نقد سیاستهای شهرسازی در گفتوگو با دکتر پیروز حناچی
نباید 26سرمایهدار سرنوشت شهر را تعیین کنند
فاطمه جمالپور
«بالاخره قطار شهرسازی نامتوازن در تهران را که با ۲۰۰کیلومتر درحال حرکت بوده یکباره متوقف کردهایم و این تبعات دارد.» این بخشی از سخنان پیروز حناچی معاون شهرسازی وزیر راهوشهرسازی و دبیر شورایعالی معماری و شهرسازی بالاترین نهاد تصمیمگیری و قانونگذاری در حوزه شهرسازی است. شورایی که به اذعان خود وی، مصوباتش ضمانت اجرایی ندارند و این موضوع کلید ادامه تخلفات شهرسازی در دولت یازدهم است. حناچی خود میگوید هرجای ایران این اتفاق میافتد که شهرداری به خود اجازه دهد تخطی کند؛ قانون در مقابل این امر مسکوت است. باید آنقدر هزینه تخلف از ضوابط شهرسازی سنگین شود که هیچکس جرات تخطی از آن را پیدا نکند. با او درباره موضوعات مختلف شهرسازی مسکن مهر، گودها، برجسازی، ازبینرفتن باغات، کمیسیون ماده5 که در سالهای گذشته تنها به ایفای نقش درآمدزایی برای شهرداری پرداخته و... گفتوگو کردیم؛ هرچند که فتیله انتقادها را برای رسیدن به فضای تفاهمی با شهرداری پایین کشیده و این امر در خلال مصاحبه هم به چشم میخورد.
پرونده ما در سالنامه «شرق» به نقد سیاستهای شهرسازی سالهای اخیر میپردازد. مهمترین انتقادات شما به سیاستهای شهرداری در سالهای اخیر چیست؟ واقعیت این است که من نمیخواهم خیلی انتقادی صحبت کنم چراکه ما برنامهای برای بهنظمدرآوردن نظام مدیریت شهری داشتیم؛ میخواستیم رویههای حاکم برشهر را تغییر دهیم و الان احساس میکنیم تا حدود زیادی این اتفاق حادث شده است. نمیخواهم بگویم به جای محکمی رسیدیم؛ خیر. به جای محکم زمانی میرسیم که دخلوخرج شهرداری را یکی کنیم، اما علایمی در شهر میبینیم که علایم مثبتی است؛ اینکه پول همه چیز نباشد، فقط پول تعیینکننده نباشد، نباید منافع 25 یا 26نفر سرمایهدار و سرمایهگذار، سرنوشت شهر را تعیین کند. این مردم شهر هستند که باید سرنوشت شهر را تعیین کنند. البته مردم شهر هم باید نسبت به اتفاقاتی که در شهرشان رخ میدهد حساس باشند. رسانهها هم در این میان نقش زیادی ایفا میکنند. واقعیت این است که ما اطلاعات چندانی نداشتیم که چه اتفاقاتی در شهر رخ داده است تا زمانی که ورودپیداکرده و به عمق، راه یافتیم؛ بهعنوان مثال در مورد تهران، اصلیترین چیزی که میدانستیم این بود که طرح جامعی که در سال86 تصویب شده بود این نبود. اتفاقی که به نام طرح تفصیلی افتاده مسبب این اتفاقها در شهر شده است. همان «تدقیق پهنهها»؟ تدقیق پهنهها هم درهمین قالب است؛ زوم کردیم و متوجه شدیم تدقیق بخشی از آن است و جز آن طرحتفصیلی همخوانیای با طرح جامع نداشت. خوشبختانه دراینزمینه شهرداری هم همکاری خوبی با ما داشت. اوج این ناهمخوانی در منطقه۲۲ بود و باقیاش در منطقه یک و مناطقی که تقاضا زیاد بود. الان در منطقهیک و ۲۲ تراکم جمعیتی چگونه است؟ حد استانداردش چقدر است؟ فراتر از جمعیتپذیری طرح جامع است اما آمار دقیقش زمانی مشخص میشود که مطالعات تدقیق پهنهها کامل شود. در شورایعالی درخصوص مصوبه احمدینژاد و یکطبقه تراکم اضافی در بافت ناپایدار تجدیدنظر شد، اما پیش از آن مجوزهایی صادر و تعهداتی ایجاد شده بود. چقدر این مصوبه، به تراکم شهر اضافه کرد؟ تمام مجوزهایی که به اسم تراکم تشویقی داده میشد اگر اجرا میشد معادل دومیلیونو۷۰۰هزارنفر به جمعیتپذیری شهر اضافه میشد. چند پروانه تا زمان باطلشدن آییننامه صادر شد؟ آمار دقیقش مشخص نیست اما قابل استحصال است. ما انتقادهای زیادی به شهرداری داریم اما نکات مثبت را هم باید بگوییم. سرمایهگذاری خوبی برای بهروزرسانی سیستم اتوماسیون شهرداری انجام شده است و با جزییات دقیق میتوان هر اتفاقی که در شهر میافتد را رصد کرد و شاید بههمینخاطر است که نامش را رصدخانه گذاشتهاند. قرار است شهر را رصد کند و باید تمامی این اطلاعات برای توسعه آتی شهر مورد استفاده قرار بگیرد. در هر صورت براساس این اطلاعات میتوان استخراج کرد که چه حجمی براساس این مصوبه زیربار رفته است. در برخی بخشها چون تقاضا زیاد بود آهنگش به شدت تند بود؛ مانند منطقه یک، منطقه سه، منطقه دو و پنج و در منطقه۲۲ بسیاربسیار بالا بوده است. مسکن مهر تعهدی بود که از دولت قبل به شما رسید. میراث چندانخوبی هم نیست. مسکن مهر چه میزان به جمعیت تهران اضافه کرده و تکلیف این میراث چه میشود؟ واقعیت این است که مسکن مهر با آن اهمیتی که دولت قبل حمایت میکرد، حمایت نشد. امکانش هم وجود نداشت. من اعتقادم این است که مسکن مهر یک فرصت برای حوزه مسکن بهخصوص مسکن کمدرآمدها میتوانست باشد. تا ۵۰درصد راه، رفته شده و ۵۰درصد باقی مانده است. اما حالا دیگر آن ضرورت وجود ندارد و باید با زور و ضرب آن را پیش برد. دستگاههای زیربنایی و خدماتی همتای وزارت راهوشهرسازی پیش نیامدند و به اینها فکر نشد. الان بزرگترین خلأ مسکن مهر در اطراف تهران، آب، تاسیسات زیربنایی و خدماتی است. درحالحاضر افرادی که بضاعت مالی کمتری دارند را به سمت مسکن مهر هدایت کردیم اما زندگیکردن در مسکن مهر برای ساکنانش گرانتر شده و هزینههای خانوارشان افزایش یافته است درحالیکه قاعدتا باید به همه اینها و خدمات محلی فکر میشد و حال آنکه در دنیا کاری میکنند که زندگی در شهرهای حاشیهای بهطورمتوسط ۲۵ تا ۳۰درصد ارزانتر از کلانشهر باشد. اینها اصلیترین چالشهای مسکن مهر است و تعهدی که روی دست وزارتخانه مانده برای اتمام پروژهها. چقدر برای مسکن مهر هزینه شده است و چقدر اعتبار نیاز دارد؟ حدود ۵۰هزارمیلیاردتومان هزینه شده است و ۵۰هزارمیلیاردتومان هم برای کاملشدن نیاز دارد و سیستم بانکی باید همراهی کند. این اعتبار را میتوان با این وضعیت بد مالی دولت تامین کرد؟ بله با وضعیت بد مالی دولت هم همزمان شدهایم و سیاستهای دولت هم این است که نقدینگی خیلی توزیع نشود چراکه تاثیر تورمی دارد. درهرصورت مسکن مهر تکلیفی است که با هماهنگی باید انجام شود؛ بهخصوص در بخشی که از مردم پول گرفتهشده باید هرچه سریعتر به سرانجام برسد و هیچکس در این زمینه در وزارتخانه شکی ندارد. حتی اگر انتقاد هم به مسکن مهر داشته باشیم در انجام ماموریت شک نداریم. مسکن مهر چقدر به جمعیت تهران اضافه کرد؟ بهطور متوسط برای شهرهای جدید در اطراف تهران سقف جمعیتی ۱۲۰ تا ۱۵۰هزارنفر در اوایل دهه۷۰ مصوب شده بود تا در اوایل دهه۹۰ به این جمعیت برسند اما در سال۸۶ بنابه فشاری که دولت برای بارگذاری آورد و مخالفتشان با اسناد بالادستی، ابتدا اسناد بالادستی را تغییر داده و سپس بارگذاری شهرها را به ۶۰۰، ۷۰۰هزارنفر افزایش دادند یعنی عملا اجازه ایجاد یککلانشهر در کنار کلانشهر تهران را دادند که در هیچبرنامهای چنین چیزی دیده نشده بود. از همه بدتر اینکه این طرح، متوازن رشد نکرد. شما آدمی را تصور کنید که فقط دستهایش بیش از اندازه لازم رشد کند و بقیه اندامها متناسب رشد کند؛ در این مورد هم فقط سطوح مسکونی و تراکم مسکونی افزایش یافت؛ خدمات به تناسبش افزایش نیافت. درحالحاضر آییننامه مشخصی برای بلندمرتبهسازی وجود ندارد و این امر به بیقانونیها دامن میزند. چرا تاکنون تدوین نشده و در چه مرحلهای است؟ بله قرار بود که تهیه شود که تاکنون تهیه نشده است. ما الان شهرداری را برای تدوینش تحت فشار گذاشتهایم. پس از تصویب طرح جامع قرار بود ظرف ششماه این ضوابط تهیه و برای تصویب به کمیسیون ماده پنج و شورایعالی شهرسازی ارسال شود. قرار بود شهرداری قواعدش را ششماهه تهیه کند و متاسفانه تهیه نشده است. اگر تهیه شود تا چه میزان جلوی این تراکمهای عجیبوغریب گرفته میشود؟ جلوی تراکمهای بیقاعده گرفته میشود مانند انتهای بنبستها، مسیرهای کمعرض و قطعات کوچک که ظرفیت احداث بلندمرتبهسازی ندارند متوقف میشود. قانون جامع معماری و شهرسازی، تکلیف بهزمینمانده برنامه چهارم است که باید در معاونت شما تهیه میشد اما نشده است. چرا؟ از احکام قانون برنامه چهارم است اما در برنامه پنجم نیامده و این یعنی عمرش محدود به قانون برنامه چهارم بوده است. دو مطالعه عمیق در وزارتخانه درحال انجام است؛ یکی مسیر تدوین محورهای قانون جامع که اگر قانون جامع بناست تهیه شود باید در چه محورهایی تهیه و تنظیم شود، دوم اینکه نگاه تنقیح قوانین است. در تنقیح به سراغ تدوین کلی نمیرویم، میگوییم این بخشها را داریم و بخشهایی را که کم داریم اضافه میکنیم. همه مطالعات نشان میدهد ما باید مسیر تنقیح را برویم چون خیلی از قوانین موضوعی الان ما، برای پیش از انقلاب است و دیدگاه تصویب چنین قوانینی الان وجود ندارد. ما مسیر تنقیح را طی میکنیم تا خلأها را با تدوین قوانین پر کنیم و به سمت اجرای درست قوانینی که نیاز داریم و برای آن خلأ وجود دارد برویم. اگر بخواهیم درباره اشتباهات و ابهامات طرح جامع طرح تفصیلی صحبت کنید به چه چیزهایی اشاره میکنید؟ مهمترین چالش ما پایش است؛ شاید همه این اتفاقات در شهر رخ نمیداد، اگر یکپایش قوی و نهاد بیطرفی که جنبه حاکمیتی داشت در شهر وجود داشت و درگیر منافع کوتاهمدت و محلی نبود و کار حاکمیتی انجام میداد. بهنظر شما کدام نهاد باید این پایش را انجام دهد؟ در دنیا در دو مقیاس این کار انجام میشود. یکی در مقیاس محدوده و حریم شهر و دیگری در مقیاس مجموعه شهری. لایه بیرونی ارتباط مستقیم با ارگان حاکمیتی دارد. شاید اصلیترین مشکل این بوده که حتی بهترین طرح هم تهیه شده اما نظارت درستی بر اجرایش انجام نشده است. با این جای خالی باید چه کرد؟ درحال برنامهریزی برای پرکردناش هستیم. چه برنامهای؟ نظام پایش برای تهران و کلانشهرها تعریف میکنیم. جز نبود نظام پایش، طرح جامع، دیگر چه انحرافاتی دارد؟ شاید طرح جامعی که سال۸۶ از شورایعالی معماری و شهرسازی بیرون آمد نسبتا قابل دفاع بود اما یک طرح قابل دفاع وقتی در مقام اجرا میرود باید درست اجرا شود و راهش را گم نکند. اینها باز به پایش برمیگردد پایش حوزههای دیگری همچون مطبوعات، افکارعمومی، نهادهای نظارتی و حاکمیتی هم دارد، اینها ابزار پایشاند. در همهجای دنیا؛ افکارعمومی و عکسالعمل شهروندان یکی از اصلیترین ابزارهای اصلاح عملکرد مدیران شهری است. در سالهای اخیر شهرداری تهاترهایی با پیمانکاران برای پرداخت بدهیشان انجام داد و به جای بدهی به پیمانکارانش تراکم سیار داد. آیا شما اطلاع دارید چه میزان تراکم سیار داده شده و چه مقدار تعهد ایجاد شده است؟ خیر، اطلاع نداریم چراکه این کار اساسا غیرقانونی است و وقتی کار غیرقانونی انجام میشود که نمیآیند داد بزنند ما این کار را انجام دادیم. آن بخش که در قراردادها بهعنوان غیرنقدی ذکر شده چطور؟ آیا قابل محاسبه نیست؟ شهرداری هنگامی که پول ندارد میخواهد مابهازایی به پیمانکار بدهد و غیرنقدی، الزاما به معنای فروش تراکم نیست. بهمیزان شفافشدن بودجه شهرداری این اتفاقات هم کم میشود. در رابطه با تخریب و تغییر کاربری باغات تهران چطور؟ آماری دارید؟ آمار دقیق نداریم. چون شامل باغات خرد هم میشود. چند نوع باغ در تهران داریم؛ یکی پهنههای به هم پیوسته مانند کن و فرحزاد، دیگری قطعات بزرگ ۱۰۰۰ تا 3000متر که تعداد زیادی از آنها باغات محلی است و تخریب شده است و علتش هم ضابطهای بود که در شورای دوم با عنوان ۳۰درصد سطح اشغال برج و مابقی حفظ باغ تصویب شد و نقطه شروع تخریب باغات آن موقع بود که شورایشهر وارد بحثهای کالبدی و تدوین ضوابط شد. ما مخالفت کردیم اما در زمان احمدینژاد بود و گوش شنوایی نبود. آیا آماری از تخریب این باغات وجود دارد؟ خیر، ولی درحالبررسی و تدقیق هستیم. اینکه چه تعداد مجوز تغییر کاربری در کمیسیون ماده ۷ داده شد نیز موجود نیست؟ خیر. ما ارتباط مستقیم با کمیسیون مادههفت نداریم در حوزه شورایشهر و شهرداری است اما تشخیص باغبودن و نبودن با این کمیسیون است. ولی شهرداری موظف بوده فضای سبز تثبیتشده شهر را صیانت کند. اما این فقدان آمار، چندان مناسب بهنظر نمیرسد؟ وجود دارد. پس شهرداری به وزارت راه ارایه نمیدهد یا شما تمایلی به ارایه آن ندارید؟ قابل دستیابی است. ما مطالعه را شروع کردهایم اما استخراجش چندان راحت نیست و زمان میبرد؛ مثلا برخیهایشان در پلاکهایشان، باغ نخورده است یا همچون پرونده بوستان مادر باید به عقب بازگردیم که در برههای کاربری فضای سبز داشته و در برههای مختلط شده و این برگشتنبهعقب و بررسی، زمانبر است. باید چندینبار عقب برویم و تغییر کاربریها را بررسی کنیم. اما میزان ازبینرفتن فضای سبز و باغات در شهر تهران، قابلتوجه بوده است. دراین سالها تصمیماتی در کمیسیون ماده5 اخذ شده که بسیار به شهر آسیب رسانده است. چرا چنین اتفاقی در کمیسیونی که اعضایش معاونان وزرا هستند و طبعا باید به سرنوشت شهر حساس باشند، رخ داده است؟ من اعتقادم براین است که همه موضوعات ازاینجنس یک متولی محلی و یک کنترلکننده ملی دارند. حال اگر ایندو را از کار بیندازید؛ نه متولی محلی و نه کنترلکننده ملی کار نکنند هر اتفاقی ممکن است رخ دهد. اصلیترین چالش کمیسیون مادهپنج این بود که مسیر راه طرح جامع را گم کردند. طرح تفصیلی تهران باید برنامه عملیاتی و action plan طرح جامع میبود نه در مقابل و معارض آن، درحقیقت طرح تفصیلی تهران اهداف طرح جامع را تعقیب نکرده است. در مورد کمیسیون مادهپنج در تهران استثنائا به دلیل اهمیت پایتخت، از شورایعالی جدا شد و اعضایش به جای مدیرکل استانی، معاون وزیر شدند و کنترلش با دبیرخانهای است که استثنائا در شهرداری تهران است، حال آنکه در تمام کشور در وزارت راهوشهرسازی است ولی علیایحال این کمیسیون باید در امتداد اهداف و سیاستهای شورایعالی شهرسازی حرکت کند. اعضای شورای شهر میگویند چون حق رای در این کمیسیون ندارند مسوولیتی متوجه آنها نیست؟ خیر اینگونه نیست؛ مطمئنا اگر به سوابق موضوعات و تذکرات اعضای شورایشهر سوم نگاه کنید میبینید که اینگونه نبوده است. کمیسیون مادهپنج چه تغییراتی باید داشته باشد تا موثرتر باشد؟ لازم نیست تغییر جدی کند، فقط به ماموریتهای قانونیاش عمل کند. این کمیسیون برای ایجاد درآمد، طراحی نشده است؛ بلکه برای انعطافبخشیدن به طرحها در حوزههای مختلف طرح جامع با هدف تحقق اهداف master plan شهر طراحی شده است. حال ممکن است در اجرای این طرحها منافع کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدتی نیز برای شهرداری داشته باشد. اگر دبیرخانه زیرنظر شورایعالی بیاید؟ یادآور میشوم کمیسیون موضوع ماده پنج قانون تاسیس شورایعالی شهرسازی است و باید در امتداد مصوبات شورایعالی حرکت نماید و البته باید اشاره کنم در دوره جدید فضا و تصمیمات کاملا عوض شده است. درحالحاضر شاهد اتفاقاتی در شهر هستیم که در آن نهادهایی که باید ناظر باشند اقدام به تخلفات شهرسازی میکنند و شهرداری چشمش را روی چنین اتفاقاتی میبندد. در شورایعالی چه راهحلی برای این تخلفات دارید؟ من به این مورد تنها اشاره نمیکنم بلکه همه موارد از این جنس را متذکر میشوم؛ بهعنوان مثال در منطقهای همه ساختمانها سهطبقهاند اما به یکباره ساختمانی ۲۰طبقه بالا آمده است و اگر نگاهی به شهر کنید از این موارد زیاد است، این در شهرسازی یعنی مالک از رانتی برخوردار است که دیگران برخوردار نیستند. اگر بخواهیم این وضعیت در شهر ادامه پیدا نکند تنها راهش اجرای موبهموی قوانین است و نباید با شهروندان برخورد دوگانه داشت. اگر میخواهیم از این وضعیت نجات پیدا کنیم باید فضایی را ایجاد کنیم که قانون برای همه، یکسان و مساوی اجرا شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.