|

گفت‌وگو با رضا لواسانی:

هنر، فرمول‌پذیر نیست

محمدرضا شاهرخی‌نژاد

«زندگی»، کانسپچوال‌آرتی از رضا لواسانی است که این روزها در گالری اثر به تماشا گذاشته شده. این اثر مفهومی، همه فضای گالری را به خود اختصاص داده است؛ میزی بزرگ و مجلل به شکل ال که ١٧متر طول و قصد دارد زندگی را از منظر هنرمندش روایت کند، دیدار‌کننده باید گرد میز بچرخد و با تماشای اشیا و موجودات روی میز، معنای خاص خود را دریابد؛ بنابراین بدیهی است هر مخاطب بنا بر تجارب زیسته‌اش از این اثر، به تلقی خاص خویش دست یابد. روی میز علاوه بر ظروف معمول مانند بشقاب، کاسه و قاشق؛ مجسمه‌های کوچکی از اسب، پرنده، گلدان، شمعدانی و... حضور استعاره‌ای دارند که بر فرازشان چلچراغی بزرگ نصب است؛ جالب اینجاست که همه‌چیز این ضیافت، با تکنیک خمیر کاغذ (پاپیه ماشه) پدید آمده‌اند که در تحلیل اثر بسیار مهم است. در گفت‌وگو با رضا لواسانی به کالبدشکافی نگاه هنری او و پس‌زمینه‌های شکل‌گیری این کانسپچوال‌آرت پرداخته‌ایم.

‌ خیلی‌ها رضا لواسانی را با تصویرسازی‌هایش می‌شناسند. ولی کارهای شما امروز به سمت نقاشی رفته‌اند. وقتی به گذشته نگاه می‌اندازید فکر می‌کنید چقدر از آن حال‌وهوا فاصله گرفته‌اید؟ یا اگر فاصله نگرفته‌اید، جنس آن کاراکترها چقدر تغییر کرده است؟ سوال جالبی است چون من مدت‌هاست به این نتیجه رسیده‌ام آن زمان هم که تصویر‌سازی می‌کرده‌ام، در واقع در حال نقاشی بوده‌ام. من فکر می‌کنم نگاه من به تصویر‌سازی نزدیک نبوده است. ‌با این حال در آن کارها روایت ادبی وجود داشت... . البته من تعبیر شما را درک نمی‌کنم و نگاهم اینگونه نبوده است. درواقع در کارهایم، عناصر مهم هستند و در یک کار شروع به طراحی از عنصرها می‌کنم. من معتقدم عناصر در کنار هم گوینده یک چیزی می‌شوند حالا این روایت هست یا نیست؟ به نظر من همه‌چیز در این زندگی به‌هم پیوسته است و قطعا طراحی برخی از این آثار مربوط به 20سال پیش است و آرام‌آرام شکل گرفته‌اند. من تصویر‌سازی‌ای که می‌کردم خیلی از این طراحی‌ها استفاده نکردم. چون به هرحال تصویرسازی‌ها برای متن بودند و من در حال حاضر به دنبال روایتگری نیستم. ‌ من منظورم این است که اگر به عنوان یک مخاطب بخواهیم برگردیم، می‌بینیم بار ادبی تصویرسازی‌تان بیشتر بود. من می‌خواهم بدانم آن روایتگری در آثار شما تا کجا پیش آمد؟ اگر منظورتان کتابچه تصویر‌گری من است، باید بگویم این اثر بیشتر شامل آثاری برای خودم بوده است و می‌دانید من بیشتر از اینکه به بخش ادبی کار نگاه کنم، به شعر توجه دارم و می‌دانم همه اینها ارتباط شاعرانه با یکدیگر دارند چون یک عنصر را می‌توان از نظر ادبی دید یا از نظر شعر به آن نگاه کرد. کلمه‌ای در شعر حافظ یک معنی می‌دهد و همان کلمه در یک متن معنای دیگری به خود می‌گیرد. من می‌توانم تایید کنم که من تصاویرم را از منظر شعر نگاه کردم و خیلی هم برایم جذاب هستند و تصورم بر این است که غیر از این، کار دیگری هم بلد نیستم. به نظر من شعر مقامی دارد و به‌معنای رایج ادبیات به حساب نمی‌آید. چون ادبیات برای ما زمانی است که یک متن نوشته و بر مبنای آن تصویری ارایه می‌شود. ولی شعر اینگونه نیست و نمی‌توان برای آن یک تصویر مستقل ساخت. برای مثال به نظر من کارهای رضا عباسی شاعرانه است. یا سیاه‌مشق‌های عبدالمجید درویش کاملا جهت‌گیری‌های شاعرانه دارد همان‌طور که مسجد شیخ‌لطف‌الله شاعرانه است و به نظرم معماری شعر است. من نگاهم به آثار اینگونه بوده است. ‌ فکر می‌کنید چقدر مستقل‌بودن طراحی و همنشینی آن با شعر می‌تواند بالانس برقرار کند؟ به‌نظرم اینگونه نیست که من بخواهم چیزی را کنار شعری بگذارم. ‌منظور من این است که حتی اگر این برقراری شعر و متن در ذهن شما رخ می‌دهد، فکر می‌کنید فصل مشترک شعر و طراحی‌های شما در کجاست؟ به نظر من لحظه‌ای است که شما آن را به نقش نزدیک می‌کنید. در واقع از شکل ظاهر خود آنقدر پالوده می‌گردد که به نقش نزدیک می‌شود. من فکر می‌کنم زمانی که به نقش می‌رسد، به مقام شعر هم نزدیک می‌شود. خیلی مواقع من ساعت‌ها طراحی کرده‌ام مثلا یک درخت را آنقدر کشیده‌ام که دیگر به این نتیجه برسم که آن درخت به مقام نقش رسیده است و به نظر وقتی کار به این مقام می‌رسد، می‌توان آن را با هرچیزی اجرا کرد و از هرموادی می‌توان استفاده کرد. چون به نظرم دیگر محدوده‌ای برای اجرا وجود ندارد و ممکن است آن را با آهن یا سنگ یا کاغذ اجرا کرد. استدلال من این است که ما یک‌سری نقوش قدیمی در ایران داریم که این نقوش تقریبا در همه‌جا با مواد و متریال استفاده شده است و من فکر می‌کنم امروزه یک نقش می‌تواند نمای ساختمان یا یک مجسمه و... باشد. این تجربه را ما در گذشته در ایران به دست آورده‌ایم و برخی مواقع یک نقش در تمام ابعاد و اشکال متفاوتش اتفاق افتاده است و همه‌جا می‌توانیم آن نقش را ببینیم. ‌دلیل اینکه شعر و نقش را در کنار یکدیگر قرار می‌دهید، چیست؟ آیا به عنوان یک هویت فرهنگی به آن نگاه می‌کنید؟ خیر، برای من شعر بخشی از علاقه شخصی‌ام است. تصورم هم این است که یکی از مهم‌ترین و قدرتمندترین ابزار ما در ایران شعر است. البته باید اضافه کنم منظور من قافیه و ردیف نیست و خود ذات شعر مدنظرم است که در دوران مختلف تغییر می‌کند ولی همچنان شعر می‌ماند. در فرهنگ و زبان شعری ما معنای کلمه‌ای مانند گل در دوران‌های متفاوت تغییر می‌کند ولی همواره یک معنای مشخصی هم با خودش دارد. منظورم این است وقتی که یک کلمه در دوره‌های مختلف بارهای مختلف را بر دوش خودش بکشد، این مشخص می‌کند که شعر توانمندی بسیار بیشتری دارد. خب، در نقش هم مانند شعر همین‌اتفاق افتاده است در مینیاتور هم به همین‌گونه نقوش در ادوار مختلف با تغییراتی مختلف معناهای خودشان را تغییر داده‌اند. وقتی می‌گویم آثار رضا عباسی شعر به حساب می‌آیند، به همین دلیلی است که ذکر کردم. در آثار رضا عباسی می‌بینیم او یک آدم کشیده اما این آدم آنقدر ساده شده است که تمام مناسباتی که در یک معماری یا یک ساختار هست، در آن اثر هم می‌توانیم ببینیم. اینکه مفاهیم کلی هنرها مثل خطاطی یا مینیاتور یا معماری به هم نزدیک هستند، به نظر من در یک اندیشه هست و همه اینها با همین اندیشه با یکدیگر هماهنگ می‌شوند. شما هرکدام از اینها را کنار هم بگذارید، درست از آب درمی‌آید. خیلی از مواقع ساده‌کردن یک شکل برایم جذاب است که ببینم تا کجا می‌توان پیش رفت و به یک نقش رسید. حدس من این است مدت زیادی است که ما نقش کار نکرده‌ایم. ‌ بخشی از سوال من همین بود که ما ارتباط ارگانیکی بین معماری و نقاشی، کاشیکاری و دیگر هنرها می‌بینیم نقشی که در موردش حرف می‌زنیم در تمام اینها مشترک است. ولی اگر بخواهیم در مورد امروزمان صحبت کنیم، به عنوان یک نقاش من فکر می‌کنم این هماهنگی‌ها دیگر وجود ندارد حالا شما فکر می‌کنید با این نوع نگاه‌کردن همچنان می‌شود اثری را خلق کرد که جامعه‌ای اینقدر ناهمگون، بتواند با آن ارتباط برقرار کند؟ تجربه من می‌گوید این اتفاق می‌تواند بیفتد و این هم به این صورت که تمام آن نقوش را دوباره طراحی کند و فکر می‌کنم بدون طراحی و ممارست این کار ممکن نیست. هر کدام از موتیف‌ها را می‌توان مناسب با دوره طراحی کرد تا اینها دوباره یک هماهنگی را به هم برسانند و فکر می‌کنم دوباره همه اینها را باید از منظر شعر طراحی کنیم و تنها منظر مبانی هنرهای تجسمی برای ما مطرح نباشد،چون مبانی هنرهای تجسمی تنها یک قسمت ماجراست. وقتی از منظر شعر به آن نگاه می‌کنید، خیلی چیزها را به آن اضافه و خیلی چیزها را از آن کم می‌کنید که اینها می‌تواند نقوش را با یکدیگر هماهنگ کند. من فکر می‌کنم می‌توان یک ساختمان ساخت که تمامی عناصرش با هم هماهنگ باشد و به دوره ما هم نزدیک باشد. ولی اگر فکر کنیم می‌توان نقشی را برداشت و روی آن یک‌سری خط نوشت خب، این حرکتی ساده‌انگارانه است، چون تصور من بر این است که باید تمام آن ساختار را از اول طراحی کرد. در آثارم بر این عقیده هستم که اگر مثلا 10عنصر در یک تصویر دارم، این 10عنصر را مجددا طراحی کنم و تا جایی که می‌توانم، آنها را ساده کنم تا جایی که با دیگر عناصر متضاد یا موافق نیز همخوانی پیدا کنند. ‌فکر می‌کنید طراحی‌کردن دوباره اینها نیاز به دانش خاصی هم دارد یا خیر؟ بله، همین‌طور است و نیاز به دانش و پیشینه از نقش دارد. اما من خوشبین هستم و فکر می‌کنم اگر توانسته‌ام از میان هزارتا طراحی به یک نقش نزدیک شوم پس دور از ذهن نیست که بشود این کار را انجام داد، چون اینها می‌تواند ادعا به نظر برسد، اما حدس من این است که می‌توان یک کارهایی کرد؛ همین که ما بفهمیم در موسیقی کجا برخورد احساسی می‌شود و کجا برخورد تکنیکی است. وقتی شما بتوانید این تفکیک‌ها را انجام دهید، کم‌کم می‌توانید خودتان را با اصلش هماهنگ کنید و می‌توانید بگویید که من شعر می‌خوانم نه تکنیک و این مرحله‌ای است که شما از مرتبه علوم وارد مرتبه اندیشه می‌شوید. خب، خود این به آدم چیزهایی می‌دهد که نوع نگاهمان را تغییر می‌دهد و اینکه من می‌گویم نقش، به این دلیل است که من خیلی نشنیده‌ام مثلا کسی بگوید بیایید نقش کار کنیم. این بیشتر جست‌وجوی شخصی من است و ممکن است دیگران این را انجام داده باشند و فقط من بی‌خبر هستم. البته بیشتر شنیده‌ام که می‌خواهند نقشی را به‌روز کنند و در این به‌روزکردن، کاملا از منظر هنرهای تجسمی وارد می‌شوند. بنابراین نتیجه کارشان نیز کاری فرمی خواهد بود که نمی‌تواند جهانشمول باشد و توقع سلیقه محدودی را برآورده خواهد کرد. حداقل می‌توانم بگوییم زیبایی‌‌شناسی به وجود نمی‌آید. حدس من این است که باید در این مسیر کمی نگاهمان را وسیع‌تر کنیم تا تمام آدم‌ها بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند. البته این ارتباط به خود آدم‌ها بستگی دارد، مانند غزلیات حافظ که هر کس بسته به فکر و دانش خویش از حافظ برداشتی جداگانه، اما زیبا دارد. تلاشم این است که این حرکت الگوی من باشد تا ببینم چگونه ما را به آن سطح از برداشت می‌رساند که در عین‌سادگی پیچیدگی‌های خودش را نیز داراست. البته خیلی مواقع ما کارهایی می‌کنیم که می‌تواند برای همکارانمان جذاب باشد، ولی برای بقیه نباشد و برعکس این هم رخ می‌دهد. من تصورم بر این است که هنوز به مقام نقش نرسیده‌ایم. نقش در عین سادگی، عمیق است. ‌اگر اشتباه نکنم شما چندسال پیش هم در گالری اثر یک نمایشگاه داشتید و به نظرم... مولانا بود و فکر می‌کنم در همان سال‌ها بود که کارهای پاپیه‌ماشه اتفاق افتاد و در بینال سال 84 وقتی آن آثار را به نمایش گذاشتید، قابلیت ویژه‌ای از این متریال مطرح شد. به نظر می‌رسد آن نقوش به حجم تبدیل شدند. سوال من این است که چرا پاپیه‌ماشه را برای اجرای کار خودتان انتخاب کردید؟ بخشی از آن به مبحث بازیافت برمی‌گردد. من از خمیر کاغذ در سال77 در گالری برگ و در سال80 در گالری آریا نمایشگاه برگزار کردم و در بینال سال84 کاری را که با خمیر کاغذ انجام دادم همه دیدند که قبل از آن کمتر دیده شده بود. ‌ من می‌خواهم بگویم در آن بینال این متریال به‌دلیل کارکرد جدیدی که به آن داده بودید، دیده شد و برای مردم سوال بود که چگونه یک کار به این سنگینی با دونخ، آویزان شده است و اینکه این اتفاق و این حرکت از کجا آغاز شد؟ خب، کارکردن برایم خیلی خودآگاه نیست و من همواره کار می‌کنم. واقعا قسمتی از آن از بازیافت‌کردن می‌آید. واقعیتش این است که من اینها را سه‌بعدی کردم تا دیده شوند و همین‌ها را قبلا به شکل نقاشی کار کرده بودم و موردتوجه نبود. البته الان دلیل اینکه چرا آدم‌ها حجم را راحت‌تر می‌بینند را می‌دانم. حجم یک اثر و بزرگ‌بودن ابعاد باعث می‌شود آدم‌ها به ظرافت‌های یک اثر بیشتر دقت ‌کنند. البته نمی‌دانم به آن چیزی که من فکر می‌کردم نزدیک شده یا خیر، ولی نوع طراحی‌ای که انجام داده بودم برای من جالب بود و دوست داشتم آن را نشان دهم، مثلا اینکه شما ببینید یک سنگ در آسمان ایستاده است، کارکردهای متفاوتی برای شما پیدا می‌کند. ولی همچنان معتقدم مردم به طراحی‌هایم نگاه می‌کنند و من بیشتر خوشحال می‌شوم. چون یک طراحی در ابتدا رخ داده است. بیشترین سوالی که مردم از من می‌پرسند، این است که آیا این متریال کاغذ است یا خیر و می‌خواهند بدانند کاغذ است ولی کاربرد دیگری پیدا کرده است و به آنها می‌گویم طوری طراحی کرده‌ام که به اینگونه بتوان آن را نمایش داد. همواره قسمت طراحی برایم جذاب‌ترین بخش بوده است و هنوز هم در طول روز بیش از پنج‌ساعت را به طراحی اختصاص می‌دهم. البته خیلی شنیده‌ام این برخورد چیز جالبی نیست و طراحی‌کردن در این حدواندازه خوب نیست، ولی من همچنان این کار را دوست دارم و طراحی می‌کنم. ‌ در این سال‌های اخیر که با یکدیگر به گفت‌وگو نشسته‌ایم خیلی روی طراحی تاکید داشته‌ و جای آن را خالی دانسته‌اید. به نظر شما دلیل این چیست و عواقبش چه می‌تواند باشد؟ شما اگر نگاه کنید، می‌بینید همه‌چیز مشابه هم اتفاق می‌افتد و ساختاری نو به وجود نمی‌آید، بلکه یک‌سری فرمول به وجود می‌آید و بر مبنای آن فرمول همه‌چیز ساخته می‌شود. به نظرم طراحی یا هنر فرمول‌پذیر نیست. وقتی یک فرمول را همه بلد باشند، دیگر ساختاری شکل نخواهد گرفت و بسیاری از آیکون‌ها و اِلمان‌ها مابین کارها اتفاق می‌افتد و یک‌جور تکرار رخ خواهد داد. خیلی مشابهت‌ها زیاد می‌شود. و در این راه هیچ اتفاق خاصی نخواهد افتاد. این چیزی نیست که شما بخواهید در مسیر زندگی هنری‌تان به دست بیاورید! چون این فرمول به‌سادگی قابل درس‌دادن است. خیلی‌ها در کارهایشان از یک عنصر قدیمی استفاده می‌کنند، ولی من می‌گویم آن عنصر دوباره باید طراحی شود تا با دنیای امروز نیز مطابقت داشته باشد. حدسم این است که در این مسیر اتفاقی می‌افتد و از آن شکل فرمولی خارج می‌شود. البته من خیلی از آثار را ندیده‌ام اما در آثاری که مشاهده می‌کنم، خیلی مشابهت وجود دارد و به همین دلیل روی اصل طراحی هم تاکید می‌کنم تا از این مشابهت‌ها پرهیز شود. ‌آیا دلیل اصلی عدم طراحی را در ساختار می‌دانید؟ بله، حداقل من ندیده‌ام که این روزها گرایش به طراحی وجود داشته باشد. وقتی کسی چیزی را سهل‌الوصول به دست می‌آورد، می‌تواند آن را نیز با درجات اجرایی متفاوت تکرار کند. ولی در اصل آن رازی پنهان برای کشف‌کردن نیست. این روزها خیلی چیزها را به همین منوال می‌بینم که متوجه می‌شوم این در واقع دوتا انتخاب است که شاید هم اصلا خود شخص آن را انتخاب نکرده باشد و بازار و شرایط این انتخاب را بر او تحمیل کرده باشند و در این مسیر، آدم‌ها با سلایق مختلف این را پس‌وپیش کرده‌اند. من فکر می‌کنم نیاز این دوره است که دوباره تمام عناصر را طراحی کنیم تا شاید ساختاری به وجود بیاید و چیزی غیر از این مشابه‌سازی‌ها صورت گیرد. ‌ فکر می‌کنم همین که می‌گویید همه‌چیز فرمول شده، حرف درستی است. حتی اگر به یک‌سری آرتیست یک‌واژه مشترک را بگوییم و بخواهیم روی این واژه مشترک کار کنند، جنس برخوردشان با متریال جدیدی که به آنها می‌دهیم، مشابهت زیادی با متریالی دارد که خودشان آن را کار می‌کرده‌اند. به این دلیل که متوجه نشده‌اند در ضمنیت آن مفهوم، برخورد و طراحی متفاوت خواهد بود. خب، وقتی برای آرتیست فرمولی وجود داشته باشد، بالطبع دنباله‌رو همان فرمول خودش خواهد بود. حالا با این اوصافی که من عرض کردم، حتی تعریفی که از دیزاین ارایه می‌دهیم به فرمول تبدیل شده است. منظورم این است که از یک روش خلاقانه هم فرمول بیرون آورده‌ و به ذات آن پی نبرده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.