|

تروریسم بنیادگرا نتیجه سیاست‌های مخرب ژئوپلیتیک

اردشیر زارعی‌قنواتی

تروریسم بنیادگرا، یک پدیده مدرن است که باتوجه به سوابق تاریخی خود از زمان جنگ‌های داخلی افغانستان در اواخر دهه 70 میلادی تحت «دکترین غربی» دوران جنگ سرد برای مبارزه با شوروی به بهانه اشغال این کشور، بنیان گذاشته شد. جهادگرایان افغان و داوطلبان عرب با شراکت لیبرال‌دموکراسی غرب، محور محافظه‌کار حاکمان مسلمان منطقه و شراکت فعال پاکستان و عربستان برای جهاد علیه اشغال و کمونیسم روسی، بسیج شده و راه افغانستان را در پیش گرفتند. ادامه این داستان بعدها با حوادث تروریستی 11سپتامبر 2001 در آمریکا چنان گره خورد که ماحصل آن، بروز «جنگ علیه تروریسم بین‌المللی» بود و حمله به افغانستان و دو سال بعد، تهاجم نظامی به عراق را همراه داشت. از این مقطع به‌بعد، جهان با یک پدیده دووجهی روبه‌رو شد که بنیادگرایی اسلامی را از تحجر سنتی به تروریسم مدرن، و همچنین موقعیت گروه‌ها و تشکیلات محدود و محصور تروریستی را به وضعیت یک «جنبش اجتماعی» فراگیر در بطن جوامع اسلامی ارتقا داد. با شروع خیزش‌های عربی در خاورمیانه و شاخ آفریقا موسوم به «بهار عربی» که به دلیل سلطه اسلام‌گرایی جنبش «اخوان‌المسلمین» و قدرتمندی نظامیان در ساخت سیاسی- اجتماعی حاکم بر این جوامع با مشارکت قدرت‌های مسلط بیرونی، به بیراهه کشیده شد، این مثلث ضدانقلابی توانست جنبش‌های دموکراسی‌خواهی برآمده از اراده مردمی را به شکست کشانده و راه را برای تفکرات ضدسیستمی از نوع تروریستی، باز کند. ورود بی‌ثباتی و جنگ‌های داخلی به کانون‌های بحران در لیبی و سوریه به واسطه اهداف ژئوپلیتیک بیرونی، نه تنها بر آتش جنگ‌های فرقه‌گرایانه در این کشورها دامن زد که دوباره عراق تازه‌به‌آرامش‌رسیده را نیز دستخوش هرج‌ومرج کرد. ظهور گروهای تروریستی و جهادگرای اسلامی چون «القاعده»، «داعش»، «طالبان»، «الشباب»، «بوکوحرام» و «النصره» از شاخ آفریقا تا دامنه‌های هندوکش، محصول یک دوره تاریخی جدید در چهار دهه اخیر است که بر اساس آنارشی موجود در نظم جهانی، اهداف نامشروع ژئوپلیتیک، فقر اقتصادی- فرهنگی، حاشیه‌نشینی اکثریت طبقات نابرخوردار بومی و شکست سیاست‌های ادغام اجتماعی اقلیت‌های مهاجر در اروپا، در چارچوب وضعیت غیردموکراتیک منطقه، شکل گرفته است. تحولات شتابناک ژوئن 2014 میلادی که با هجوم داعش به عراق، ابعاد بسیار ویرانگری را به خود گرفت و تقریبا اکثر مناطق سنی‌نشین از جمله شهرهای استراتژیک موصل، تل‌عفر، تکریت و فلوجه را در کمترین زمان ممکن، تسخیر و بعد نیز به سوی مناطق اقلیم کردستان دست‌درازی کرد، زنگ خطری بود که نه‌تنها کشورهای درگیر در منطقه که تمامی جهانیان را به ظهور هیولای وحشتناک تروریسم ستیزه‌جو، در قالب خلیفه‌گری موسوم به «دولت اسلامی»، متوجه کرد. هرچند بستر عینی گسست سیاسی- اجتماعی، در وضعیت بی‌ثبات امنیتی، از پیش در این مناطق برای نقش‌آفرینی این پدیده مخرب آماده بود، اما نباید از تاثیر بیرونی قدرت‌های منطقه و بین‌المللی در تشدید آن غافل شد. به همین دلیل، در چنین شرایطی که یک خلأ سیاسی- امنیتی در کانون‌های بحران و نظام منطقه‌ای وجود دارد و نظام سلطه‌گر بین‌المللی نیز به آن دامن می‌زند، هرگونه انتظاری برای مهار پدیده تروریسم بنیادگرای اسلامی از اساس، اشتباه و ادامه سیاست‌های مخرب گذشته خواهد بود. داعش این بار از مرزهای مرسوم جریانات تروریستی فراتر رفته و متفاوت از سلف خود، القاعده، در قامت تشکیل قلمرو و دولت، ایفای نقش می‌کند که به همین دلیل جدا از ایجاد بی‌ثباتی معمول در آرمانگاه جهانی، خود می‌تواند موجبات برهم‌خوردن مرزهای جغرافیای سیاسی در منطقه متشنج خاورمیانه باشد. کشورهای حوزه عربی و ترکیه این‌بار با موجودیت تازه‌ای مواجهه هستند که فراتر از نقش بی‌ثبات‌کننده آن، در رویای ادعاهای ارضی بر بخش‌هایی از قلمرو حاکمیتی آنان نیز است. در چنین شرایطی که دولت‌های مرکزی در سوریه، عراق، لیبی و یمن، قدرت آلترناتیوی خود را برای اعمال حاکمیت ملی از دست داده‌اند، نقش مخرب تروریسم جهادی در کانون‌های بحران و مناطق پیرامونی، از اهمیت دوچندانی برخوردار می‌شود. موقعیت جدیدی که گروه‌هایی تروریستی چون داعش، هم‌اکنون از آن برخوردار شده‌اند، فراتر از تاثیر ایدئولوژیک رهبری این جریانات در قاعده هرم و بدنه، بیشتر ناشی از وجود یک خلاء و شکاف در ساخت سیاسی - اجتماعی موجود در منطقه است که بخش عظیمی از مردم خود را از جریان امور و احقاق حقوق خود محروم می‌پندارند. از طرف دیگر، استقبال بعضی از جوانان مسلمان اروپایی به سمت تفکرات تروریستی و پیوستن آنان به داعش و القاعده که در رویای کسب هویت تازه، خروج از حاشیه، ماجراجویی و دیگر اهداف بزه‌کارانه، راه سوریه و عراق را در پیش می‌گیرند، این پدیده مخرب را از مرزهای جغرافیای شرقی به قلب اروپای امروز هم کشیده و در آینده نزدیک هم پایانی بر آن متصور نخواهد بود. در چنین شرایطی حتی با وجود ائتلاف‌های ضدتروریستی کنونی که این نیز به‌جای مشارکت جمعی، بر مبنای رقابت و شکاف‌های ژئوپلیتیک بنا شده است و هیچ راهبرد منسجمی را نمایندگی نمی‌کند، چشم‌انداز روشنی برای مهار تروریسم جهادی مهیا نخواهد بود. در این بین، باید یک نکته ظریف را هم مدنظر قرار داد و آن اینکه، داعش با توجه به اهداف کسب قلمرو و تشکیل دولت، میزان آسیب‌پذیری خود را به لحاظ منطق نظامی افزایش داده است؛ درحالی‌که تفکرات جهادی در قالب استراتژی القاعده به دلیل عدم تمرکز تشکیلاتی و تلاش برای شکل بخشی به شبکه‌های مستقل تا سال‌های متمادی، همچنان جهان را در شوک وحشت ترور، نگاه‌ خواهد داشت. تا زمانی که مسیر یک مصالحه ملی برای تقویت مشارکت جمعی تمامی طیف‌های سیاسی، نژادی و مذهبی در جوامع درگیر بحران، انجام نگرفته و نظام سلطه‌گر جهانی نیز با تجدیدنظر در سیاست‌های اشتباه خود، به سمت یک ائتلاف فراگیر بین‌المللی، تقویت مشارکت محورهای رقیب منطقه، بستن کانال‌های ترانزیت تروریسم جهادی و مبارزه اساسی با فقر اقتصادی و فرهنگی در چارچوب توافقات دموکراتیک حرکت نکنند، پایانی بر تروریسم بنیادگرای کنونی، قابل تصور نخواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.