ اشتغال یعنی درآمد، یعنی گذر، یعنی آب، یعنی علوفه. خب الان اشتغال‌زایی از چه باید بشه؟ اشتغال‌زایی یعنی دام. داممون رو چه جوری نگه داریم؟ با چی سیرش کنیم؟ جناب‌عالی داری میبینی. الان خار‌ها رو کاه می‌کنیم می‌دیم به گوسفندها. خار جمع می‌کنیم، غروب این موقع خیس می‌کنیم تا فردا صبح، صبح هم با مقداری کپک -آرد و نان کپکی- می‌زنیم و می‌ندازیم جلوی اونا تا بخورن.» پیرزن حرف مرد را می‌بُرد «بارانی هم نمیاد که دو سه تا دام داشته باشیم.» این مردم چگونه تاب می‌آورند؟ صحبت به ماندن و رفتن، به هجرت می‌رسد، پیرزن «اوووویی» می‌کشد که دیگر جای حرف نمی‌گذارد «برو بالا خانه‌ها رو ببین، هیچکس نمانده. قبلنا اینجا 200، 300 خانوار بودیم، همه مهاجر‌ شدن، رفتن. الان کسی نمانده، 70، 80 خانوار شاید.» بَزی می‌پرد وسط «ریگ‌ها از خانه‌ها بلندتر شده. شن‌های روان، خانه‌ها رو پوشانده، شن‌‌ها از خانه‌ها بالا رفته. دیگه وضعیت ما رو خود شما می‌بینی. ما پا‌لختیم که ماندیم، اگر کفش داشتیم می‌رفتیم. به خدا کرایه ماشین نداریم که بریم برسونیم خودمان رو جایی.» پیرزن سر تکان می‌دهد و حرف‌هایش را مثل بذر می‌پاشاند «لَه‌لَه ما هم اگر داشتیم رد اونا بودیم، می‌رفتیم. اما نداریم که ماندیم، جا ماندیم. مردم جستن و رفتن، ما پای جستن نداریم، پای ما پای مردن همین‌جاست.» مرد هم انگار حرف‌های پیرزن تیر خلاص باشد و باری را از دوشش برداشته باشند، آرام می‌گیرد «این هم زندگی ما.» جای خالی هامون در گوشه‌ دیگری از روستای تخت عدالت، تشتک- قایق کوچک- قرمزرنگی گوشه حیاطی که در ندارد، واژگون افتاده است. با مردی که بی‌هدف توی حیاط قدم می‌زند، به حرف می‌شویم. اسمش حسین است و شغلش، «بی‌کارم.» بزرگ یک خانه است، 50ساله به نظر می‌رسد. هم بچه دارد و هم نوه «صیاد بودم، الان بیکارم. اینجا فقط صید بود، دامداری هم می‌شد چون نیزار زیاد بود، الان دیگه هیچکس هیچ شغلی نداره. گاهی می‌ریم چاه‌نیمه سه1 ماهیگیری. چاه‌نیمه چهار هم خیلی دوره و نمی‌شه رفت؛ نزدیک 45کیلومتر راهه. اوضاع صید خیلی بده؛ بچه ماهی، کم ریختن. الان در روز دوسه‌کیلو ماهی صید می‌کنیم. اون هم ماهی‌های کوچولو (کف دستش را نشان می‌دهد، اندازه ماهی‌ها یعنی)، خرج زندگی در نمیاد. مردم له شدن. قبلا که دیوار مرزی نبود و آب بود، صبح و غروب افغانستان بودیم؛ ما می‌رفتیم، اونا می‌اومدن، می‌رفتیم صیادی می‌کردیم و برمی‌گشتیم، مشکلی هم با هم نداشتیم، درگیری هم نداشتیم.» مرد جوان و چهارشانه‌ای می‌آید کنارش، دامادش است، بچه‌اش لای دست و پا می‌گردد و ونگ می‌زند. حسین پی حرفش را می‌گیرد «دریا‌رو هم که می‌بینید -بعضی مردم بومی به خصوص صیادان به دریاچه هامون، دریا می‌گویند- خشکِ خشک. قبلا آنقدر آب بود که نگو. برو قایق‌ها‌رو نگاه کن. بیشتر مردم یا رفتن یا می‌خوان برن شهرستان به کارگری. روستاهایی بود که 400، 500خانوار داشت، الان خالیه در بعضی‌ خانه‌ها هم زن‌ها و بچه‌ها ماندن، مردها رفتن شهرستان کارگری. بعضی پول هم ندارن که تا شهرستان برن. 15 ساله وضعیت ما همینه. مردم دیگه بیزار شدن. مردها از بیکاری، صبح و عصر، والیبال بازی می‌کنن.» رو به روی خانه حسین، درِ خانه بی‌درِ دیگری باز است، یک تشتک آبی آفتاب خورده را روی دیوار، واژگون گذاشته‌اند. صاحب‌خانه می‌گوید «14 ساله همین جاست.» و می‌رود. قایق 14 سال است پایش به آب نخورده. پشت خانه حسین، صد قدمی که روبه‌هامون می‌رویم، مردهای روستا جمع شده‌اند در زمین ماسه‌ای و کوچک که با تکه‌چوبی، خط‌کشی‌اش کرده‌اند و دو الوار را در وسط به زمین نشانده‌اند و توری هم این دو الوار را به هم وصل کرده است؛ زمین والیبال. هنوز نزدیک نشده‌ایم صدایی به پیشواز می‌آید «اگه فیلم بگیری دوربینت‌رو می‌شکنیم.» می‌رویم جلو، کسی دوربین‌مان را نمی‌شکند و چند نفری که کنار زمین‌ ایستاده‌اند، لبخندی هم تحویل می‌دهند برای بی‌اثرکردن آن هشدار «ناراحت نشین، اما مردم اینجا سوژه شدن، دیگه حوصله خبرنگار و دوربین ندارن، اینقدر که اومدن فیلم و عکس گرفتن و رفتن و هیچ اتفاقی هم نیفتاد.» یکی دیگر از آنهایی که پاچه‌ها را بالا زده و کنار زمین ایستاده. می‌گوید که شب پیش از شبکه هامون- شبکه استانی سیستان و بلوچستان- آمده‌اند و به جای اینکه از درد مردم بشنوند و بگویند، از حصیربافی فیلم گرفته‌اند و رفته‌اند، همین. مردم انتظار چیز دیگری داشته‌اند و همین جَری‌شان کرده است. نیزارِ هامون، هنر حصیربافی را هم ارزانی این مردم کرده بود، هنری که با همه مشکلات، هنوز در چند خانه روستایي برجاست. یک بار «لوخ» یا همان نی‌هایی که برای حصیربافی استفاده می‌شود را یکی از اهالی از افغانستان آورده، در حاشیه روستا کوت کرده و باعث شده‌است که چند خانواده با یک دست، این هنر را زنده نگاه دارند و با دست دیگر، نان به خانه ببرند «وقتی آب بود، ما خودمون نیزار داشتیم، یک تعدادی نی جمع می‌کردن و 20، 30 خانوار هم حصیر می‌بافتن و نان می‌خوردن. الان که نیزاری نیست، همین‌ها‌رو از افغانستان خریدم و آوردم و باز چند تا خونواده از بیکاری درمیان و کاری می‌کنن و پول یکی دو کیسه آرد‌رو درمیارن.» سیستان با افغانستان هم‌مرز است و بعضی روستاها تا آن‌طرف مرز 10 دقیقه هم راه ندارند. تخت عدالت یکی از همین روستاهاست و میان این روستا و خاک کشور همسایه، روزی دریاچه و حالا بیابان است. پیرمردی که چوب بلند درخت گزی عصاکشش است، سه بز را پیش انداخته و از دل هامون که آنها را آنجا به چرا برده، برمی‌گرداند، علفچری نمانده، از ناچاری به چرای خاروخس قناعت کرده است: «شغلی ندارم، همه مردم بیکارن، برادرام میرن چناران و مشهد کار می‌کنن و برمی‌گردن اینجا می‌خورن. با فرماندار جلسه داشتیم، گفتیم بگذار دو گالن سوخت ببریم در روز، دو گالن، اما نمی‌گذارن. اگه بگذارن هر خانوار دو گالن ببره، خرج زندگی مردم درمیاد. وقتی دریا آب داشت خوب بود، آب خوبی هم داشت، ماهی داشت. می‌گرفتن و می‌بردن شهر، می‌فروختن. اما حالا همه همین‌طور دست خالی‌ماندن. خدایا رحم کن.» کهولت سن و بیماری‌هایی که با خود می‌آورد او را نگران کرده است: «پول نداریم که حتی اگر مریض شدیم بریم دکتر، اگر پول هم نداشته باشی دکتر تو رو نمی‌بینه، می‌بینه؟ نه.» بزها راه بلدند، راه خود را می‌کشند و می‌روند و پیرمرد هم چند دعا به جان ما می‌کند و دنبال‌شان می‌رود. قایق‌هایی که گوشه و کنار خط هامون چندتایی یا تک‌تک، در ابتدای بیابان، در جای خالی هامون، به خاک چسبیده‌اند، متلکی هستند به آسمان و زمین و آیینه‌دقی شده‌اند پیش چشم صیادان. تخت عدالت روستای وسیع و آبادی بوده است که بخشی از آن، کاملا متروک و ویرانه و بخش دیگرش، نیمه متروک است. خانه‌ها یکی‌درمیان خالی از آدمیزاد است. دست مردم زیر سنگ است، کاری نمی‌توانند بکنند؛ مرز بسته است و دادوستدی در کار نیست، دریاچه، خشکیده و صید، مرده و از زمینی هم که آبی نمی‌خورد، نمی‌شود انتظار معجزه داشت تا چیزی پس دهد. آدم‌های گرسنه زنده‌اند و دام‌ها می‌میرند. مردم همین‌طور مانده‌اند، با چشمانی رو به آسمان و پاهایی روی زمین. 1- چاه‌نیمه‌ها چاله‌های بزرگ و طبیعی هستند در جنوب شهر زابل و در پنج کیلومتری شهرستان زهک. سه چاه‌نیمه اول در دهه 1350 با حضور مهندسان ژاپنی ساخته شد و چاه‌نیمه چهارم نیز در دهه 1380 به بهره‌برداری رسید. از آب چاه‌نیمه‌ها به‌عنوان شرب، کشاورزی و از بخشی از آن برای صیادی استفاده می‌شود. دمپایی پلاستیکی و روی سرخ دختر پاهایش را زیر چادر سیاهش قایم می‌کند. از چشم هم‌کلاسی‌ها که باکی نیست؛ همه قدکشیده یک ولایتند، اما چشم غریبه، نباید نداری را در پاهای او ببیند. دختر آنقدر بزرگ شده و به‌عقل‌رسیده است که بداند صورت را با سیلی هم می‌شود سرخ نگاه داشت. اما هر قدر هم سیلی‌ها محکم باشد و روی سرخ، باز دمپایی پلاستیکی بی‌معرفت‌تر از آن است که رازداری و آبروداری کند. اواخر دی‌ماه است و هوا هر چند سرمای استخوان سوز ندارد، ولی باز آنقدر سرد هست که پای برهنه را بگزد؛ از دمپایی پلاستیکی هم هیچ کاری برنمی‌آید. کلاس ششم است و با چهار دختر دیگر، همکلاسی شش‌پسر هستند در یک کلاس. مدرسه‌شان سه کلاس دارد و شش‌پایه، اول و چهارم با هم، دوم و سوم با هم و پنجم و ششم هم در یک کلاس و همه کلاس‌ها هم مختلط. «دبستان‌ ایزدپرست» روستای «شَندک بارانی» نوساز است، خیری، آستین بالا زده و چند سال پیش این مدرسه را ساخته است. خوش‌نماست و ظاهرش می‌تواند با مدارس پایتخت هم رقابت کند، اما آجرهای سفالی‌نمای مدرسه، فقر درون آن را نمی‌تواند بپوشاند. دانش‌آموزان، فرزندان همان پدرانی هستند که 15سال است روز خوش ندیده‌اند؛ کشت و دام و صید و تجارتی ندارند، پدر بعضی‌ها حتی برای کارگری به شهرها و شهرستان‌های دیگر می‌روند. بچه‌های کلاس پنجم و ششم بزرگترین دانش‌آموزان این مدرسه هستند. بچه‌های پایه ششم یکی از زنگ‌های امروزشان زنگ «کاروفناوری» است؛ درسی که قرار است آنان را با کامپیوتر و کاربرد و روش کار با آن آشنا کند و ورودی باشد به دنیای فناوری اطلاعات. اما در مدرسه اثری از سیستم رایانه‌ای نیست؛ حتی یک دستگاه. هیچ‌کدام از بچه‌ها تا به حال ماوس و صفحه‌کلید را ازنزدیک ندیده‌اند جز یکی: «آقا اجازه ما دیدیم، خونه دایی‌مون.» بچه‌ها زنگ ورزش هم ندارند «نداریم آقا، توی مدرسه توپ نداریم که زنگ ورزش بازی کنیم.» به دو کلاس دیگر هم سرکی می‌کشیم، همان کمبودها هست ولي در هیکل‌های کوچک‌تری جمع شده است. حسین، معلم جوان پایه اول و چهارم است، و اینکه کلاس اولی‌ها و چهارمی‌ها چه غرابت و شباهتی به هم دارند که در یک کلاس می‌نشینند، خودش هم نمی‌داند «تصمیم مدیر مدرسه‌ است، مدیر گفت اول و چهارم با هم باشن، منم گفتم چشم.» بچه‌ها خودشان را سرگرم کیف و دفترشان می‌کنند یا نگاه‌شان را می‌دزدند وقتی نگاه ما روی هر کدام از آنان می‌ایستد. همه تقریبا سرووضع یک‌دستی دارند، مثل بچه‌های یک خانه. معلم با چشم به دانش‌آموز ریزه‌ای که میز اول نشسته اشاره می‌کند و در گوشی پچ‌پچ می‌کند تا مبادا دانش‌آموز بفهمد معلم پشت سرش چه می‌گوید «وضع مردم اینجا خیلی خرابه، مثلا همین دانش‌آموز یک‌دست لباس بیشتر نداره، یک لباس محلی داشت که چند وقت پیش به بخاری- منظور منقل نفتی وسط کلاس است- گرفت و سوخت و از همون موقع به بعد با همین یک دست لباس میاد و میره، اگر همین لباس هم، طوری بشه، احتمالا دیگه نمیاد، چون لباسی نداره که بیاد مدرسه.» پسرک که متوجه می‌شود حرف هرچه باشد یک سرش به او مربوط می‌شود، هما‌ن‌طور که زیرچشمی ما را نگاه می‌کند، پای چپش را سنگر و پای راستش را پشت آن پنهان می‌کند. بیشتر دفترهای روی میز بچه‌ها بی‌جلد و لاغرند، چندتایشان را می‌بینیم، یکی از پسرها مدعی است دفترش صدبرگ است- شاید هم روزی بوده- اما الان خوشبینانه که نگاهش کنی 20برگ بیشتر ندارد که نصفش را هم سیاه کرده است. معلم دوباره درگوشی حرف می‌زند «وضع مالی خونواده‌ بعضی‌هاشون خیلی خرابه، دانش‌آموز داریم که دفتری که نوشته و پر شده رو پاک می‌کنه و دوباره توی همون دفتر می‌نویسه.» صدای کُهه‌زدن‌های خشک بچه‌ها یکی‌درمیان فضای کلاس را خش می‌اندازد، حسین از بیماری دانش‌آموزانش هم می‌نالد «هرروز دوسه‌تا از بچه‌ها غایبن. مریض می‌شن، مریضی خیلی زیاده، خانه بهداشت که می‌گه سرماخوردگیه، اما ممکنه سل هم باشه؛ به خاطر گرد و خاک اینجاست.» یکی از خیران می‌خواهد 500جفت کفش بفرستد، چند لنگه را برای نمونه آورده‌‌اند که هم شماره پا و هم مدل بابِ دل بچه‌ها دست‌شان بیاید. وقتی از بچه‌ها می‌پرسند که «کی کفش لازم داره؟» هیچکس دستش را بالا نمی‌برد- البته همه بی‌کفش نیستند- برایشان توضیح می‌دهند و کفش‌های نو را نشانشان می‌دهند. بچه‌ها نه‌می‌توانند چشم روی غرورشان ببندند و نه‌می‌توانند سوزش پای برهنه و گزند سرما و بدتر از آن، نیش نگاه دوست و دشمن را روی پاهای برهنه‌شان تحمل کنند. حاضر می‌شوند کفش‌ها را پا کنند. کلاس بوی نوروز می‌گیرد؛ چشم بچه‌ها ذوق می‌زند، دلشان غنج می‌رود، لب‌هاشان باز می‌شود، پچ‌پچ‌های درگوشی با بغل‌دستی آغاز می‌شود و فکر راه‌رفتن در آبادی با پاهای نو، تخیلشان را قلقلک می‌دهد. آن دانش‌آموزی که معلم گفته بود یک دست لباس دارد، پای راستش را از پشت پای چپش می‌کشد بیرون؛ پوزه لنگه راست کفشش تا نیمه، دهان باز کرده و انگشت‌هایش پیداست. می‌آید تا سایز کفشش را پیدا کند، پاهایش بال درمی‌آورد. شندک بارانی روستای خوشبختی است که دبستان دارد، خیلی از روستاها مدرسه ندارند و بچه‌ها برای درس خواندن، باید پیه پیاده‌روی، یا بهتر بگوییم، بیابان‌نوردی را به تن خود بمالند و به روستای دیگری بروند و نزدیک‌ترین روستا شاید بیشتر از یک ساعت راه داشته باشد. چند بچه قدونیم‌قد دست هم را می‌گیرند و ساعت پنج‌ونیم یا شش‌صبح از روستا می‌زنند بیرون تا به‌موقع مدرسه باشند و هیچ تضمینی نیست که یکی از سگ‌هایی که پس از کوچ صاحبان‌شان بی‌جا و ول شده‌اند و کم هم نیستند، هوس نکنند پاچه شلوار یکی از بچه‌ها را مزه‌مزه کنند. اما شندک بارانی هم به اندازه یک دبستان خوش اقبال بوده و نزدیکترین مدرسه راهنمایی به آن در روستای اکبر آباد است که 12کیلومتر با شندک فاصله دارد. اگر دانش‌آموزی بخواهد سوادش از ابتدایی بالاتر برود، باید خانواده‌اش را راضی کند تا از یکی از خرج‌هایش بزند و پول سرویس را جور کند، و این خرج سنگینی پشت دست خانواده می‌گذارد که برای نان شب‌شان هم گیروگرفتارند. آن دختر یا بعضی هم‌کلاسی‌هایش، شاید امسال آخرین سال تحصیلش باشد، مثل یکی دیگر از بچه‌های روستا که بعد از پایان دوره ابتدایی، خانه‌نشین شده و دوستانش آبروداری می‌کنند و اسمش را نمی‌گویند. روستای «صُدیف سنچولی» همسایه روستای شندک‌بارانی است؛ روستایی آرام و خلوت که جمعیت زیادی را از دست داده است. این روستا به‌جاي مدرسه، مسجد نوسازی دارد که برای جمعیت باقی‌مانده، زیادی بزرگ است. نمای سنگ و گلدسته‌های طلایی مسجد، در میان انبوه خانه‌های آباد و ویران خشتی، مانند انگشتر دُرّی است در دست سايلی. «ثارا...» اسم دبستان این روستاست که پنج پایه دارد-غیر از چهارم- در یک کلاس. بیست‌وسه دانش‌آموز -چهار دختر و 19 پسر- یک مدرسه‌اند در یک کلاس. دانش‌آموز 6 ساله کلاس اولی، کنار دانش‌آموز 12 ساله کلاس ششمی نشسته است. ساعت مدرسه هم، تنها استانداردی است که رعایت می‌شود؛ سهم هر پایه از آموزش، تنها یک ساعت در روز است؛ آن هم در بهترین‌حالت، اگر معلمی که از شهر می‌آید به موقع برسد و جلسه نداشته باشد و... . روش تدریس را هم بچه‌ها این‌طور می‌گویند «وقتی معلم مثلا به کلاس شیشم درس می‌ده، بقیه مشق می‌نویسن.» از هر کدام از بچه‌ها که بپرسید، سه‌چهار اسم ردیف می‌کنند از هم کلاسی‌هایی که کوچیده شده‌اند. درِ کلاس‌ها یکی بعد از دیگری، قفل شده و همه آنانی که مانده‌اند را؛ از دختر و پسر، توی یک کلاس جمع کرده‌اند. همه چیز تقریبا مانند دبستان ایزدپرست است، هم سرووضع بچه‌ها، هم امکانات آموزشی و هم مجال ادامه‌تحصیل. آنان اما غمگین نیستند، کوچکترین اثری از غصه در صورت و نگاه و حرف‌هاشان نیست، شاید نمی‌دانند زندگی می‌تواند جور دیگری هم باشد و شاید «فرهنگ فقر» در آنان نهادینه شده یا دارد می‌شود؛ این بچه‌ها از وقتی چشم باز کرده‌اند دنیا را با همین ریختش دیده و شناخته‌اند. سوخت‌وسوز اگر روزشان باشد و بخت یارشان و کاسبی خوب، دو هزارتومان به جیب می‌زنند، دوهزارتومان سود خالص برای هشت تا 10 ساعت‌کار. محمدعلی، بساطش را کنار راه آسفالتی که روستایش را، روستای رحمان را دو شقه کرده، پهن کرده است؛ دوسه گالن 20لیتری و چند بطری یک‌ونیم‌لیتری سرخالی را با نخی به هم وصل کرده و خودش روی تکه کارتنی نشیمن به زمین‌زده و خودروهای عبوری را می‌شمارد. چندمتر آن‌ورتر از بساط او، علیرضا که به سن و سال نوه‌اش است، بساطی مثل او دارد و روبه‌روی علیرضا، آن دستِ جاده، رضا بساط کرده است. آنها بنزین می‌فروشند، شغل کاذبی که واقعیتی است در شهرها و روستاها و مسیرهای بین شهری سیستان که زیاد هم دیده‌ می‌شود. محمدعلی از مجبوری نشسته است «کار دیگه‌ای که از دستم برنمیاد، نه حقوق بازنشستگی دارم نه آب و ملکی. با همین کار باید خرج خونه‌رو دربیارم. روزی یکی دو گالن می‌فروشم، هر گالن‌رو 21تومان می‌خرم و 22تومان می‌فروشم.» و این یعنی روزی دوهزارتومان سود. چشمان محمدعلی، در بازترین حالت، از یک لوبیا کوچکتر است. خاک و آفتاب و پیری، کار خودش را کرده است «دیری هست که چشمام رو عمل کردم، هر دوتاش رو. پنج شیش سالی میشه، اما دوباره آب میده و نور نداره، رفتم دکتر گفت به خاطر خاک و آفتابِ، مشتی قرص داده و میگه باید عمل کنم، اما پول ندارم. حالا خدا رو شکر این یکی چشمم -چشم راستش را با انگشت اشاره نشان می‌دهد- هنوز نور داره.» کلمات و عبارات، قراردادهایی هستند برای رساندن پیام، اما از یک عبارت مشترک می‌شود برداشت‌های متفاوتی کرد. کلمه‌ای که بعضی‌ با شنیدنش لب به دندان می‌گزند و پشت دست می‌زنند، برای بعضی یعنی روال عادی زندگی. «قاچاق سوخت» یکی از این عبارات است. قاچاق سوخت، اینجا همان معنی را نمی‌دهد که در پایتخت و تقریبا تمام شهرها و آبادی‌های کشور-جز چند شهر و روستای مرزی. کسانی که زنده ماندن و زندگی‌شان به این کار بسته است، قباحتی در انجامش نمی‌بینند. قاچاق سوخت در خانه‌های مرزی که دست‌شان از زمین و آسمان کوتاه است، تابع همان قانونی نیست که در مجلس و شوراها و ستادها تصویب می‌شود. محمدعلی و مانند او با این کار، زندگی کرده‌اند‌. کار پذیرفته‌شده‌ای نیست، اما وقتی‌که گزینه دیگری هم باشد. محمدعلی، بی‌خجالت از فروش سوخت به افغان‌ها یاد می‌کند «وقتی مرز باز بود خب، آمد و رفتی بود و کاری می‌کردیم، دو سه تا گالن می‌بردیم و پنج تومانی، 10تومانی درمی‌آوردیم، ولی الان نه. صبح میام تا اذان ظهر هستم، بعد از ناهار میام و تا اذان مغرب همین‌جا می‌شینم و بعد میرم مسجد. باید خرج بچه دانشجو بدم، باید خرج خانه بدم.» علی و علیرضا همسن و همسایه‌اند، همسایه روبه‌رو. بیست قدم آن‌ورتر از محمدعلی نشسته‌اند و رقیب او هستند، 10، 11ساله‌ نشان می‌دهند. قیمت خریدوفروش و دخلشان با پیرمرد برابری می‌کند. نان‌آور نیستند، اما کمک‌خرج خانواده‌اند، حتی اگر به قدر هزار تومان در روز باشد. چند دقیقه که می‌مانیم اول سرها و بعد بدن‌هایی از لای درها بیرون می‌آید و می‌آیند دوره‌مان می‌کنند. جوانند، هیچ‌کدام هم عیب و علتی ندارند، چهارستون بدنشان سالم است و بازو‌هاشان آنقدر محکم شده و استخوان‌هاشان آنقدر بسته که زیر کار، کمر خم‌نکنند و بعد از گرفتن دست‌مزد، گردن، راست نگاه دارند و از نان به‌خانه‌آوردن قمپزی هم در کنند و دستوری هم بدهند، اما همه یک‌دم بی‌کارند، سر سفره پدر و مادرند و نان‌خور. جوانی که چشمانش را سورمه کشیده -در بین مردان سیستان دیده می‌شود که بعضی سورمه می‌کشند و آن را امری سفارش‌شده از سوی پیامبر (ص) می‌دانند- و بزرگتر از بقیه به‌نظر می‌رسد، به حرف می‌آید «اینجا همه بی‌کارن، نگاه کن زمین‌ها را، نه کشاورزی هست نه هیچی. 20، 25روزِ میرم سر فلکه و بی‌کار میام؛ خدا شاهده. کارگری هم نیست. فقط باید مرز‌رو باز کنن که چهارتا گالن سوخت ببرند مردم. مرز که باز بود، خودم سوخت می‌بردم. خطر داشت؛ آدم واسه یک گالن گازوییل ممکن بود تیر هم بخوره، اما مجبوری بود، آدمی که گرسنه باشه دست به هر کاری می‌زنه؛ چون مجبوره. الان اگر اجازه بدن خوبه، اصلا هر خانواده، روزی یک گالن سوخت ببرن بسشونه؛ 30تومان تو هر گالن سود داره. یارانه هم نمی‌خوان. الان به خدا اینجا ماهی هزار تومان هم بعضی‌ها درآمد ندارن، باید برن شهرستان کارگری، برادر خودم رفته یزد، از روستای ما خیلی رفتن، همه جوان‌ها رفتن. خودم می‌رم شهرستان یکی‌دوماه کار می‌کنم میام. وقتی باز بخوام برگردم، برای کرایه راهم می‌مونم. اگر اینجا روزی پنج‌هزارتومن هم کار کنم نمی‌رم.» یکی دیگر می‌پرد وسط، برای تاییدکردن حرف ناصر «بله اگه کار باشه، به روزی پنج‌هزارتومن هم راضی هستیم.» ناصر دُم حرف را ول نمی‌کند «الان اغلب معتاد شدن، زابل اصلا یک نفر معتاد نداشت؛ مگه قدیما یک آدم بزرگی برای مریضیش تریاکی می‌کشید، الان همه زدن تو مصرف. کاری ندارن، از بی‌کاری.» صحبت از ازدواج که می‌شود، انگار جوک شنیده باشند، پقی می‌زنند زیر خنده و روبه‌هم تکه‌هایی می‌پرانند «خدا خیرت بده، ازدواج؟ با کدوم پول؟ با کدوم کار...» و باز می‌خندند. به بساط محمدعلی و رضا و علی‌رضا اشاره می‌کنند «اینا هم، همین‌طور الکی نشستن که روزی یکی دو گالن بفروشن، همه میرن از پمپ می‌خرن، کسی از اینا نمی‌خره.» و باز می‌خندند، به هیچ. بی‌راه نمی‌گویند، از فروش این سوخت‌ها خانه‌ای گرم نمی‌شود. دیوار گوسفندها پوزه‌شان زخمی است، از بس زمین خشک‌وخالی را برای یافتن زیر دندانی کولیده‌اند. چوپان به چوبدستش تکیه داده، پسرش نمی‌داند به چه چیزی باید فکر کند و سگش هم خسبیده و تنها زحمتی که به خودش می‌دهد این است که با دیدن ما، خُرخُر کند. علی سوسالی اهل روستای «حاتم قَلجایی» است. با 63سال عمری که از خدا گرفته است، تمام گوسفندهای خودش و چهار برادرش را که روی هم می‌شوند 50، 60راس، به چرا آورده است. زندگی سخت گرفته است، اما به جنگ دنیا که نمی‌توان رفت، باید کنار آمد «آب که نباشه هیچی نیست. پارسال که آب اومد زمین رو کاشتیم و گوسفندها از همون‌ها می‌خوردن، الان هم که دیگه چیزی نمونده و تموم شده؛ قدرت خرید غذاشون رو نداریم. من خودم صدتا گوسفند داشتم که نتونستم غذاشون رو بگیرم؛ چندتاشون مردن و از مجبوری چندتا رو فروختم. چه جور میشه نگه داشت؛ یک کیسه آرد کپکی می‌شد 24تومان 26تومان، کاهشون رو هم که می‌گرفتم گرون درمی‌اومد و بعد که حساب کردم دیدم گوسفند اندازه پول خودش هم در نمیاره. پارسال اصلا بره کوچیک نداشتم، چون چیزی نداشتم بدم بخورن و از بین رفتن، هیچ کدومشون نموندن.» سوسالی زمین‌دار هم هست، زمین‌هایی که با این حال‌وروز، نه داشتنش کسی را پول‌دار می‌کند و نه نداشتن‌شان کسی را محتاج «زمین‌های پدری‌مون رو داریم، زمین‌هایی که خدا می‌دونه چقدر قوت داره، زمین به این خوبی هیچ‌جا نداره، هر چی بکاری درمیاد؛ گندم، جو، پیاز، خربزه، اما آب نیست، ما فقط آب نداریم. الان 15، 16ساله خشکسالی شده، وقتی هم برجِ یک آب بیاد، دیگه فایده نداره، محصول می‌سوزه. تا بارون نیاد آب نیست، دولت هم برای ما کاری نمی‌کنه؛ ما با آب افغانستان شریکیم، سه‌یک آب، مال ماست. اونها کود ما رو می‌برن، روغن ما رو می‌برن، آرد ما رو می‌برن، برق ما رو می‌برن، یکی بره بگه چرا آب رو نمی‌دین، سه‌یک آب، مال ماست. اون‌طرف مرز آب دارن، آبیاری می‌کنن اما نمی‌گذارن آب بیاد این طرف. ما آب داشته باشیم احتیاج به همون یارانه هم نیست؛ زمین داریم، زراعت می‌کنیم.» دیوار مرزی که کشیده شد، زمین‌های کشاورزی زیادی ماند آن‌ طرف و بعضی از زمین‌داران از گربه‌رقصاندن چهار صباح دیگر افغان‌ها می‌ترسند، از روزی که دست روي زمین‌ها بگذارند و ادعای مالکیت کنند. فعلا که چنین حرف و ادعایی به گوش نرسیده است؛ اما با این حال، زمین‌های پشت دیوار، دیگر زمین‌های سابق نیست «سه‌چهار خروار از زمین‌هامون مونده اون‌طرف دیوار مرزی، برای کشاورزی با کارت مرزی می‌ریم و میایم، اذیت نمی‌کنن ولی یک‌ساله که نمی‌ریم؛ چون آب نیست. تراکتورهامون میرن گاهی کار می‌کنن و میان. اگه اجازه بدن گوسفند رد بشه خوبه، سه سال نمی‌خواد جو بخریم، چون قبلا جو کاشتیم و هنوز هستن و گوسفند می‌تونه از اونا بخوره، اما نمی‌گذارن ببریم که گوسفندها غذایی بخورن. نامه هم گرفتم، سه تا نامه از هنگ مرزی زابل گرفتم، اما وقتی میام پای دیوار، هنگ مرزی قبول نمی‌کنه، می‌گن میرین اون‌ور گوسفند از اون‌ور میارین، صدتاگوسفند میره صد تا گوسفند میاد، اگه از این صد تا، یکی بیشتر باشه مشخصه دیگه، قبول نکردن خلاصه.» رضا، پسرک 10، 12 ساله پیرمرد چوپان، آن چشمان درشت و روشنش را به دهان پدرش دوخته است، صدای‌مان را نمی‌شنود، حرف هم نمی‌زند. رضا آرامِ آرام است، رضا، کرولال است و فقط به دهان پدرش نگاه می‌کند، شاید حس می‌کند فلسفه خشن و عریان زندگی را در لحن و حالات چهره پیرمرد «الان خود من 63سالمه. عبادت می‌کنم، نماز می‌خونم، قلب من صحیح و سالمه، هشت‌تا دختر پسر دارم. الان 15خروار زمین رو، با آب بده دست من ببین با همین سن چی‌کار می‌کنم. آب باشه دستمون رو دراز نمی‌کنیم که بده به من، به هیچ‌چیز احتیاج نداریم، ما فقط آب نداریم. زندگی به آبه، به گاو نیست، به گوسفند هم نیست، اینها هم دارن مثل انسان‌ها می‌میرن، فوت می‌کنن. ولی این زمین آب داشته‌باشه، زنده می‌مونه. نان نداشته باشی هیچی نداری، اول نان، نان نداریم... .» رودرروی خانه‌های روستای حاتم قلجایی، دیوار مرزی است؛ سدی بتنی و بلند. سیستان، روستاهای مرزی، زیاد دارد و یکی از آنها، همین حاتم قلجایی است؛ از آخرین روستاهای ایران. دو مرد و شش‌بچه قدونیم‌قد، دم در خانه‌شان ایستاده‌اند، آنکه جوان‌‌تر است و سبیل مشکی و پری دارد می‌گوید کارگر است و 10سرنان خور دارد «اگه کار باشه که نیست، کارگرم، البته یک تیکه زمین دارم که با آب چاه، آبیاریش می‌کنم، زیاد نیست ولی خداروشکر که همین چاه هست که آبی به زمین‌ها برسونم، اونهایی‌که چاه ندارن که دیگه هیچی.» آدم‌هایی مثل او که چسبیده به مرز زندگی می‌کنند، تاجران بی‌نام و نشان و خرده‌پایی بودند که پس از شروع خشکسالی که نه‌زرعی ماند و نه‌دامی، دادوستدی با افغان‌ها داشتند؛ از فروش گازوییل تا خرید پارچه و کریستال و...، و قاچاق سوخت و کالا، راه گذران‌شان بود. سایه دیوار مرزی شاید زودتر از همه، روی زندگی اهالی روستاهای مرزی افتاد «مرز خیلی تاثیر داشت. مرز رو که بستن، زندگی مردم خراب شد. مرز که باز بود، گذران همه مردم بود، شما همین خط رو بگیر- دستش را می‌آورد بالا و مسیر دیوار مرزی را نشان می‌دهد- برو تا آخر، همین‌طور روستا هست. هرچی روستا و هرچی آدم تو این روستاها بود، همه از مرز، نان می‌خوردن، اما از روزی که مرز بسته شد، شام شب مردم هم گرفته شد؛ وضعیت افتضاحه. دیوار که نبود، کار بود؛ دو تا گالن گازوییل می‌بردیم زندگی می‌چرخید. الان نزدیک دیوار بشی، با تیر می‌زنن. اگر جرات داری برو به اون دیوار دست بزن. این دیوار چه نفعی داره؟ هر کی تو این روستاها بود رفت.» روستای بغلی را نشان می‌دهد «الان تو اون روستا-روستای محمدساسولی- فقط دو خانوار موندن؛ دو تا برادر، بقیه همه رفتن. اینایی هم كه موندن با پول یارانه زندگی می‌کنن، 15 روز خودشون رو می‌کشونن و باز باید برای بقیه ماه، قرض کنن.» یک نخ آب در بیابان غنیمت است شهرستان زهک، ولایت خرم سیستان است. منطقه‌ای در جنوب سیستان و شهر زابل که بختش زده و با چاه‌نیمه‌ها همجوار شده‌ و یک نخ آب؛ به قدر‌تر کردن زمین، گیر بعضی‌ روستاهایش می‌آید و همین نرمه آب، غنیمتی است گرانبها، در جنگ میان آب و بیابان. کشاورزی در بعضی نقاط زهک هنوز شکسته‌بسته باقی است. توکلی، زاده همین منطقه و کشاورز است «مثل قبل نیست، ولی هنوز یک مقدار زمین دارم که کِشتی بکنم؛ جو و گندم می‌کارم. این منطقه اینطور نبود، اصلا یک‌طور دیگه بود زندگی، الان روی دیوار هر خانه‌ای نگاه می‌کنی، نوشته این خانه به فروش می‌رسد. آب که نباشه همین میشه دیگه.» معتقد است که افغانستان «حقابه» ما را نمی‌دهد و یک‌سر، بی‌آبی از افغانستان آب می‌خورد «یک‌به‌سه حق ماست، افغانستان نمی‌ده حق ما رو، راه آب رو بسته، سد ساخته؛ با سیمان‌هایی که خودمون بشون فروختیم. اگر حقابه ما رو بده وضع ما این نیست. اونا لج کردن، وقتی دیوار مرزی‌رو ساختن، اونا هم لج کردن... .» «جریکه» اولین ورودی آب به ایران است که در ابتدای ورودش به خاک سیستان، دو شاخه می‌شود. آب مازادی که از هیرمند، یا همان «هِلمند» افغان‌ها سرازیر می‌شود، در یک مسیر پس ازعبور از کانالی به طول پنج کیلومتر به چاه‌نیمه‌ها می‌رسد و آنها را پر می‌کند. حجم آب گل‌آلود و تیره‌، اندک است و سرعتش حلزونی. لایه‌روبی نشدن بستر رودخانه‌ و کانال هم، قوزبالای‌قوز شده و بعد از چندین متر که آب از دهانه‌های ورودی می‌گذرد و وارد خاک ایران می‌شود، برگشت می‌خورد که شاید اگر کانال شیب مناسبی داشت و بستر رودخانه لایه‌روبی شده بود، آب ورودی شدت بیشتری می‌گرفت و سهم بیشتری به ایران می‌رسید. شاخه و مسیر دیگر آب «پریان‌رود» نام دارد که به سمت زهک می‌رود. البته پریان‌رود از همین نرمه آب هم محروم است. لایه‌روبی‌نشدن مسیر این رود، که دیگر اظهرمن‌الشمس است؛ بستر رودخانه از سطح آب، بالاتر است و آب بی‌جان هم قوت عبور ندارد. با همه این احوال، وجود چهار چاه‌نیمه باعث شده است که هم تفریح‌گاهی برای اهالی درست شود، هم چهارپاره زمین سبز، یک‌دستی رنگ خاک و بیابان را به هم بزند. روی یکی از همین زمین‌های سبز، که در آن جو کاشته‌اند، چوپانی گله کوچکش را به ضیافت آورده است، ضیافتی که پای چوپان، کم آب نخورده است «همین تکه‌زمین را چهارونیم میلیون اجاره کردم برای دو ماه. قبلنا برای چرای گوسفند که پول نمی‌دادیم، زمین خدا علف داشت، اون زمان 400 تا گوسفند داشتم، حالا 50، 60 تا. خیلی‌ها گله‌های هزارتایی داشتن و با اسب گله‌ها را جمع می‌کردن، اما الان هیچی ندارن؛ چون علوفه گرونه و پولش‌ رو ندارن بدن.» سمفونی کرکره‌ها چند لحظه بی‌صدا کنار ایستاده بود و به دهان کسانی که حرف‌می‌زدند، نگاه می‌کرد، بعد آمد و دست ما را کشید و با خودش برد. توی راه زیاد حرف نمی‌زد. وارد مکانی کم‌نور می‌شود و ما هم از پی‌اش. هزار جفت کفش بی‌پامانده محاصره‌‌مان کرده‌اند. خودش را معرفی می‌کند «من حاج ناصر براهویی هستم.» در «دوست‌محمد» -مرکز شهرستان هیرمند- کاسب است. قصد فروش کفش ندارد، چیزی که برای عرضه می‌آورد حرف است؛ آن هم یک دلِ پر: «مردم، بیچاره شدن، مردم مرزنشین، نیازمند شدن، نه‌تنها من یا یک‌نفر دونفر، همه مونده‌ان. نون ما اینجا هزارو300تومنه، مردم برای همین پول درمونده‌ان، ندارن. مردم فرار کردن، همه رفتن شهرستان‌های دیگه، اینجا کسی نمونده، کسایی موندن که برای شوم شب درمونده‌ان.» حاج ناصر یک‌ریز و تندتند حرف می‌زند، انگار دنبالش کرده‌اند؛ کناره‌های لبش کف سفیدی می‌نشیند «آب نیست، مرز، بسته‌ است. اینجا می‌بینی بیست نفر نشستن دارن گوله بازی -تیله بازی- می‌کنن. شما برید روستاها‌رو ببینید، پیر و جوون همین‌طور جلوی آفتاب نشستن؛ کاری ندارن، بی‌کارن. مردها از اینجا می‌رن زابل به‌کارگری، اگر کار گیرشون بیاد، کرایه راه رو که بدن، روزی 16هزارتومان دستمزد دارن، چه کار می‌تونن بکنن با این پول؟ تازه همون هم، هر روز نیست. اگه کارگاه و کارخونه‌ای هم بود باز صدنفر می‌رفتند سر کار، اما نیست.» کاسبی در شهرهای سیستان به روستاها بسته است، اگر روستایی‌جماعت، سال خوبی داشته باشد، با جیب پر و دل قرص می‌آید و خرج می‌کند و پول در بازار می‌گردد و از این‌جیب به آن‌جیب می‌شود، وگرنه «میان کفش و دمپایی بخرن، برای سه‌هزار تومان، سه ساعت چانه می‌زنن، برای سه هزار تومان. خداشاهده سر برج میاد که اجاره مغازه ندارم، اجاره مغازه رو قرض می‌کنم. اجاره مغازه 600هزارتومنه، به جان پسرم- پسرش را که در مغازه پادویی می‌کند نشان می‌دهد- الان شیش ماهه اجاره مغازه عقب افتاده. صاحب مغازه که میاد رد می‌شه، گوشت تنم آب می‌شه از خجالت. اون هم حق داره. من کاسبم اما با دو تا لب خشک میام و با دوتا لب خشک از مغازه می‌رم بیرون؛ کاسبی نمی‌کنم، خدا شاهده.» مرز، حرف مشترک شهری و روستایی است، هرجا می‌رویم این کلمه را از دهان مردم می‌شنویم؛ از کشاورز و دامدار و صیاد بی‌کار تا کاسب و راننده و اداره‌‌جاتی و... . «وقتی مرز، باز بود اوضاع بهتر بود، مردم دو گالن گازوییل می‌بردن و ازاون‌طرف چیزی می‌آوردن، الان دست مردم، بسته است. آب هم ندارن، اگه آب می‌بود باز هم خوب بود، دست‌کم یک کشاورزی بود، اما آب هم نیست.» با این‌حال هم او مانده‌ است هم هزاران نفر دیگر و نبض زندگی در سیستان؛ هر چند ضعیف، اما هنوز می‌زند «موندیم؛ به امید اینکه امروز بهتر می‌شه و فردا بهتر می‌شه موندیم. اما حرف منو به مسوولین برسونین، بگین به غم این ملت باشن، شاید مرز رو باز کردن یا کاری کردن برای زندگی مردم، این هم حرف آخر من... .» هرچند رونق کسب و کار در بازار زابل بهتر از هیرمند است، اما حرفی هم برای گفتن ندارد. اگر ساعت شش‌ عصر در بازار مرکزی زابل باشید، سمفونی کرکره‌ها را خواهید شنید؛ ساعت شش‌عصر آغاز این کنسرت است و در ساعت هفت دیگر مغازه‌ای‌ نیست که کرکره را پایین نکشیده باشد. بازار مرکزی زابل برای خودش اسم و رسمی داشته است، به‌خصوص در میان بازاری‌های تهران، مشهد، شیراز، اصفهان و کرمان. تا پیش‌از بسته‌شدن مرز، نه مغازه خالی دیده‌ می‌شد و نه کاسب‌ها وقت سرخاراندن داشتند. اما حالا با ماهی صدهزارتومان هم می‌شود مغازه اجاره کرد. در روزهای رونق بازار، کودکان و نوجوانانی که دوره می‌گشتند و کیسه‌های پلاستیکی بزرگ و زردرنگ را برای حمل اجناس به مشتریان شهرستانی می‌فروختند، جیب‌های‌شان قلمبه‌تر از کاسب‌های این روزهای بازار بود. «خانی»؛ یکی از همان بچه‌هاست که حالا به 30سال نزدیک است و از دست‌فروشی کیسه پلاستیکی به کاسبی رسیده است، پیشرفت خوبی است در ظاهر، اما او راضی نیست «خدا وکیلی از صبح تا حالا 30هزارتومان هم فایده نکردم، اجاره‌مغازه و پول برق و تلفن رو بگذارم کنار، هیچی برام نمی‌مونه. وقتی بچه‌ بودم و تو همین بازار، روی دستم پلاستیک می‌فروختم، وضعم بهتر بود از الان که مغازه دارم.» اینجا هم حرف مرز می‌شود و اثراتش: «مرز که باز بود جنس زیاد میومد، مشتری هم تا جایی که دلت بخواد؛ اینجا دست اول بود و به همه جای ایران جنس می‌فرستادیم، ساعت چهار صبح مشتری‌هایی که از شهرستان اومده بودن، میومدن پشت در مغازه‌ها وای‌میستادن، الان دیگه بازار خشکیده، به الانش نگاه نکنین، بازار رونقی داشت، بروبیایی داشت؛ بازار مرکزی زابل رو تو ایران می‌شناختن.» یکی دیگر از کاسب‌ها که در پاساژ کلانتری بازار مرکزی، مغازه لوازم صوتی دارد، با حرف‌هایش مهر تاییدی می‌زند بر حرف‌های همکارش. «یک‌روزی همه ایران از این بازار تغذیه می‌شد، حالا ما باید بریم از تهران و مشهد و چابهار و بندر، جنس بیاریم. یک‌زمانی دست اول، از همین افغانستان که دو قدم راهه جنسامون رو می‌آوردیم، حالا باید بریم از دوبی با قیمت بیشتر بیاریم.» ساعت هفت شب است و بازار مرکزی زابل سرد و ساکت. لامپ‌های حبابی، نور زردی بر مغازه‌ها و گذرهای بی‌مشتری و بی‌کاسب می‌پاشاند و جز صدای خِش‌خِش جاروی رفتگری، یا صدای تک کرکره‌های پایین کشیده نشده؛ که از هم‌نوازی جامانده‌اند و خارج می‌زنند، صدای دیگری به گوش نمی‌رسد. بی‌سرزمین مدیر یکی از پایانه‌های باربری زابل، آمار کسانی را که برای بردن اسباب‌واثاث خانه به مقصد شهرهای دیگر یا به زبان ساده مهاجرت از سیستان، از باربری او ماشین کرایه‌کرده‌اند در گوشی به ما می‌گوید «از اول سال تا امروز-22 دی 1393- فقط باربری ما 824 تا سرویس حمل‌اثاثیه منزل به خارج از سیستان داشته. توي زابل چهار تا باربری داریم، این آمار رو باید ضربدر چهار کنی. تازه این آمار فقط در مورد کساییه که از باربری رفتن و چیزی برای بردن داشتن که به کرایه راه بیارزه.» می‌گویند باید حساب آنهایی که وسایل‌شان را نبرده‌اند هم داشته باشیم، چون مدتی فرمانداری اجازه خروج لوازم منزل از سیستان را نمی‌داده و ایست بازرسی‌ها جلوی رفتن مردم را می‌گرفتند و حتی شنیده می‌شود که چندنفری هم اسباب و اثاث خود را همان‌جا، دم پاسگاه پیاده کرده‌اند و یک کبریت خرجش کرده‌اند و خودشان رفته‌اند. عده‌ای هم به امید بازگشت، ردی از خود گذاشته‌اند. مهاجرت وسیع است، روستاها هر روز ساکت‌تر می‌شوند. روستای متروکه کم نیست و شاید بشود به جرات گفت که روستایی که بخشی از جمعیتش را از دست نداده باشد، اصلا پیدا نمی‌شود. حمید 26، 27ساله است، ریش‌هایش را خط انداخته و زلف‌هایش را ژل زده است، مجرد است و حرف ازدواج که می‌شود، سرش را می‌اندازد پایین و می‌خندد «دوست دارم ازدواج کنم، اما پول ندارم، حداقل چهار،پنج میلیون خرج داره.» و خون به گونه‌هایش می‌دود، از شرم است یا نداری، معلوم نیست. خانه‌های روستایش با خانه‌های دیگر روستاها فرق دارد؛ به جای دیوارهای خشتی، دیوارهای آجری دارد و کم‌سن‌وسال به نظر می‌رسد. این روستای جدید او و هم‌ولایتی‌هایش است؛ هم‌ولایتی‌هایی که بیشترشان نه کشاورزی دارند و دامداری، و در واقع «بی‌اشتغال»اند. «با پول یارانه زندگی می‌کنن، کاری ندارن.» اما زادگاهش روستایی بود که غرق شد؛ «خالق‌داد» روستا و زادگاه حمید نارویی بود، اما حالا نیست، چون رفته است زیر آب؛ با همه خانه‌ها و زمین‌های کشاورزی‌اش «وقتی می‌خواستن چاه‌نیمه چهار رو بسازن روستای ما رفت زیر آب، خوب چاره‌ای هم نبود. قبلش اومدن خونه‌ها و زمین‌ها رو خریدن، یک جایی هم برای سکونت اهالی مشخص شد و بعدش همه اومدیم روستای جدید و روستامون رفت زیر آب.» روستای «چوتو» هم طوری دیگر فراموش شد. چوتو از روستاهایی است که وقتی دیوار مرزی را می‌کشیدند ماند آن طرف و اهالی‌اش را کوچاندند به روستایی به نام «دوازده سهمی» و حالا متروک است و دیگر چوتویی وجود ندارد. «تختک خواجه» روستای بزرگ صیادی که زیر سایه «اوشیدا» یا همان کوه خواجه- تنها کوه دشت سیستان- می‌زیست و نامش را نیز از همین کوه، به عاریت گرفته‌‌ بود، امروز حتی یک سکنه هم ندارد، بی‌آبی، تختک‌خواجه را از زندگی، تهی کرد و تنهانشانی که از آدم‌هایش مانده‌، دو سه قایق وارونه، تعدادی خانه‌ ویرانه و چند قبر است. «دل‌مراد» هم بی‌مراد شد؛ مردمش او را گذاشتند و خودشان رفتند. روستای دل‌مراد، حوالی حاتم‌قلجایی بود و حالا تنها و تهی مانده است، مثل خیلی از روستاهای دیگری که متروک شدند و زندگی در آنها فراموش شد؛ روستاهایی که اگر در مسیر باد باشند، شن‌های روان، آنها را می‌بلعد و در بیابان، گور به گور می‌شوند و اهالی آنها دیگر هیچ‌وقت نمی‌توانند آدرس جایی که در آن روی خشت افتاد‌ه‌اند را بدهند. خیلی سخت است که آدم بیشتر از سرزمینش عمر کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.