مرگ بهار عربی؛ تولد داعش
محمدعلی عسگری
پس از سالها سکوت و انتظار، موجی از خیزشهای مدنی ترقیخواه و مسالمتآمیز در کشورهای عربی به راه افتاد که به «بهار عربی» موسوم شد. نقطه شروع این خیزشها از تونس بود که «انقلاب یاسمن» را رقم زد و بعد به قیام مردم مصر و تجمع آنان در میدان «التحریر» ختم شد. خمیرمایه اصلی این حرکتها، اعتراض به وضع موجود و استمرار حکومتهای دیکتاتوری شبهمدرن درکشورهای عربی بود و موتور محرک آن، جوانانی که به آگاهی جدیدی در ارتباط با جهان امروز دست یافته و در یک کلمه خواستار ایجاد «تغییر» بودند. رکود حاکم بر نظامهای موجود در این کشورها، ضرورت چنین تغییری را ایجاب میکرد. «حسنی مبارک»، سرهنگ «معمر قذافی» و «علی عبدالله صالح» هریک بیش از 30سال بود که بر اریکه قدرت نشسته و حتی برای بقای آن در خانواده خود برای جانشینی فرزندانشان نقشه میکشیدند. در تونس نیز اگرچه «زینالعابدین بنعلی» زمامداری نرمخو بود؛ اما خانوادهاش- بهویژه بستگان همسرش «لیلا الطرابلسی»- کشور را در تیول خود داشتند و همه حوزههای فرهنگ و اقتصاد را به انحصار خود درآورده بودند. فضای سیاسی این کشورها کاملا بسته و امنیتی بود و احزاب یا گروههای مخالف، حق هیچگونه فعالیتی نداشتند و بسیاری از رهبرانشان یا در زندان یا متواری شده بودند. به جای آنها، در این حکومتها احزابی وابسته و گوشبهفرمان شکل گرفته بود که نقش بازوی نظام حاکم را بازی میکرد. اوضاع اقتصادی در همه این کشورها به گونهای بود که در آن، گروههای نزدیک یا وابسته به حکومت از همه مواهب اقتصادی و رانتهای دولتی برخوردار و در عوض بخشهای عظیمی از جامعه دچار محرومیت شده بودند. میزان بیکاری در این کشورها بالا و فقر و فلاکت، بهویژه در بین تودههای فرودست شهری، به اوج خود رسیده بود. نخستین جرقه این انقلابها را یک سبزیفروش به نام «محمد بوعزیزی» در شهر «سیدی بوزید» تونس زد که در نهایتِ استیصال، اقدام به خودسوزی کرد و بعدها نمونههایی مشابه آن نیز در جاهای دیگر تکرار شد. اوضاع فرهنگی این کشورها نیز شرایطی بهتر از اوضاع اقتصادی یا سیاسی نداشت. همه این عوامل، در کنار رشد آگاهیهای ناشی از توسعه جهان ارتباطات و شبکههای مجازی، زمینه را برای یک اعتراض عمومی و طرح یک خواست مشخص بهویژه در بین جوانان مهیا کرد؛ این خواست بدون تردید ایجاد یک «تغییر» بود. 4سال هرجومرج از همان زمانِ شروع این جنبشها (سال 89) معلوم بود که هیچکدام از رهبری باتجربه یا تشکیلات و سازماندهی منظم و مستحکمی برخوردار نیستند. هرگز کسی تصور نمیکرد مردم مصر بهیکباره قیام کنند یا از سوی دیگر هیچکس فکرش را نمیکرد که رژیم مبارک با آنهمه قدرت و ابهت در مدت تنها 18روز به زانو درآمده و فرو ریزد. تجربه کشورهای تونس، مصر، یمن و لیبی، هریک وجهی از این انقلابهای عربی را به نمایش گذاشت که درعینحال اشتراکات فراوانی داشت. این جنبشها در ظرف مدت کوتاهی به یک پیروزی فوری و تقریبا آسان دست یافتند. این موج تنها در سوریه بود که به سد سخت نظام ایدئولوژیک «بشار اسد» برخورد کرد و متوقف شد. بااینحال مشکل فقط در توقف این موج نبود؛ بلکه در شکست یا به فضیحت کشیدهشدن آنها بود؛ زیرا در جاهایی نیز که این جنبشها به پیروزی رسیده بود، منجر به ظهور طیفی از نیروهای مذهبی سنتی شد. بنابر یک ضربالمثل عربی «شیشهای شکسته و غولی از آن خارج شده بود». در تونس، بلافاصله حزب اسلامگرای «النهضه» به سرعت توانست در جریان دو انتخابات، قدرت را به صورت کامل در اختیار بگیرد و به فکر تاسیس حکومتی اسلامی، مطابق با برداشتهای خاص خود بیفتد. در مصر نیز جماعت اخوانالمسلمین پس از 80سال محرومیت و اسارت، ناگهان وارد میدان شد و با احتکار قدرت، تلاش کرد اندیشههای خود را اجرایی کند. همین روند در لیبی نیز به گونهای دیگر تکرار شد؛ زیرا اگرچه اسلامگرایان نتوانستند از طریق انتخابات به پیروزیهای مهمی دست یابند؛ اما در عوض، آنها در جریان انقلاب علیه قذافی سلاحهایی را به دست آورده بودند که به آنها قدرت میداد و به همین دلیل توانستند مناطقی، از جمله بنغازی را به تصرف خود درآورند و حکومت دلخواهشان را در آنجا بنیانگذاری کنند. در یمن نیز دوران انتقالی بعد از سقوط «علی عبدالله صالح» آنچنان بهدرازا کشید که به جنبش حوثیها فرصت داد تا با حرکت از شمال به مرکز، درصدد قبضه قدرت و اجرای برداشتهای مذهبی خود برآیند. بیتردید ظهور و بروز این موج بنیادگرایی مذهبی از درون جنبشهای بهار عربی- که تا حدی قابل پیشبینی بود- بیشترین هراس را از این انقلابها ایجاد کرد: از یک سو حمایتهای بینالمللی را از دست داد و در واقع کمتر دولتی در جهان حاضر به پذیرش حکومتهای برآمده از درون این بنیادگرایی میشد و از سوی دیگر، در این کشورها نیز گروه کثیری از طبقات متوسط و مرفه جامعه، ازجمله روشنفکران و اعضای گروههای جامعه مدنی را به وحشت انداخت و از انقلابشان پشیمان کرد. در کنار این دو عامل، باید از ارتجاع عرب بهخصوص به رهبری عربستانسعودی گفت که با هراس از استمرار حرکت این موج و سرایت آن به سایر کشورها با تمام قوا درصدد مهار و به شکست کشاندن آنها برآمدند. از همه اینها مهمتر، غولی که از شیشه خارج شده بود با تمدن امروز جهانی بیگانه بوده و بهشدت با آن سر ستیز داشت و همه اینها دست به دست هم داد تا به جای حمایت و هدایت این جنبشها، به فکر مهار و شکست آن بوده و کاری کنند که ورق به همان گذشتهای که بود، بازگردد. این غول در حالی از شیشه خود خارج شد که به دلیل فروپاشی نظامهای پلیسی موجود، شرایطی مملو از هرجومرج و نابسامانیهای اقتصادی و سیاسی سر باز کرده بود. میراث سالها دیکتاتوری چیز جز بدهکاری، ورشکستگی، تورم، بیکاری و تضادهای شدید طبقاتی در کنار عقبماندگیهای فرهنگی، سیاسی و اجتماعی نبود. این درحالی بود که غول برآمده از شیشه، نهتنها قادر به حل هیچیک از این معضلات نبود؛ بلکه با خود هزاران مشکل جدید آورده بود. این شرایط درهمتنیده موجب شد تا انقلابهای بهار عربی زمینگیر شده و حرکتی ارتجاعی را در پیش گیرد. در مصر ارتش دخالت کرد و با برکناری «محمد مرسی» نظام گذشته دوباره با شکل و شمایلی کمی متفاوت احیا شد. در تونس، اسلامگرایان که تجربه مصر را فراروی خود داشتند تصمیم گرفتند علاج واقعه را قبل از وقوع کرده و قدرت را به صورتی مسالمتآمیز واگذار کنند. به موازات این حرکت، بقایای نظام گذشته نیز البته با شکل و شمایلی کمی مدرنتر و بهتر اقدام به بازسازی آن کردند. در یمن نیز بازسازی و احیای همان نظام علی عبدالله صالح انتظار میرود که حداقل در قالب یک حزب حاکم، همچنان فعال است و از آن گذشته، قدرتی نیرومند مانند جنبش حوثیها نیز از آن حمایت میکند. در لیبی نیز گفتوگوهای ژنو که بهتازگی شکل گرفته است، هدفی جز احیای نظام گذشته با ترکیب و هیاتی جدید و نسبتا دموکراتیک ندارد. هنوز این گفتوگوها به نتیجه نرسیده و تا چندماه پیش حتی تصور برگزاریاش هم نمیرفت؛ زیرا لیبی هماکنون به سه کشور جداگانه تقسیم شده است. بخشی از آن در اختیار نیروهای اسلامگرا ازجمله گروه «فجر» و اخوانالمسلمین است که از سوی دولت قطر و شبکه الجزیره حمایت میشوند و برای خود نیز دولتی قانونی دارند. بخش دیگر در اختیار نیروهای حفتر و بخشی از تکنوکراتهای دوران قذافی، ازجمله «محمود جبرییل» است که این گروه نیز از سوی امارات و عربستانسعودی حمایت میشوند و برای خود دولتی مجزا به همراه پارلمان دارند. در این میان، بخشی از کشور نیز به دست گروههای وابسته به داعش افتاده و برای خود حتی در مناطقی «خلافت اسلامی» اعلام کردهاند. نزدیکیهای اخیر بین قطر و دولت عربستانسعودی، عاملی شده است تا دستکم دو گروه اصلی و متنازع در لیبی دور یک میز جمع شوند و این موضوع، باعث بهوجودآمدن امیدواریهای تازهای شده است. سوریه، زهدان غول داعش سوریه در همان حال که «توقفگاه» جنبشهای بهار عربی شد، زادگاه غول جدیدتری به نام «داعش» یا همان «دولت اسلامی عراق و شام» نیز بود. در این کشور، ابتدا جنبشی مسالمتآمیز شبیه سایر کشورهای جهان شکل گرفت که با مانع مواجه شد. اعتراضات مردمی سوریه از مدرسهای در شهر «درعا» شروع شد؛ اما در ادامه به مبارزهای مسلحانه انجامید. این مبارزه مسلحانه نیز بهشدت سرکوب و متلاشی شد؛ اما تکههای پراکنده برجایمانده از این حرکت، در پرتو حمایت دولتهای خارجی هرکدام توانستند بخشهایی از خاک این کشور را به تصرف خود درآورند. این سناریو تا آنجا پیش رفت که یکسوم خاک سوریه در دست نظام حاکم و بقیهاش به چنگ گروههای مخالف افتاد. جنگ، با تصرف مناطق و سرزمینها، شدت بیشتری گرفت و سوریه وارد مرحلهای از جنگ داخلی تمامعیاری در چندین جبهه شد. در فضای خشونتبار و بیرحمانه سوریه بود که از اعماق آن، گروههای افراطی و خشنی مانند جبهه «النصره» و داعش ظهور کردند. این اتفاقی بود که به نفع نظام حاکم بر دمشق تمام میشد تا نشان دهد دشمنانش از چه قماشی هستند. از سوی دیگر، حامیان خارجی نیز برایشان نوع تفکر و رویکردهای مذهبی یا سیاسی این گروهها مهم نبود؛ بلکه آنچه اهمیت داشت فقط کارکردشان بر ضد نظام حاکم بود. بهاینترتیب گروههای تروریستی و افراطی زادوولد کرده و هر روز بر قدرت و تعدادشان افزوده میشد. سوریه در چهار سال گذشته، صحنه این کشمکشهای خشن و خونین بوده و در جریان آن تاکنون صدها هزار نفر آواره، کشته یا مجروح شدهاند. داعش هماکنون در بیشتر کشورهای عرب برای خود طرفدارانی دارد و همه کشورهای عربی، ازجمله عربستانسعودی را تهدید میکند. داعش به دنبال فتح تمام سرزمینهای اسلامی است. نگاهی گذرا به اعضای این گروه، نشان میدهد که عمدتا یا از بین همان جوانان محروم در کشورهای عرب یا از بین جوانان منزوی اروپایی (به اصطلاح گرگهای تنها) سربازگیری شدهاند. هماکنون ائتلافی جهانی علیه داعش تشکیل شده است؛ اما باید اطمینان داشت که حتی اگر داعش سرکوب شود، غولهای وحشتناکتری هستند که در شیشههایی دربسته، جا خوش کرده و برای بیرونپریدن، لحظهشماری میکنند. به یاد داشته باشیم «تاسیس خلافت اسلامی» از سوی داعش، بهانهای بیش نیست. هدف این گروه و همه گروههای مشابه آن، انتقامگرفتن از تمدن امروزی بشر و تخریب یا انهدام کلی آن است. حمله بربرها به مراکز تمدنی در تاریخ سابقهای دیرینه و البته نتایجی تاسفبار داشته است؟ اما آیا اینبار نیز تاریخ تکرار خواهد شد؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.