|

هست و نیست تئاتر خصوصی در گفت‌وگو با مرزبان، نریمانی و معجونی

داریم مشق می‌کنیم

فرزانه ابراهیم‌زاده

تئاتر خصوصی داریم یا نداریم؟ این یکی از سوال‌های اساسی تئاتر ما در این سال‌ها بوده و هست. چندسالی است که مسوولان دولتی به‌خصوص در مرکز هنرهای نمایشی، حرف‌هایی درباره لزوم راه‌اندازی تئاتر خصوصی و خروج این هنر از زیر چتر دولت می‌زنند که شاید در حوزه‌های دیگر هنری چون موسیقی و تجسمی و حتی سینما رخ داده است ولی به نظر می‌رسد تئاتر فاصله نجومی با آن دارد. البته با ساخت برخی سالن‌های تئاتری مثل تماشاخانه ایرانشهر و راه‌اندازی چند سالن خصوصی چون تماشاخانه آو و باران این بحث جدی‌تر شد اما برخی از کارگردانان تئاتر معتقدند که هنوز فاصله زیادی تا تئاتر خصوصی داریم. در گفت‌وگو با سه کارگردان تئاتر یعنی هادی مرزبان و کوروش نریمانی و حسن معجونی درباره اینکه چقدر با تئاتر خصوصی فاصله داریم گفت‌وگو کردیم. دولت باید به تئاتر سوبسید بدهد هادی مرزبان یکی از کارگردانان تئاتر است که سال‌گذشته با اجرای براساس گیشه نمایش تانگوی تخم‌مرغ داغ، تجربه تئاتر خصوصی را پیگیری کرد اما از دید او این چیزی که ما به‌عنوان تئاتر خصوصی روی صحنه داریم، تئاتر خصوصی نیست. مرزبان در گفت‌وگو با «شرق» با بیان اینکه ما ابتدا باید تعریف‌ خودمان را از تئاتر خصوصی ارایه دهیم، گفت: «این تعریف باید شکل اصلی خود براساس تجربه دیگر کشورها به‌ویژه در کشورهای پیشرفته که سابقه 500سال تئاتر یا بیشتر دارند، بررسی شود و بعد ثابت کنیم که این تئاتری که در ایران در حال شکل‌گیری است را می‌توان تئاتر خصوصی نامید یا نه؟» او البته بلافاصله پاسخ خودش را درباره این سوال ارایه می‌دهد؛ ما در ایران تئاتر خصوصی به آن معنا نداریم: «اینکه می‌گویم، منظورم تئاترهای آزاد و کارهایی که مثلا در بولینگ عبده روی صحنه می‌رود نیست. آنها تعریف و جایگاه و مخاطبان خودشان را دارند. تئاتری که من از آن صحبت می‌کنم، تئاتر فاخر و صاحب‌اندیشه‌ای است که در جایگاه حرفه‌ای و جدی در سالن‌هایی مثل تئاترشهر و ایرانشهر روی صحنه می‌رود. به نظر من این تئاتر نتوانسته و نمی‌تواند خصوصی باشد. اینکه مسوولان ما با مطرح‌کردن این موضوع که تئاتر ما به‌سمت خصوصی‌شدن می‌رود و خیالشان راحت باشد که بدون نیاز مالی می‌تواند حرکت کند، اشتباه است.» به اعتقاد مرزبان: «در هیچ‌جای دنیا هم تئاتر جدی و صاحب‌اندیشه نمی‌تواند بدون کمک دولت و سوبسید روی پای خودش بایستد. دولت باید از تئاتر حمایت کند. من حتی معتقدم همان‌قدر که برای کالای اصلی و ارزاق یارانه می‌پردازد باید برای کالای فرهنگی‌ای چون تئاتر هم این پول را بپردازد به این دلیل که مقوله فرهنگ موضوع مهمی است و باید برای آن یارانه پرداخت شود. حتی در کشورهایی که گروه‌های معتبر تئاتری خودشان سالن دارند و می‌توانند هزینه‌هایشان را از طریق اجراهای خود داشته باشند هم بودجه‌هایی برای پیشرفت و اجرای تئاتر اختصاص داده می‌شود.» او مهم‌ترین آسیب این نوع نگاه را نگرانی از داشتن گیشه می‌داند که تئاتر را به‌سمت چیزی دیگر پیش می‌برد: «ازآنجایی‌که ما هنوز نه خودمان به این شیوه عادت کرده‌ایم و نه تماشاگرانمان، به سمت اتفاقی می‌رویم که در سال‌های دهه50 در لاله‌زار افتاد و تئاتر ما به‌سمت گونه‌هایی رفت که دیگر نامش تئاتر نبود؛ از آتراکسیون و آکروبات بگیرید تا آوردن هنرمندان کشورهای دیگر و نامش را هم تئاتر خصوصی گذاشته بودند.» البته مرزبان یک‌موضوع بسیارمهم را از یاد نمی‌برد، آن‌هم نظارت بخش‌دولتی است که تا زمانی‌که وجود دارد، تئاتر نمی‌تواند به‌سمت خصوصی‌شدن برود: «تا زمانی‌که دولت روی تئاتر نظارت می‌کند، نمی‌تواند از هنرمندان بخواهد کارشان را با هزینه شخصی روی صحنه ببرند. متاسفانه وضعیت تئاتر ما الان وضعیت شترگاوپلنگ شده است. از یک‌سو به ما می‌گویند باید به‌سمت تئاتر خصوصی برویم، ازسوی‌دیگر نظارت وجود دارد و ازطرف‌دیگر سالن‌های نمایشی ما به اندازه کافی نیست و همین سالن‌ها هم گاهی نمی‌تواند مخاطب کافی را به‌سمت تئاتر جذب کند.» او که غم نان را مهم‌ترین دغدغه تئاتر می‌داند، به «شرق» گفت: «بیاییم دعا کنیم تئاتر ما همان‌طوری که مسوولان می‌گویند به‌سمت خصوصی‌شدن برود و جوری شود که دغدغه بچه‌های تئاتر غم نان نباشد. فعلا با مقوله نظارتی که دولت روی تئاتر دارد، تئاتر خصوصی شوخی‌ای بیش نیست.» خالی‌کردن بار از شانه دولت به بهانه تئاتر خصوصی کوروش نریمانی، کارگردان دیگری است که از او پرسیدم در ایران تئاتر خصوصی داریم یا خیر و پاسخ او این بود: «این چیزی که ما در تئاتر ایران به‌عنوان تئاتر خصوصی از آن صحبت می‌کنیم، اساسا تئاتر خصوصی به‌معنای دقیق آن نیست و تنها به این معنی است که دولت، خود را از زیر بار تعهدی که درقبال تئاتر دارد، فارغ کند، والا تا زمانی‌که نظارت وجود دارد، نمی‌توانیم تئاتر خصوصی داشته باشیم.» نریمانی که سال گذشته، بعد از چندسال دوری، از صحنه تئاتر، با دواجرا در تماشاخانه ایرانشهر و تئاترشهر به صحنه رفته بود، معتقد است: «بخشی از این صحبت‌هایی که درباره تئاتر خصوصی می‌شود به‌دلیل عملکرد بسته دولت قبلی بود که خیلی از وظایف بخش‌دولتی را به گردن هنرمندان انداخت و نامش را تئاتر خصوصی گذاشت و این رویه غلط همچنان ادامه پیدا کرد. الان چیزی که به اسم تئاتر خصوصی هست، این است که هنرمند از جیب خودش هزینه کند و نمایشی را روی صحنه ببرد و از قِبَل اجرایش بخش‌دولتی هم نفع و سود ببرد. این یکی از خنده‌دارترین اتفاقاتی است که می‌تواند بیفتد و دولت را به‌سمت بی‌مسوولیتی می‌برد. همان‌طورکه گفتم این رویه ادامه اتفاقی است که در هشت‌سال تاریکی بر فرهنگ گذشت.» نریمانی البته یک موضوع مهم را یادآوری کرد: «چه کسی است که نداند تئاتر خصوصی زمانی شکل می‌گیرد که زیرساخت مناسب توسط بخش دولتی به وجود آید و در اختیار تئاتری‌ها قرار گیرد و از سوی دیگر هنرمندان بتوانند با استمرار و اجراهای مداوم اجراهایشان تماشاگران خودشان را پیدا کنند. ما در همین تهران با کمبود سالن روبه‌رو هستیم؛ وقتی هر هنرمند تئاتر برای اجرا در یک‌سالن باید مدت‌ها منتظر بماند و سالن اضافه نشده، چطور می‌تواند از تئاتر خصوصی صحبت کند؟ ما زیرساخت لازم را نداریم و آنچه هم وجود دارد در دست بخش دولتی است. تا زمانی که همین چند سالن تئاتر در دست بخش دولتی یا شهرداری است و تصمیم‌گیری درباره اجرا در اختیار آنهاست چطور می‌شود منتظر تئاتر خصوصی ماند؟ خلاصه آنچه در تئاتر ما در حال رخ‌دادن است تئاتر خصوصی نیست.» او می‌گوید: «البته تئاتر خصوصی می‌تواند در ایران شکل بگیرد اگر زیرساخت لازم که سالن تئاتر است به اندازه کافی ساخته شود و هنرمندان از طریق جذب اسپانسر یا وام‌های بلندمدت بتوانند این زیرساخت‌ها را فراهم کنند. کاری که در زمان طولانی اجرا می‌شود هنرمند تلاشش را می‌کند تا برای جذب بهتر تماشاگر تلاش کند و کاری قابل‌توجه به صحنه بیاورد.» نریمانی که هنوز نمی‌داند سال آینده می‌تواند سالن تئاتر بگیرد، معتقد است: «این هم یکی از مواردی است که به‌شدت ضربه می‌زند. من هنوز نمی‌دانم که دقیقا برنامه سال آینده‌ام چیست و اصلا شانس این را دارم که سال آینده اجرا داشته باشم یا خیر. در همین سالی که گذشت من بعد از چندسال انتظار توانستم یک‌سالن مهیا کنم و در آن اجرا داشته باشم. اجرای دن‌کامیلو هم بعد از انتظار در تئاتر شهر و در زمانی که قرار بود تئاتر شهر برای تعمیرات تعطیل شود به ما داده شد و برای اجرا در آن سالن این مجموعه 20درصد فروش را از ما گرفت. یعنی من دن‌کامیلو را بدون حتی یک‌ریال کمک دولت با پرداخت مبلغ اجاره‌سالن دولتی به صحنه بردم.» داریم تجربه می‌کنیم حسن معجونی اما کارگردانی است که معتقد است هرچند ما به تعریف درستی از تئاتر خصوصی نرسیدیم اما می‌گوید قدم‌های اولیه را برداشتیم: «این چیزی که ما در ایران به‌عنوان تئاتر خصوصی داریم تجربه می‌کنیم پله‌های اولیه است که طی می‌کنیم تا تئاتر روی پای خودش بایستد. ما قدم‌های اولیه را برداشتیم تا تئاتر را براساس ویژگی‌های تئاتر خودمان خصوصی کنیم. ما با استانداردها البته فاصله زیادی داریم؛ آن‌چه داریم براساس شرایط ماست. اینکه تئاتر ما با نظارت روی صحنه می‌آید مقوله‌ای نیست که برای تئاتر خصوصی مساله باشد. من هم با نظارت بر تئاتر خیلی موافق نیستم ولی فکر می‌کنم به این موضوع مربوط باشد.»موضوع تشکیل کمپانی‌ها یکی از موضوعاتی است که در چندسال گذشته در میان محافل تئاتر خصوصی شکل گرفته بود. معجونی که خودش عضو گروه فعال لیو است با اینکه موضوع کمپانی‌ها را مهم می‌داند اما می‌گوید: «نمی‌توانم به طور دقیق بگویم که مثلا گروه لیو کمپانی به معنای درست هست یا گروه تئاتری؟» او اما به وضعیت تئاتر امیدوار است و می‌گوید: «اتفاقاتی در حال رخ‌دادن در تئاتر ماست که می‌تواند آن را به سمت تئاتر خصوصی ببرد. مثلا اجراهای تئاترواره‌هایی که الان در تئاتر ما وجود دارد، می‌تواند یک جریان مشخص را شکل دهد و ظرفیت‌های تازه‌ای را در تئاتر ما به وجود بیاورد. اما این اتفاقات توسط خود تئاتری‌ها شکل گرفته و در حال گسترش است. ماجرای فروش بلیت به‌صورت اینترنتی در سایت‌های فروش بلیت که در همه جای دنیا رواج پیدا کرده هم یکی از مواردی است که می‌تواند به بردن تئاتر به سمت شکل خصوصی کمک کند. این هم از موضوعاتی است که به شکل شخصی و خصوصی در ایران شکل گرفته و حالا گسترش‌یافته است.»معجونی می‌گوید: «ما در تئاترمان در حال مشق‌کردن هستیم؛ مشق اینکه تئاترمان را به شکل بومی‌خودمان به سمت خصوصی‌شدن پیش ببریم. این اول راه است و مشکلات خودش را هم دارد. در این راه اتفاقاتی هم می‌افتد که بعضا شاید خوشایند نباشد. گاهی گروه‌ها برای تبلیغ خودشان از بازیگران شناخته‌شده سینمایی دعوت می‌کنند. این پدیده در چندسال پیش به یکی از موضوعاتی تبدیل شد که خود شما در مطبوعات به آن پرداختند. من فکر می‌کنم این یک نوع راه‌چاره‌ بود. اما در عمل دیدیم که خیلی هم جواب نداد اما باید امتحان می‌شد. الان هم داریم امتحان می‌کنیم. موضوع سالن‌های خصوصی هم مهم است. همین که در چندسال گذشته سالن‌های خصوصی به‌وجود آمدند، اتفاق مهمی است. فکر می‌کنم باید کمک کرد تا این سالن‌ها شناخته شوند و از این نهادها حمایت کنیم تا بتوانیم به تعریف بومی خودمان در تئاتر خصوصی برسیم.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.