|

رییس بخش مطالعات امنیت بین‌الملل دانشگاه «سن دیه‌گو» در گفت‌وگو با «شرق»:

پادزهر داعش تساهل است

نوژن اعتضادالسلطنه

اقدامات خشونت‌آمیز داعش برای جلوگیری از پیوستن کشورها به ائتلاف بین‌المللی، نتیجه معکوس داشته و عزم دموکراسی‌های لیبرال برای مبارزه شدیدتر علیه آن گروه را افزایش داده است. این بخشی از نظرات «الی برمن» رییس بخش تحقیقات مطالعات امنیت بین‌المللی انستیتو منازعات و همکاری بین‌المللی دانشگاه «سن‌دیه‌گو» در ایالت کالیفرنیا درباره تحولات تروریسم در سال‌های آینده است. او معتقد است که «تساهل» دموکراسی‌های لیبرال در قبال گروه‌های مذهبی و سیاسی و جلوگیری از دامن زده شدن به بیگانه‌هراسی در کشورهای اروپایی از جمله موارد مهم پیشگیری از گسترش اقدامات تروریستی در آینده هستند. او همچنین راهکاری سه مرحله‌ای را برای مقابله با تروریسم در خاورمیانه ارایه می‌کند که اجرای آنها از سوی دولت‌ها می‌تواند به مقابله بیشتر با عناصر تروریستی کمک کند. او در گفت‌وگو با «شرق» نظرات خود را درباره موضوعات روز مرتبط با تروریسم مطرح کرد.

علت پیوستن نسل سوم مسلمانان اروپایی به داعش را باوجود آنکه والدین آنان با کوله‌باری از حوادث بد در خاورمیانه برای زندگی بهتر به اروپا مهاجرت کرده بودند، در کجا باید جست‌وجو کرد؟ به نظر شما دلیل اصلی پیوستن جوانان مسلمان در اروپا به گروه داعش چیست؟

من فکر می‌کنم که نمی‌توان به‌سادگی یک «دلیل عمده» در این‌باره ذکر کرد. شواهد متعددی نشان می‌دهد که گروهی از جوانان ناراضی با پیشینه‌ای متفاوت، از طریق اینترنت یا در زندان‌ها، به‌خصوص در فرانسه به گروه‌های افراطی پیوسته‌اند. روش جذب نیرو در زندان‌ها توسط گروه‌های خشونت‌طلب رادیکال، احتمالا به موازات مسیری است که گروه‌های تبهکار در زندان از میان بازداشت‌شدگان، نیروگیری می‌کنند و زندانیانی از سایر کشورها را با وعده‌هایی چون حمایت و حفاظت از آنان در قالب یک گروه اجتماعی، جذب می‌کنند. چرایی ادغام‌نشدن بخشی از نسل جدید مهاجران مسلمان اروپایی در جامعه اصلی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ آیا با وجود رویدادهای اخیر، مدل «چندفرهنگ‌گرایی» در رسیدن به اهداف خود شکست خورده است؟ خیر، من با این نظر مخالفم؛ چراکه در عمل واقعیت به گونه دیگری است. اکثریت اعضایی که در جامعه با موفقیت ادغام شده‌اند، از جمله نخبگان، در اجماعی کلی این موضوع را پذیرفته‌اند که جوامع چندفرهنگ‌گرا، فشار مهیبی را بر ساختارهای جامعه سنتی وارد می‌کنند و همین موضوع، سبب آغاز جدایی اعضای یک گروه از ریشه‌های اصلی خود یعنی از خانواده و گروه‌های جمعیتی کوچک‌تر می‌شود. این چالش اصلی برای جمعیت‌های مهاجر و به‌طورکلی برای فرهنگ آنهاست. «هربرت مارکوزه» فلیسوف مشهور مکتب فرانکفورت براین‌باور است که در یک دموکراسی «واقعی»، نظام سیاسی مستقر نباید به گروه‌های رادیکال مذهبی و غیرمذهبی اجازه دهد از حق فعالیت سیاسی‌واجتماعی برخوردار باشند. خلاف این نظر، برای مثال در لندن، شاهد نهادهای خیریه و مساجد گوناگون مرتبط با جمعیت‌های سلفی هستیم که به مراکز اصلی جذب اعضای جدید و ترغیب آنان به انجام فعالیت‌های تروریستی تبدیل شده‌اند. نظر شما در این‌باره چیست؟ آیا فکر نمی‌کنید این موضوع مشکل اصلی دموکراسی‌های لیبرال و علت مهمی برای ناکامی غرب در مبارزه علیه تروریسم بوده است؟ پرسش بسیار خوب و البته جذابی را مطرح کردید به‌خصوص از آنجایی که مارکوزه به این موضوعات در زمان اقامتش در «سن‌دیه‌گو» اندیشیده بود؛ یعنی جایی که اکنون من سکونت دارم. با وجود این، ایده محدود کردن فعالیت‌های سیاسی‌‌واجتماعی هر گروه بر مبنای اعتقاد آن گروه به مذهبی خاص درحال‌حاضر به نظری تاریخ‌مصرف‌گذشته و زیان‌آور تبدیل شده است؛ حتی اگر این نظر متعلق به مارکوزه باشد که من باور دارم او یک «آتییست» بود. برای مثال، بسیاری از غربی‌ها هنوز از موضوع قانونی‌شدن استفاده از پوشش حجاب و به‌خصوص نقاب در کشورهای اروپایی در نوعی بهت و سردرگمی به سر می‌برند. (به جز کشور فرانسه این موضوع هنوز در آنجا حل نشده و تبدیل به یک معما شده است). نظر شخصی من این است که تساهل و تسامح در قبال گروه‌های مذهبی و ایدئولوژیک نه‌تنها یک ایده لیبرالی است، بلکه یک استراتژی ضدتروریستی موثر در بلندمدت است؛ چراکه باعث پیشگیری از گسترش فعالیت سازمان‌های اجتماعی‌ای می‌شود که احتمالا بستر لازم و موثر برای تروریسم را فراهم می‌کنند. ازجمله مواردی‌که می‌توان در این حوزه به آن اشاره کرد، لزوم سخاوت دولت‌ها در تامین خدمات ابتدایی برای تمامی شهروندان از جمله امنیت، آموزش، بهداشت و رفاه اجتماعی و همچنین فراهم‌کردن عرصه‌ای برای عرضه قابلیت‌های هریک از شهروندان به کل جامعه است. من به این موضوع به‌طور مشروح در کتابم تحت عنوان «رادیکال، مذهب و خشونت: اقتصاد نوین تروریسم» پرداخته‌ام. در پاسخ به بخش دیگری از پرسش شما به گمانم دموکراسی‌های لیبرال در روند مبارزه علیه تروریسم شکست نخورده‌اند. داعش در حال سوءاستفاده و بهره‌برداری از ماهیت لیبرال کشورهای اروپایی برای سازمان‌دادن حمله علیه شهروندان بی‌گناه است. آنان این کار را به آن منظور انجام می‌دهند تا از مشارکت کشورها در ائتلاف مبارزه علیه داعش در عراق و سوریه جلوگیری کنند. بااین‌حال، اقدامات آنان در عمل نتیجه‌ای معکوس دارد و عزم دموکراسی‌های لیبرال برای افزایش فعالیت با هدف شکست داعش را افزایش می‌دهد. در دوران جهاد در افغانستان، غرب به‌خصوص دولت آمریکا از مجاهدین افغان در جنگ علیه نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به دلیل هراس از نفوذ کمونیسم در کشورهای جهان سوم حمایت به‌عمل ‌آورد. پس از پایان جنگ، این طالبان و القاعده و بسیاری از گروه‌های بنیادگرای دیگر بودند که در افغانستان و پاکستان سر برآوردند. به نظر شما، غرب چه نقشی در تقویت تروریسمی که اکنون شاهد آن هستیم داشته است؟ شاید بتوان گفت حمایت آمریکا و عربستان سعودی از نیروهای مجاهدین در افغانستان در بلندمدت هزینه وحشتناکی را به همراه داشت. بله، با نظر شما موافقم که این اقدامات در تشکیل گروه‌های جهادی سنی خشونت‌طلب در پاکستان و افغانستان نقش مهمی داشتند؛ بااین‌حال، بعدها آمریکایی‌ها اطلاعات مفیدی را در اختیار ارتش پاکستان به منظور به‌دام‌انداختن اعضای طالبان و القاعده قرار دادند. من همسانی‌ای میان شرایط کنونی سوریه و عراق و تروریسم در آن کشور با گذشته نمی‌بینم. باید توجه داشت اکنون در جایی ایستاده‌ایم که تمام کشورهای منطقه سوریه و عراق منافع مشترکی در تلاش برای نابودی داعش دارند. برخی تحلیلگران بر این باورند که شرایط بد اجتماعی در کشورهای خاورمیانه در حوزه آموزش، یکی از عوامل اصلی در جذب توده‌های بی‌سواد به سوی گروه‌های تروریستی بوده است. بااین‌حال، در عمل، شاهد مواردی بوده‌ایم که نقض‌کننده صحت این فرضیه بوده‌اند؛ برای مثال، می‌توان به عملیات تروریستی 11 سپتامبر اشاره کرد که در آن بسیاری از سازمان‌دهندگان عملیات، افرادی تحصیلکرده و باسابقه تحصیلات عالیه دانشگاهی بودند. به نظر شما چه ارتباطی میان سطح آموزش و میزان جذب افراد به گروه‌های تروریستی وجود دارد؟ اکثر تحقیقات و بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهند که تروریست‌های انفرادی از سطح آموزش مطلوبی برخوردار بوده‌اند. این موضوع نباید باعث شگفتی ما باشد چراکه هر جنبش اجتماعی به طور عمومی سبب ارتقای سطح آموزشی افراد می‌شود. اشتباه است اگر استنباط کنیم که آموزش، مشکل اصلی در این میان است. مشکل، به احتمال زیاد نبود خدمات ابتدایی دولتی و اجتماعی است که سبب ترک افراد از جامعه، با حسی از نارضایتی می‌شود. به نظر شما بهترین راهکار برای مقابله با تهدید تروریسم چیست؟ برخی تحلیلگران معتقدند همکاری میان غرب و اسلام‌گرایان میانه‌رو در خاورمیانه، رویکرد مناسبی برای کاهش میزان تهدیدات تروریستی است. ارزیابی شما در این‌باره چیست؟ سیاست‌های ضد تروریسم در غرب نیازمند رویکردی تردستانه و دوجانبه است. آن چه در اولویت قرار دارد و الزام‌آور است حفاظت از اهداف مدنظر تروریست‌ها و نظارت بر گروه‌ها و تروریست‌هایی است که به‌گونه‌ای بالقوه، مستعد انجام عملیات در زمانی مناسب هستند. در بلندمدت ما باید چندین‌کار دیگر را انجام دهیم: کاهش قابلیت‌های گروه‌هایی که در سطح محلی عضوگیری می‌کنند و همچنین در حد ممکن محدودکردن فضاهای رهاشده‌ای که تروریست‌ها در آنجا می‌توانند به آموزش و سازماندهی نیروها بپردازند که در این عرصه تاکنون گروه‌هایی چون القاعده و داعش حضوری جدی داشته‌اند. درنهایت، ازبین‌بردن منفذ‌های کمک‌رسانی حامیان مالی به گروه‌های تروریستی یا محدودکردن هرچه بیشتر آنهاست. بله، من نیز با این نظر موافقم که اسلامگرایان میانه‌رو می‌توانند همکاری موثری در مقابله با بنیادگرایی مذهبی داشته باشند. آنان شرکای طبیعی و ارزشمندی در عرصه تلاش برای مهار تروریسم هستند. در تعاریف مرسوم و قراردادی از تروریسم به «کاربرد عمدی یا تهدید به اعمال خشونت از سوی افراد و گروه‌های فروملی» اشاره شده اما هیچ‌گونه اشاره‌ای به «تروریسم دولتی» یا اقداماتی که از سوی برخی از دولت‌هایی که متهم به ارتکاب جنایت علیه بشریت یا نسل‌زدایی هستند نشده است- از جمله اقدامات رژیم اسراییل علیه فلسطینیان- نظر شما در این‌باره چیست؟ آیا می‌توان گفت شاهد ضعف در تعاریف ارایه‌شده درباره تروریسم هستیم و همین موضوع بر مبارزه علیه تروریسم، تاثیر منفی گذاشته است؟ البته در بخش دیگری از تعاریف موجود پیرامون تروریسم نیز به کشتار انسان‌های «بی‌گناه» اشاره شده که در تعریف شما ذکر نشده بود. کاربرد خشونت از سوی دولت‌ها علیه شهروندانشان در تناقض با مفهوم مدنظر ما از دولت، یعنی خدمت به شهروندان در راستای سعادت و رفاه آنهاست. این ایده در اعلامیه سازمان ملل متحد تحت‌عنوان «مسوولیت حفاظت» مورد توجه قرار گرفته است. به گمانم دولت‌های غربی ازجمله رژیم اسراییل تحت مجموعه‌ای از قوانین، عملکرد خود را تنظیم می‌کنند که طبق آن از هدف‌قراردادن افراد غیرنظامی منع شده‌اند. به نظر شما خلأ حقوقی اصلی در تعریف تروریسم چیست؟ درباره فعالیت نهادهای مدنی غیردولتی در عرصه پیشگیری و مبارزه علیه تروریسم ارزیابی شما چیست؟ من به این موضوع به عنوان «مبارزه علیه تروریسم» نگاه نمی‌کنم، بلکه این مبارزه‌ای علیه گروه‌هایی است که از تروریسم و سایر ابزارها برای تعقیب اهداف سیاسی خشونت‌آمیز خود استفاده می‌کنند که ازجمله این گروه‌ها می‌توان به القاعده و داعش اشاره کرد. گروه‌های غیردولتی ازجمله سازمان‌های خبری و رسانه‌ای، نقش مهمی در این زمینه ایفا می‌کنند. دقیقا کاری که شما در روزنامه «شرق» در حال انجام آن هستید دراین‌راستا است؛ یعنی استقبال از ایجاد فضایی باز برای بحث‌وتبادل‌نظر درباره معضل «تروریسم» که در نهایت به تنویر افکار عمومی خواهد انجامید. پس از حوادث اخیر در پایتخت‌های اروپایی، به‌نظر می‌رسد که ما با شکل تازه‌ای از اقدامات تروریستی مواجه هستیم. آیا می‌توان گفت که تروریسم بین‌المللی در حال‌گذار از شکل سازمان‌یافته و جمعی به شکل تروریسم انفرادی است؟ این شکل از تروریسم چه میزان خطر دارد؟ با این موضوع موافقم که شاهد شکل تازه‌ای از تروریسم هستیم. در این شکل افراد با دستورات کمی هدایت می‌شوند و اهداف بسیاری از آنان مبهم است. ازجمله حملاتی که با این شکل صورت گرفته‌اند حمله به ماراتن بوستون، حمله به پارلمان کانادا یا چندین حمله علیه اهداف یهودیان در اروپا و آخرین مورد آن نیز حمله به دفتر نشریه «شارلی ابدو» در فرانسه بود. برای سازمان‌های تروریستی که تلاش می‌کنند که از فضاهای رهاشده و کنترل‌نشده توسط دولت‌ها، بهره گیرند، شکل تازه اقدامات تروریستی، مخاطرات کمتری را برای کارهای ارتباطی و آموزش آنان به همراه دارد. بااین‌حال، نقص اصلی این شیوه حملات آن است که احتمال امتیازگیری اجباری از قربانیان توسط افراد تروریست، پایین است. علت آن نیز، طرح یک پرسش در ذهن قربانی است: چه تضمینی وجود دارد که دادن یک امتیاز و یک‌بار تسلیم‌شدن، از اقدام تروریستی بعدی توسط جوان ناراضی دیگر پیشگیری کند؟ امید من آن است که این شیوه از اقدامات تروریستی دیگر مورد استفاده قرار نگیرند چراکه مروج خشونتی پوچ است. تروریسم سایبری به یکی از منابع اصلی تروریسم بین‌الملل در دوران ما تبدیل شده است. ارزیابی شما درباره چشم‌انداز این شکل از تروریسم در آینده چیست؟ باید بگویم که تروریسم سایبری احتمالا به کمک یک گروه فرودولتی نخواهد آمد؛ گروهی که اقدامات خود را با هدف دریافت امتیازی خاص انجام می‌دهد. تروریسم سایبری عموما ابزاری مورد استفاده توسط دولت‌ها یا توسط گروه‌هایی است که جرایم جنایی را سازماندهی می‌کنند. پیش‌بینی شما درباره وضعیت تروریسم و تحولات آن در سال 2015 و درباره چشم‌انداز بلندمدت آن طی دهه‌های آتی در سطح بین‌المللی چیست؟ خبر خوب، آن است که دولت‌های کمی مایل به آموزش و حفاظت از تروریست‌ها هستند. این تعداد کم همانند شوروی سابق و متحدان آن‌ که از مجازات‌های بین‌المللی مصون بودند به حمایت از تروریسم می‌پردازند. خبر بد، آن است که فضای گسترده غیرقابل‌کنترل و رهاشده‌ای در خاورمیانه و آسیا ایجاد شده که در آن گروه‌های فرودولتی می‌توانند به آموزش و سازماندهی نیروهای خود بپردازند. همچنین خطر بالقوه‌ای درباره احتمال عضویت دوباره جهادی‌های پیشین در گروه‌های تروریستی کنونی از طریق همان فضاهای رهاشده موجود و همچنین در درون زندان‌ها وجود دارد. دولت‌های اروپایی بایستی به گونه‌ای سیاست‌های خود را مدیریت کنند که از افزایش واکنش‌های بیگانه‌هراسانه نسبت به شهروندان خارجی مقیم این کشورها جلوگیری شود و درعوض روی تلفیقی از کارهای مبنایی پلیس و اقدامات بازدارنده بین‌المللی تمرکز کنند. دراین‌صورت است که به گمانم آینده‌ای امیدوارکننده را پیش‌رو خواهیم داشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.