سال شبکههای اجتماعی
صدرا محقق
پیرزن روی صندلی کناری در تاکسی بیآنکه مرا بشناسد، با شوق گوشی تلفنش را نشان میدهد و میگوید: «نوهام همین الان به دنیا اومد، این عکسشه، خونه پسرم خوزستانه چون شرکت نفتیه، من نتونستم برم پیششون اما عکسش رو همین الان از توی زایشگاه با وایبر برام فرستاد.» بعد با انگشت دوبار روی عکس کلیک میکند و عکس نوزاد توی مانیتور تلفن سامسونگ گالکسی بزرگتر میشود، تلفن را به صورتش نزدیک میکند و از روی شیشه بر گونههای نوهاش بوسه میزند. این پیرزن که در یک روز نهچندان سرد زمستانی در بهمن ماه تهران و پشت چراغ قرمزی در خیابان قائممقام از دیدن عکس نوه تازهمتولدشدهاش ذوقزده شده، فقط یکی از 9/5میلیون کاربر ایرانی نرمافزار پیامرسان موبایلی وایبر در ایران است. آمار تعداد کاربران ایرانی وایبر را علی جنتی وزیر فرهنگوارشاد اسلامی در همین بهمنماه در سفری به استان اصفهان اعلام کرد. او همچنین در سخنان خود تعداد کاربران ایرانی شبکه اجتماعی فیسبوک را هم چهار تا 4/5میلیوننفر ذکر کرد. این آمار در شرایطی اعلام میشود که از ابتدا تا انتهای سالی که تمام شد بحثها و اعلامنظر مسوولان مختلف و همینطور خبر و گزارشها پیرامون لزوم یا مخالفت با فیلتر شبکههای پیامرسانی چون وایبر، بارها در رسانههای مختلف منتشر شد. هر بار مسوولانی خارج از دولت، اعم از قوهقضاییه یا مجلس و شورایعالی فضای مجازی و... بر لزوم اعمال فیلترینگ این نرمافزارها سخن گفتهاند و مسوولان دولتی نیز از رییسجمهور گرفته تا وزرای ارشاد و ارتباطات و حتی آموزشوپرورش در مخالفت با این کار مصاحبه کرده یا سخنرانی داشتهاند. یکی از خبرسازترین رویدادها پیرامون این شبکهها اعلام مهلت یک ماهه قوهقضاییه به دولت برای فیلترکردن آنها شامل وایبر، واتساپ و تانگو بود. این مهلت یک ماهه، آخرین روزهای شهریورماه در نامهای از سوی حجتالاسلام غلامحسین محسنیاژهای معاوناول قوهقضاییه خطاب به وزیر ارتباطات، خبری و اعلام شد. بااینحال چند روز بعد از انتشار این نامه، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، به آن واکنش نشان داد و از مخالفت خود با مسدود کردن این نرمافزارها خبر داد. این بخشی از گفتههای محمود واعظی دراینباره بود: «از آنجا که با مسدودکردن شبکههای اجتماعی مشکل بهرهگیری از این ابزارها حل نخواهد شد باید برای استفاده صحیح و مناسب از این شبکهها فرهنگسازی کنیم.» از آن مهلت یک ماهه بیشتر از ششماه گذشت و این نرمافزارها فیلتر نشدند. هر چند در همین مدت برخی رسانههای مخالف و منتقد دولت و حتی صداوسیما در برنامههای ویژه خود، روزانه با انتشار خبر، گزارش، مصاحبه و تولید انواع برنامه بر منفیبودن این نرمافزارها و لزوم فیلتر هر چه سریعتر آنها سخن گفته بودند اما آنچه در واقعیت رخ داد این بود که استفاده از این شبکهها همچنان آزاد است و 9/5میلیون کاربر ایرانی وایبر و چند میلیون کاربر دیگر نرمافزارهای مشابه آن مانند واتساپ و تلگرام و ایمو و چندینوچند نرمافزار مشابه همچنان مشغول استفاده از آنها هستند. ارتباطات سریعتر و راحتتر بهعلاوه هزینههای به مراتب پایینتر استفاده از آنها به نسبت بهرهگیری از اپراتورهای رسمی موجود یکی از اصلیترین دلایل استقبال گسترده کاربران از این شبکهها بوده است. کاربرانی که با استفاده از این نرمافزارها میتوانند پیامهای متنی کوتاه و بلند، عکس، فیلم یا صدای خود را با سرعتی مثالزدنی و در کمترین زمان ممکن به دوستان و آشنایان خود برسانند و خرج آن فقط تهیه بستههای اینترنت است. بر اساس گزارشی که شماره بهمن ماه ماهنامه تخصصی پیوست منتشر کرده است، آخرین آمار اعلام شده از دو اپراتور تلفن همراه ایران حکایت از وجود 22میلیون گوشی هوشمند در دست کاربران ایرانی دارد. در این گزارش آمده بود که کاربران همراه اول، 10میلیون گوشی هوشمند و کاربران ایرانسل نیز 12میلیون گوشی هوشمند در دست دارند. در این آمار از گوشیهای تلفن همراه رایتل و تالیا، دو اپراتور دیگر، چیزی منتشر نشده بود اما همین آمار بهتنهایی گویای گستردگی و فراگیری بسیار زیاد کاربران گوشیهای هوشمند در ایران است. این بخش از ماجرای شبکههای اجتماعی در ایران شامل دسته نرمافزارهای فیلتر نشده و موبایلی بود. نرمافزارهایی که حالا نه فقط نسل جوان بلکه اقشاری از همه گروههای سنی جامعه را میتوان در آن دید. کافی است هر کداممان به گروههای تشکیلشده در این نرمافزارها، در گوشی تلفن همراه یا تبلتمان نگاهی بیندازیم، از گروههای خانوادگی و دوستان گرفته تا گروههای کاری و اداری، هر کسی با هر مقام و سنی را میتوان در آنها دید، از مسوولان بلندپایه دولتی تا دوستان دور دوره مدرسه و دانشگاه یا خالهها و عموها و مادرها و مادربزرگها. بخش دیگر داستان شبکههای اجتماعی اما به گروه ممنوعهها و فیلترشدهها بر میگردد؛ سردمدار آنها فیسبوک و در کنارش توییتر قرار دارند. با وجود اینکه دستکم پنجسال از آخرین روزهایی که استفاده از این دو شبکه اجتماعی در ایران آزاد بود میگذرد اما در همه این مدت روزبهروز و سالبهسال بر تعداد کاربران این شبکهها افزوده شده است. وضع به شکلی رقم خورد که حتی برخی از مسوولان ردهبالای دولتی و حکومتی اعم از وزیر و رییس دولت هم از سد فیلترها گذشته و خود را به فیسبوک و توییتر رساندهاند تا از این طریق با مخاطبان و مردم در ارتباط و تماس باشند. حالا مدتهاست حسن روحانی رییسجمهور و تعداد زیادی از وزرا و معاونانش در توییتر و فیسبوک و اینستاگرام- این شبکه اجتماعی عکسمحور در ایران فیلتر نیست- صفحه اختصاصی دارند و بهصورت روزانه مطالب و عکسها و اظهارنظرهایشان در آنها منتشر میشود. 9/5میلیون کاربر وایبر، 4/5میلیون کاربر فیسبوک، 22میلیون گوشی هوشمند و آمارهای میلیونی دیگری که هنوز منتشر نشده یا محاسبه دقیقی درباره آنها انجام نشده؛ همین آمارها بهتنهایی برای پیبردن به اهمیت بیش از حد ماجرای ایرانیان و شبکههای اجتماعی و اینترنت کافی است. در چنین شرایطی یک راه ساده، فیلترکردن و بستن این شبکهها بر جمعیت میلیونی کاربران آنهاست، بیتوجه به تبعات چنین تصمیمی، راهی که برخی افراد و جریانهای سیاسی موجود در کشور با جدیت و قطعیت پیگیر اجراییکردن آن هستند. راه دیگر اما بررسی و دقت در جزییات موضوع و تحلیل آنچه که هست به عنوان واقعیتی موجود و مشابه همه دیگر کشورهای درحالتوسعه و توسعهیافته دنیاست. اگر چه در وایبر و واتساپ و فیسبوک و توییتر کاربران ایرانی مثل همهجای دنیا از شایعه، صفحات زرد و نامناسب، عکسها و موضوعات نادرست و مخالف و منافی با ارزشهای سیاسی و اجتماعی موجود در کشور خبرهای زیادی وجود دارد اما در کنار آن، ابعاد مثبت و فراوان حضور کاربران بسیار فراتر است. تقلیل ماجرای نقش و کاربری وایبر و واتساپ و... به ابزاری برای ارتباطهای ناپسند یا پخش شایعه همانقدر نادرست است که کبریت و چاقوی آشپزخانه را تنها ابزاری برای آتشافروزی و قتل و ضربوجرح بدانیم. داستان فیسبوک و توییتر هم همین است؛ ابزاری برای ارتباط بیشتر و بهتر هموطنان و جهانیاندیشیدن و دستگیری از همدیگر و نیازمندان و ارتباطات بیشتر و بهتر. در کنار آن البته مثل هر رویداد و ابزاری که دهها کاربری و اثر مثبت دارد قطعا و بیتردید از تبعات منفی هم خبرهایی هست. اما آیا میتوان گفت فیسبوک و توییتر و وایبر و واتساپ و اینستاگرام و هر آنچه شبکه اجتماعی جهانی است در دنیایي که روزبهروز بیشتر و گستردهتر به این شبکهها وابسته میشود، چیزی نیست جز شر؟ آیا میتوان این ابزار را صرفا از زاویه دید منفی و خطرناک دید؟ اینها و چند سوال دیگر را با دو کارشناس و استاد دانشگاه که روی شبکههای اجتماعی از منظر تخصص خود در حوزه ارتباطات کار کردهاند در میان گذاشتیم. یکی از این استادان، علیاصغر کیا، از استادان برجسته علوم ارتباطات نوین ایران است. او دارای مدرک کارشناسی علوم ارتباطات اجتماعی از دانشگاه علامهطباطبایی، مدرک کارشناسی ارشد از دانشگاه تهران و دکترا از دانشگاه ولونگونگ استرالیاست. او سالها مشغول تدریس علوم ارتباطات در ایران است و تاکنون مقالات، پژوهشها و کتابهای بسیاری در زمینه تخصص خود تهیه و منتشر کرده است. دکتر کیا، در چند سال اخیر نیز با تمرکز بر موضوع شبکههای اجتماعی چندین تحقیق را به همراه دانشجویان خود به سرانجام رساند. یکی از این پژوهشها با موضوع تاثیر شبکههای اجتماعی بر هویت دانشآموزان دختر تهران در دهه 80 بود. بهگفته دکتر کیا در آن سالها هنوز استفاده و کاربری شبکههای اجتماعی به فراگیری امروز نبود اما نتایج آن تحقیق، حکایت از آن داشت که در آن دوره زمانی، این دانشآموزان بیشترین استفاده از شبکههای اجتماعی را به منظور دوستیابی و توسعه روابط انسانی میکردند، اما در ادامه و در سالهای انتهایی دهه 80 نتایج تحقیق نشان میداد، کاربرد اطلاعرسانی، افزایش آگاهی بهویژه در زمینه سیاسی و همینطور کارکرد تبلیغاتی و آموزشی به این استفادهها اضافه شد؛ بر این اساس میتوان گفت نتایج تحقیق نشان میداد شیوه استفاده از شبکههای اجتماعی در میان دختران دانشآموز تهران با گذشت زمان، عاقلانهتر و کاربردیتر شده است. تحقیق دیگر انجامشده با محوریت شبکههای اجتماعی توسط دکتر علیاصغر کیا، با موضوع اثرات فعالیت در شبکههای اجتماعی و وبلاگها بر نحوه کار روزنامهنگاران در خلال سالهای 89 و 90 بود. طبق گفته این استاد دانشگاه نتایج، حکایت از آن داشت که نوع قلم و بیان و همینطور نوع سوژههای استفادهشده توسط روزنامهنگاران در شبکههای اجتماعی بهمراتب متفاوت از قلم و سوژههای استفادهشده در رسانههای رسمی توسط آنان بود. دکتر کیا در پاسخ به سوال «شرق» پیرامون اثرات منفیومثبت شبکههای اجتماعی بر کاربران، اینگونه توضیح میدهد: «درباره تکنولوژی همیشه گفته میشود که شبیه چاقوی دولبه است، شبکههای اجتماعی هم، چنین وضعیتی دارد؛ مثل یک چاقوی جراحی که میتوان در دست یک جراح جان انسانی را نجات دهد اما همان چاقو در دست یک زنگی مست ممکن است جان عدهای را بگیرد. تکنولوژی هم بههمینشکل هم فرصت است و هم تهدید. در جامعه ما به خاطر جوانبودن ممکن است بخشی از اطلاعات و فیلمها و عکسهای استفادهشده در شبکههای اجتماعی بر خلاف عفت عمومی باشد، اما بااینحال من فکر میکنم با فرهنگسازی و آموزش میتوان کارکرد مثبت و مفید و مهم این شبکهها را افزایش داد؛ حتی اگر کاربران از این شبکهها تنها بهعنوان سرگرمی و ساخت یا مطالعه لطیفه و... استفاده کنند چراکه همه اطلاعات ردوبدلشده در شبکههای اجتماعی جنبه بد و منفی ندارد. پیامهای آموزشی، مذهبی، سیاسی و... میتواند برای کاربران بسیار آگاهیدهنده و درعینحال پرکننده اوقات فراغت باشد.» این استاد دانشگاه همچنین میافزاید: «شبکههای اجتماعی نهفقط در ایران که در همه جهان فضای جدیدی است که فراهم شده و کاربران از آن استفاده میکنند. حضور کاربران آموزشندیده و ناآگاه در این فضا ممکن است آسیبزا باشد؛ به عنوان مثال اگر نوجوانان و کودکان بدون آموزشهای لازم به آنها وارد شده ممکن است با اطلاعاتی فراتر یا مغایر با نیاز سنیشان مواجه شوند، یا ممکن است به دلیل وابستگی بیش از حد به این شبکهها از جریان زندگی روزمره و وضعیت عادی خارج شده و به آنها معتاد شوند. بههمینخاطر نقش آموزش و آگاهیهای لازم برای استفاده و حضور در این شبکههای اجتماعی تعیینکننده و مهم است.» اما جناب دکتر، در کشورهای توسعهیافته هم افراد و کاربران به شکل رسمی برای حضور در این شبکهها آموزش داده نمیشوند؛ وقتی از لزوم آموزش حرف میزنید به صورت مشخص منظورتان چه نوع آموزشی است. این سوالی است که در واکنش به این بخش از صحبتهای این استاد دانشگاه میپرسم و او اینگونه به آن پاسخ میدهد: «بله در غرب هم کلاس و آموزش رسمی برای افراد و کاربران گذاشته نمیشود؛ اما به شکل غیررسمی و در سیستمهای رسمی آموزشی و رسانهها به مردم و بهخصوص نوجوانان و جوانان و والدین آنها آموزش داده میشوند؛ اما تجربه ما نشان میدهد ما در ایران یواشیواش خودمان راهوچاه استفاده از این شبکهها و اینترنت را آموختهایم. بخشی از ماجرا هم البته به سرعت تکنولوژی برمیگردد؛ سرعت نوشدن تکنولوژی و شبکههای اجتماعی چنان زیاد است که گاه کاربران راهی جز یادگرفتن در روند استفاده از آنها ندارند.» دکتر کیا همچنین در ادامه صحبت خود به نوع حضور برخی کاربران ایرانی در شبکههای اجتماعی و به صورت مشخص لشکرکشی و حملههای فیسبوکی به صفحات عمومی مشهور میگوید: «این نوع لشکرکشیها و حملهها بیشتر از آنکه مشخصهای از نوع استفاده ما از این شبکهها باشد نشانگر وضعیت جامعه ماست؛ اینکه نزاع و درگیری و خشونت در فضای سایبر ایران دیده میشود و در جاهای دیگر کمتر دیده میشود به شرایط و نحوه زندگی و جامعهای که افراد در آن زندگی کرده و بزرگ شدهاند برمیگردد.» این استاد ارتباطات همچنین در پاسخ به این سوال «شرق» در زمینه تلاشها برای بومیسازی شبکههای اجتماعی موبایلی یا اینترنتی و اثرات آن نیز میگوید: «تکنولوژی و شبکههای جدید ثابت نمیمانند و در حال رشد و جایگزینی هستند؛ وقتی یک تکنولوژی به اوج خودش رسید به حالت نزولی وارد میشود، الان فیسبوک چنین وضعیتی دارد و شبکههای اجتماعی با کاربرهای جدید درحال جایگزینشدن با آن هستند. در چنین وضعیتی و با این سرعت بالای رشد تکنولوژیها با اینکه گفته میشود شبکههای اجتماعی داخلی و ایرانی بسازیم و از آنها استفاده کنیم من خیلی موافق نیستم. این شبکهها شاید بتوانند در بازه زمانی محدودی تعدادی را جذب کنند اما بهخاطر عامنبودن و جهانینبودن نخواهند توانست کاربران بیشتری را جذب کرده و دوام بیاورند. این شیوهها تلاشهای ناموفق و ازپیش شکستخورده است.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.