گفتوگو با افسانه زمانی، کارگردان نمایش «مَلی»
پیدا و پنهان پردهنشینان
رضا آشفته
نمایش «مَلی» در مختصات تئاتر ملی، کاملا امروزی و معاصر مینُماید. متن آن را که در برگیرنده قصهای درخور تامل است، هنگامه مفید نوشته است. این نمایش به دلیل تلفیق ساختار غربی و ایرانی در متن و تلفیق عروسکهای ماریونت اروپایی با اشیای استفادهشده در مجالس شادیآور زنانه، همچنان میتواند یکشیوه عروسکی تلفیقی و نوآورانه بهحساب آید. همین کامروایی اجراست که دلیل محکمی برای گفتوگو با افسانه زمانی شده است. «مَلی»، هرشب ساعت20 در تماشاخانه عزتالله انتظامی روی صحنه میرود.
آیا از ابتدا و با انگیزهای مشخص بهدنبال اجرای نمایشی بودید که در آن مختصات تئاتر ایرانی و تئاتر ملی رعایت شده باشد؟ ما درواقع بهدنبال اجرای نمایشی بودیم که در آن مجلس شادیآور زنانه باشد و اینکه بخواهیم چنین سنت نمایشیای را در یک نمایش احیا کنیم. بهدنبال اجرای نمایشی بودیم که در آن بتوانیم ترانهها و موسیقی و قصههای فولکلور را اجرا کنیم. در بسیاری از نمایشهایی که توسط شرقیها اجرا میشده است، به مسایل اجتماعی بیتوجهی میشده و به جایش مسایل دیگری جلوه میکرده است. میخواستیم جایگاه عروسکها را در نمایش سنتی ایرانی پیدا کنیم. ما نمایش خیمهشببازی و نمایش دستکشی پهلوان کچل را داشتهایم، اما بهدنبال عروسکهای مدرنتری بودیم که بتوانیم جایگاه آنها را در نمایشهای سنتی خودمان بیابیم. بنابراین نوع مواجهه شما آگاهانه است و میخواستید عروسکهای مدرنی را وارد نمایشتان کنید که ریشه و خاستگاه ایرانی داشته باشند؟ میخواستیم از ابزاری به اسم عروسک استفاده کنیم که این ابزار مدرن باشد البته قصدمان این نیست که عروسکها سوژه مدرن باشند، بلکه هدف همان کارکرد نو و تازه این کفگیر و ملاقهها و بسیاری اشیای دیگر است که در مجلس شادیآور زنانه ایرانی استفاده میشدهاند و جزیی از بدنه اجراهای نمایشیشان بوده است و ما در چالش با این پدیده مغفولمانده، به یکنتیجه نوآورانه رسیدهایم. آیا در نوشتن متن «مَلی» معلوم بود چنین قابلیتهایی وارد اجرایتان میشود؟ من راجعبه شیوه اجرایی که همان مجالس شادیآور بود، با خانم مفید صحبت کرده و از او هم خواسته بودم این مجلس زنانه در تلفیق با نیروهای دراماتیک شکل درست و امروزی بگیرد. خانم مفید هم گفت برهمیناساس طرح قصهای دارد و همین، مقدمهای برای نوشتهشدن مَلی شد. اما وقتی نمایشنامه نوشته شد، هنوز جایی برای حضور عروسکها در نظر گرفته نشده بود و در مرحله بعد بهدنبال این بودیم که یکطورهایی عروسکها را وارد متن کنیم و در این متن ویژگیهایی وجود داشت که میشد به عروسک هم فکر کرد بنابراین ما شروع به دراماتورژیکردن متن کردیم برای آنکه جایگاه دقیقتر عروسکها را در آن پیدا کنیم. این دراماتورژی توسط شما انجام شد یا خانم مفید؟ و براساس آن متن بازنویسی شد؟ متن را بازنویسی نکردیم، بلکه در آن پتانسیل درستی وجود داشت که میشد دقیقا جای عروسکها را پیدا کرد؛ اینکه کدام کاراکتر به شکل عروسک باشد و کدامیک بازیگر باشد. حالوهوای متن سنتیتر از شکل اجرا بود و ما در اجرا به آن شکل نوتری دادیم و البته از عناصر نمایشهای ایرانی تا جا داشت استفاده کردیم و با این نگاه که تا میشود و جای دارد آن را هم نو کنیم، مثلا از ویژگیهای آلمانی در صحنه استفاده کردیم و حتی لباس و عناصر و نشانههایی که در نمایشهای ایرانی وجود داشت، وارد اجرایمان شد و به همهچیز سمتوسوی نوشدن دادیم. این موسیقی و ترانهها در متن مهیا بود یا اینکه در اجرا به سمتشان رفتهاید؟ ترانهها در دل متن وجود داشت. بعضی شعرها سروده خانم مفید است و برخی هم جزو ترانههای فولکلوریک ایرانی است که با تنظیم مجدد در مرحله آهنگسازی بهروزتر شدهاند. ما آهنگسازی را براساس سازهایی انجام دادهایم که در دست شخصیتهای عروسکیمان (ماریونتهای نخی) دادهایم. در دل متن این قابلیت هست که یکگروه موسیقی یا مطرب یکهفته تمام در مجلس عروسی شرکت کردهاند و این حضور مطربها به ما این اجازه را میداد که از آنها در نقش عروسکهای نخی استفاده کنیم. آنها نیز کلامشان را از راه موسیقی و ترانه وارد اجرا میکردند. انتخاب این بازیگران چگونه بوده است؟ آیا آنها با نحوه بازی در نمایشهای ایرانی و موزیکال آشنایی داشتهاند؟ رسیدن به جنس بازی ایرانی در حقیقت جزو سختی کارمان شده بود؛ چون در دانشگاههای ما متد غربی تدریس و کمتر میشود با شیوه بازی ایرانی آشنا شد. حتی آشنایی با شیوه عروسکی ایرانی نیز کمتر پرداخته میشود و معمولا شیوهها و الگوها و مدلهای نمایشهای ایرانی هم در بیرون کمتر در اختیارمان است. اما بهجد میخواستیم و شیوه اجرا هم میطلبید که بازیها کاملا ایرانی شود. این شیوه هم ویژگیهای خاص خود را دارد. برای مثال اغراق و درشتنمایی در رفتار و گفتار را در نظر قرار دادیم اما نه به آن شدتوحدتی که در نمایش روحوضی هست. این شیوه بازی درعینحال ظرافتهای خاص خود را هم دارد تا اینکه نزدیک به کاراکترها شود. هر بازیگر باید شرایط و موقعیت را درک کند. در ماه اول تمرینها لحن این شخصیتها درآمد و بعد حضورشان در صحنه پیدا شد. وقتی کاراکترها را پیدا کردیم، بقیه مسیر به شکل اتوماتیکوار پیش رفت و توانستیم بازیها و نقشها را تثبیت کنیم. آیا توانستید در استناد به الگوهای مشخصی این بازیها را سمتوسو دهید؟ متاسفانه الگوهای کمی در دسترس است و این بازیها و شیوهها متاسفانه در جایی گردآوری نشده و هنوز جای کار دارد که دربارهاش پژوهش شود. اما از همان نمونهها در مجالس زنانه و شادیآور و دیگر شیوههای ایرانی مثل نقالی و تختحوضی که بازی ایرانی بهشمار میآیند، نهایت بهرهوری را کردهایم. آیا این ایرانیبودن هم در طراحی صحنه از سوی شما مطرح شده یا اینکه طراح صحنه با چنین دغدغهای وارد گروه شده و او خودش ایدهپردازی کرده است؟ طراحی رضا مهدیزاده ویژگی نمایشهای ایرانی را دارد؛ اما با نگاهی تازهتر و مشخصات یک اندرونی. اندرونی معماری خاص خود را دارد که هنوز هم در جاهایی این اندرونی هست که در آن درها و پنجرههای متعدد لحاظ میشود و علاوهبر آن، فضای حیاط و حوضی هم دارد. اما به هیچوجه نمیخواستیم به سمت رئالیسم پیش برویم که طبق همان سنت نمایشهای ایرانی که فضاسازی را براساس المانها میسازند و هرچیزی میتواند جایگزین چیز دیگری در صحنه شود، استفاده کردهایم. این وضعیت میتواند دستمان را باز بگذارد و هرچیز میتواند تداعیگر چندچیز دیگر باشد، مثلا یکچهارپایه در تختحوضی هم تخت پادشاه، هم صندلی و هم دیوار همسایه میشود. تلاشمان این بود که از عناصر صحنهای بهاینخاطر استفاده کنیم و باز از صندلیها هم برای جایگاه نشستن و برخاستن بازیگران استفاده کردیم و هم اندرونی که حیاط و حوض و پنجرههای متعدد داشت که این معماری به شکل موجز و المانی مطرح میشد تا اینکه جلوه واقعی و رئال به خود بگیرد. انتخاب لباس راحتتر بود، چون این نوع لباس به یک دوره معاصر که تا چنددهه قبل هم وجود داشته، تعلق داشته... ؟ بههرحال این فضا میتواند برای یکدهه یا دوره مشخص باشد و شاید بشود گفت اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلویاول هنوز این لباسها و رسمها بودهاند و شاید تا 50سال پیش هم بشود ردش را گرفت. این آدمها در اندرونی زندگی میکردند و مطربها برای مجالس عروسی میرفتهاند و زنپوش داشتهاند. بههرحال لباس این دوره را مشخص میکرد اما ما به شکل واقعی نمیخواستیم بازهم تاکیدی بر دورهای خاص کنیم. این لباسها فقط میتوانست تداعیگر باشد و هیچگاه لازم نبود که به دوره خاصی اشاره کند. شلیتهپوشبودن زنان نشانه بارز این گفته است که زنان طبقه پایین آنها را میپوشیدند، اما این لباسها فاخر نبودند و برای همین از جنس پارچههای ارزانتر دوخته میشدند. آنها باید لباسهای معمولیتر میپوشیدند و این معرف شخصیت اجتماعیشان بود و ما هم با تاکید بر کارکردیشدن، لباسها را طراحی و دوختهایم. اینها بیشتر تسهیلکننده کار بازیگران هستند که در موقعیت بازی کنند و معرف نقشهایشان باشند. بنابراین لباس تداعیکننده است تا اینکه بخواهد چیزی را به رخ بکشد. چرا یکدسته عروسک را به شیوه ماریونت اروپایی مطرح کردهاید که همان دسته مطربها هستند و دسته دیگر اشیایی هستند که نمودش را گفتید در مجالس شادیآور داشتهایم. این تلفیق عروسکها برآیند چه نوع تفکری است؟ دونگاه عروسکی در کارمان وجود داشت؛ یکنوع مطربهای اندرونی بودند و ما هم میخواستیم شخصیتهایشان را طوری نشان دهیم که اینها میتوانند در مجالس پا به اندرونیها بگذارند. آنها با موسیقی بیشتر حرف میزنند و با ترانه صحبت میکنند و مثل بقیه افراد اندرونی نیستند و برای همین آنها را از منظر بالاتری دیدیم. میخواستیم آنها را از اینکه از جنس ماهیت و هویت انسانی باشند، جدا کنیم و برای همین آنها را عروسک در نظر گرفتیم، اما میخواستیم بهنوعی آنها بازیچه هم باشند و بازیگران بتوانند آنها را بگردانند و اینگونه بشود که کارکرد راهبری و راهگشاییشان بهدرستی جلوه کند. به همین دلیل هم عروسک نخی انتخاب شد که باید گفت تاملی در این انتخاب بوده و تداعیگر این نکته است که شخصب مَلی نمیخواسته بازیچه باشد اما چنین شده است. این عروسکها میتوانند چالش مَلی با خودش را نمایان کنند و او بتواند اینگونه خودش را از مخمصه نجات دهد. این عروسکها در دست دیگری هستند و همین نکته بارزی است که حضور عروسکهای نخی را در کارمان بسیار محکم کرد. از سوی دیگر در مجالس شادیآور زنانه دکور و آکسسوار و اشیای خاصی استفاده نمیشود، بلکه از هرچیز دمدستی و درصورت ضرورت استفاده میشده است و وسایل اندرونی مثل همین وسایل آشپزخانه مانند کفگیر، ملاقه، بشقاب، دیگ و... را که همیشه در اجراهایشان استفاده میکنند، بسیار اهمیت پیدا میکرده است؛ مثلا خاله دیگبهسر یکنمایش شادیآور زنانه است که دیگ خودش تبدیل به یککاراکتر شده است و آن را با ترانه اجرا میکنند. ما خواستهایم از این وسایل به شکل مدرنتری استفاده کنیم و کارکرد مجددی به این اشیا دهیم و به همینراحتی وسایل اندرونی هم جزیی از اجرا و کاراکترهای نمایشی نمایش مَلی شدهاند. به عبارت بهتر، با اشیا برخورد مدرن شده است این درحالی است که متعلق به یک سنت نمایش ایرانی و گذشته خودمان است. ما فقط کارکرد جدید به آن دادهایم و آن زمان بنابر ضرورت اجرا در اختیارشان قرار میگرفته و حالا ما فکر کردهایم چگونه میشود از این امکان خلاقه در نمایشمان استفاده کنیم و چگونه آن را به بیان نوتری تبدیل کنیم. بازتولید همینطور تصادفی بوده یا اینکه آگاهی و تاکید اساسی بوده که یک نمونه از تئاترهای ملی و ایرانی که دوسال پیش تولید شده، دوباره وارد صحنه شود برای اینکه به ما یادآوری شود ما هم میتوانیم اینروزها با مختصات تئاتر ایرانی در صحنه باشیم؟ دونوع نگاه در این زمینه هست؛ یکی اینکه خودم معتقدم کاری که مخاطب داشته باشد، بارها میتواند بازتولید شود برای آنکه میتواند مخاطبان بسیار داشته باشد و همواره میتواند با مخاطبان ارتباط برقرار کند. بنابراین نباید زمان اجرا را محدود کنیم و باید آن را در دورههای مختلف اجرا کنیم. مساله بعدی که ضرورت حضور شیوههای اجرایی است و شما هم بر آن تاکید میکنید و این هم خود دلیلی است برای اینکه تولیدات نمایشمان را با احیای چنین ویژگیها و قابلیتهای نمایشی خودمان به صحنه بیاوریم. پس واکنش و انگیزه پژوهشی داشتهاید؟ بله، چون ما این ویژگیها را اگر در کارهای مدرنمان استفاده نکنیم، با گذشت زمان به دست فراموشی میروند و شاید در خوشبینانهترین حالت فقط اسمی از آن باقی بماند. مخاطب هنوز هم با این شیوهها و ویژگیهای نمایش ایرانی ارتباط برقرار میکند و باید با تاکید هنرمندانه و بیشتر، امروز در اختیارمان باشد. آیا این ضرورت و آگاهی در جامعه ایجاد شده که بنابر ضرورت اجتماعی و فرهنگی باید نمایشهای ایرانی هم حفظ و نگهداری شود و هم کارکرد نوین بیابد؟ الان حوزه هنری میخواهد پژوهشگاهی راهاندازی کند که در آن به انواع نمایشهای ایرانی و البته با نگاه جدیدتر بپردازد. در اینجا قرار است به انواع شیوهها و آیینهای سنتی پرداخته شود چون به تعزیه و روحوضی و نقالی توجه میشود اما این خردهنمایشهای ایرانی است که دارد از بین میرود. با پژوهش میشود اینگونههای نمایشی و آیینی را تثبیت و نگهداری کرد و حتی با پیشنهادها و توصیههایی میشود آنها را وارد نمایشهای امروزی کرد. اگر این اتفاق در کشورمان نیفتد، ما در آینده نزدیک دچار مشکلاتی خواهیم شد چون که سنتها جزیی از زندگیاند و نباید کاملا از بین بروند. شما در اجرای دختران باغهای قالی هم همین رویکرد را در توجه به نمایش سایه و قصههای کهن ایرانی یادآوری کرده بودید. بههرحال ترانههای ایرانی همواره میتواند بستر یکنمایش خوب باشد و در آنجا ما مخاطبمان گروه نوجوانان بود و پرداختن به قصههای ایرانی هم هیچگاه از رونق نمیافتد، چون این قصهها همواره جای شنیدن دارد. اگر سایهبازی هماکنون به دلیل نداشتن مدارک و اسناد قوی، ایرانی به شمار نیاید، اما در کشورهای همسایه که روزی جزیی از خاک ایران بزرگ بودهاند، این اسناد هست، مثل قرهگوز در ترکیه و نمایش سایه در هند و... که میتواند بیانگر حضور نمایش سایه در ایران ما نیز در گذشته دور باشد. ما نیز از این همسایهها خواهناخواه تاثیر گرفته و بر آنها تاثیر گذاشتهایم. اگر پژوهشهایمان دامنهدار شود، میتوانیم با سند درباره این چیزها صحبت کنیم. آیا برنامه بعدیتان بازهم با چنین رویکردی خواهد بود که تئاتر ملی و ایرانی نمود بیشتری در صحنه بیابد؟ هنوز ایدههایی هست که بهثمر نرسیده و دلمان میخواهد یکبار دیگر هم با تاکید بر مجالس شادیآور زنانه، کاری را به صحنه بیاوریم. البته با نگاهی عمیقتر و با درایت و هوشمندی بیشتری میخواهیم به سراغ کار بعدی برویم. بههرحال پژوهش جزیی از رویکردمان است و نمایشهای ایرانی هم بسترساز اتفاقات بهتری برای گروهمان خواهد بود. نگاهتان در این دواجرای «دختران باغهای قالی» و «مَلی» سمتوسوی بهتر و تثبیتشدهتری گرفته که میتوانید حضور پررنگی بنابر ضرورتهای اجتماعی و فرهنگی در صحنه داشته باشید. بله، ما هم بهدنبال همین ضرورتها هستیم و این نیاز مبرم زمانه ماست. متاسفانه الان آنقدر آدمها گرفتاریهای عجیبوغریب دارند که این نمایشها باعث میشوند در لحظات کوچکی یادآور گذشتهشان باشد و بتوانند هنوز هم شرایط بهتر زندگی را برای خودشان فراهم کنند. بازتاب کار چگونه است؟ هرشب مخاطبان ما از کار راضی بودهاند و حتی هنرمندان که میتوانند مخاطبان خاص این نمایش باشند هم اظهار رضایت و بر این نکته تاکید کردهاند که به ضرورت زمان باید فضای نمایشی ما را چنین آثاری دربرگیرد. خودم معتقدم کاری موفق است که بتواند با مخاطبش ارتباط برقرار کند. ما در ارتباط با آنها درست عمل کردهایم و خوشحالم هم مخاطب عام و هم مخاطب خاص با مَلی ارتباط برقرار کرده است. آیا نمیخواهید مَلی را در مقام یک نمایش موفق ایرانی به جشنوارههای خارجی ببرید؟ هنوز در اینباره رایزنی نکردهایم. آنها بیشتر بهدنبال کارهای بدون کلام میگردند اما بازهم این دلیل نمیشود که بخواهیم یک نمایش با مختصات ایرانی را به دیگران نشان ندهیم. موسیقی و قصه ایرانی نیز جاذبههای خود را دارد. دستکم میتوانیم در کشورهای فارسیزبان آن را عرضه کنیم. باید این نمونه مدرن از مختصات نمایشهای ایرانی را بتوانیم برای الگوسازی تا حد ممکن در جاها و به انگیزههای مختلف عرضه کنیم، امیدوارم که بتوانیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.