نظمی که دیگر نیست
مریم جعفری
ماه می سال 2011 بود که «باراک اوباما» رییسجمهوری آمریکا با اعتمادبهنفسی مثالزدنی گفت: تهدیدی از جانب قدرتها و سازمانها برای امنیت ایالاتمتحده و حتی نظام بینالملل وجود ندارد. او در این سخنرانی مسایل مهمی را نادیده گرفت؛ اما خواسته نخستین رییسجمهوری رنگینپوست آمریکا برای جهانی امنتر، مرفهتر و عادلانهتر بسیار قانعکننده بود؛ اما بهراستی چه چیزی در جهان امروز کارکردهای کلیدی نظم بینالمللی را از بین برده است.
چهارسال بعد از این سخنرانی، نظام بینالملل در آنارشی کامل بهسر میبرد. سال 2015 میلادی در حالی آغاز شد که ظهور گروههای جدید یا منشور سازمانملل متحد و اعلامیه جهانی حقوقبشر را نابود کرده است یا آن را به شدت تهدید میکند. در سراسر جهان از اروپا گرفته تا خاورمیانه، آزادی فردی و دموکراسی در حال نابودی است و این موضوع فقط به کشورهای غیردموکراتیک مربوط نمیشود. اکنون نظام بینالملل به دلیل بحرانهای غیرسیاسی مانند تغییرات آبوهوایی، روابط اقتصادی و کاهش بهای نفت و بحرانهای سیاسی مانند سوریه، عراق و اوکراین بهشدت بین قطبهای مختلف تقسیم شده است. به باور تحلیلگران، این بینظمی از مزایای جهانیشدن است؛ اما درعینحال شرایطی را رقم زده است که دیگر دولتها نمیتوانند سرنوشتشان را خودشان رقم بزنند. یکی از کلیدیترین عوامل برهمخوردن این نظم جهانی، جنگ بین قدرتهاست. اجتناب از جنگ، یک اصل است؛ اما تابع نظم کافی نیست. تنش بین قدرتهای بزرگ و معضلات امنیتی مانند جنگ سرد، این نظم را تحدید میکنند. در مفهوم سنتی، نظم بینالمللی در مرزهای ملی متوقف میشود؛ اما اکنون آموختهایم که اختلال در درون دولتها، عواقب منفی گستردهتری دارد؛ برای مثال میتوان به ظهور پدیدهای به نام داعش اشاره کرد که مولود فرقهگرایی در سوریه و تقسیم نامتوازن قدرت در عراق است. اصل ثبات در جوامع داخلی «سلسلهمراتبی» و در نظام بینالملل «آنارشی» است؛ یعنی این نظام، فاقد اقتدار مرکزی است. در چنین فضایی چون قدرت مرکزی وجود ندارد که امنیت اعضا را تامین کند، اعضا فقط میتوانند به خود تکیه کنند؛ اما این نظم هنگامی دستخوش تغییر میشود که در اصل آن تغییر ایجاد شود؛ مثلا ساختار آنارشیک جای خود را به ساختار سلسلهمراتبی بدهد؛ البته تا زمانی که آنارشی اصل سازماندهنده نظام است، تحولی در نظام بینالملل ایجاد نمیشود. اما مهمترین ویژگی نظام بینالمللی آن است که عنصر و عامل اصلی تشکیلدهنده و بهوجودآورنده کشورها بر مشارکت استوار شده باشند. در چنین شرایطی تصمیمگیرندگان و برگزیدگان سیاسی میتوانند نقش تاثیرگذارتری را ایفا کنند. بنا براین زمانی که عاملان و اجزای متشکله نظام، معلوم و مشخص بوده و رفتار و اعمال متقابل آنها قابل پیشبینی باشد، نظم بینالمللی بدون تغییر باقی میماند و وقتی که بعضی از عناصر، اهمیت خود را از دست میدهند و کنش و واکنش آنها غیرقابل پیشبینی میشود، دیگر نظم سابق وجود ندارد و نظام بینالمللی جدیدی شکل میگیرد. قدرتهای بزرگ سالها پس از جنگ جهانی دوم، در مدرنیزهکردن ساختارهای نهادهای بینالمللی شکست خوردهاند؛ دلیل اصلی آن، چیزی جز این نیست که مهمترین نهادهای بینالمللی مانند شورای امنیت سازمان ملل و بانک جهانی همچنان در انحصار اروپاییها و آمریکاییهای فاتح جنگ جهانی دوم هستند. این شکست نشان میدهد که توازن جهانی در حال تغییر است و ظهور کشورهایی همچون چین، برزیل، آفریقایجنوبی و دیگر قدرتهای نوظهور اثربخشی و مشروعیت نظام بینالملل را زیر سوال برده است. بااینحال نمیشود گفت نظم موجود در نظام بینالملل کاملا ناکارآمد است و تنها جهانی تلخ، تکهتکه، محدود و خطرناک را رقم میزنند. چندجانبهگرایی و جنبشهای اجتماعی میتواند مانع از فروپاشی این نظم شود. نظم بینالملل اکنون و همچنان متشکل از دولتهای نوینی است که بیش از گذشته در حال محدودشدن در مرکز قدرت هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.