موزهشناسی گفتمانی
رضا دبیرینژاد . کارشناس موزهداری
خبرهای منتشرشده درباره حمله گروه داعش به موزه موصل یا محوطه تاریخی، جدای از مسایل خبری و چالشهایی که پیرامون صحت تصاویر و آثار مطرح میشود، گویای چندنکته از منظری دیگر هم هست؛ چه تفکری باعث انگیزه چنین تخریبی شده است؟ آیا این تفکر بدیلهایی دارد و موزههای دیگر هم تهدیدهایی دارند؟ این نکات و پرسشهایی که در پس این حوادث مطرح میشود، موضوعاتی است که فراتر از موزه موصل یا محوطههای باستانی نامبرده شده، میتواند برای همه موزهها و میراثهای تاریخی و فرهنگی مطرح شود.
امروزه موزه پدیدهای اجتماعی شده است و یکپدیده اجتماعی وابسته بهنظام حاکم بر جامعه است و نمیتواند جدای از این نظام باشد. اجتماعیشدن موزه از یکسو برآمده از موضوع آن و ازسویدیگر کارکردهای آن است. در چنین موقعیتی موزه با اعمال اجتماعی در رابطه دوسویه است. اعمال اجتماعی و دانشها نیز متاثر از گفتمانها هستند و خود باعث پیدایش گفتمانها میشوند؛ البته این موضوع بهخودیخود مشکلساز نیست، وقتی به بحران تبدیل میشود که موزهها بودن گفتمانهای رقیب را نادیده بگیرند و خود را محصور یکگفتمان و یکنگرش کنند. بهطورمعمول گفتمانها بهسمت مسلطکردن خود پیش میروند و این مسلطکردن اگر با هژمونی همراه باشد، به حذف یا ندیدن گفتمانهای دیگر میانجامد. گفتمانهای مسلط یا گفتمانی که با قدرت حاکم پیوند خورده است، تلاش میکند از دانش، فرهنگ و نهادهای فرهنگی مانند موزه برای معرفی یا ترویج گفتمان خود استفاده کند. برهمیناساس هرقدرتی موزههایی میسازد که با گفتمان خود همخوان باشد و موزهها در سایه گفتمان هژمونی که شده قرار دارند. این در سایهساربودن گاه باعث میشود موزه وسیلهای برای حذف گفتمانهای دیگر یا تضعیف آنها شود. چنین موقعیتی موزه را بهشدت به قدرت و ثبات گفتمان حاکم وابسته میکند. موزه تا وقتی میتواند فعال باشد که گفتمان پشتیبانش نیز در مرکز قرار داشته باشد. آنچه موزه را در چنین وضعیتی مورد تهدید قرار میدهد، جابهجایی گفتمانهاست؛ تغییر سیاستها، حکومتها و تحولات اجتماعی مانند انقلابها، موزههایی که به تبعیت از یکگفتمان میپرداختهاند را متزلزل و در خطر قرار میدهد. چنانکه اینگونه برخوردها را در برخی کشورها پس از انقلابها شاهد بودهایم که برخی موزهها برچیده شده یا براساس نگرشهای جدید ایجاد شدهاند. موزههای حکومتی بهدلیل آنکه نماد حاکمیتی میشوند، در تحولات سیاسی و اجتماعی به چالش کشیده میشوند. ازهمینرو است که موزهها تلاش میکنند خود را پدیدهای مردمی بنمایانند و با پیوندخوردن با پشتوانههای اجتماعی، خود را در سایه حمایتهای مردمی قرار دهند. اما بیش از موضوع، نوع بیان موضوع میتواند وابستگی موزه را به یک گفتمان تبیین کند. اینکه موزهای بخواهد آثار و دادههای خود را تنها درقالب یکگفتمان محصور کند و تحتسلطه یکگفتمان حتی گفتمانهای علمی باشد، باعث شده که گفتمانهای دیگر به حاشیه رفته و موضعگیری خود را داشته باشند. این گفتمانها در حاشیه فربه میشوند و با تغییر شرایط اجتماعی قرائت خود را حاکم میکنند؛ حاکمشدنی که گاه بهدلیل افراطیبودن باعث خدشه واردشدن به آثار و دادهها میشود. چنانکه گروه داعش بیش از آنکه به مقابله با آثار پرداخته باشد، به تجلی قرائت خود از آثار اقدام کرده است؛ قرائتی که برآمده از گفتمان مذهبی آنها است و در این گفتمان آثار تنها یکمعنا بیشتر ندارند و این معنا، تضاد کاملی با نظام گفتمانی آنها دارد؛ تضادی که تهدید متقابل محسوب میشود. داعش نیاز دارد برای تجلیبخشیدن به گفتمان خود این آثار را تخریب کند. قرائت محدودی که از آثار ارایه شده است و افراط سخت گفتمان داعش سبب میشود که هیچپیوندی میان آنها برقرار نشود و حتی فراتر از اینها نوعی چالش گفتمانی میان آنها پدید آید. این تضاد و تقابل گفتمانی بیش از این نیز در حوادثی دیگر مانند تخریب میراث افغانستان و موزه بغداد مشاهده شده است. وقتی آثار، تجلی گفتمانهای ملی میشوند و در تقابل با گفتمانهای مذهبی یا گفتمان اقلیتهای حذفشده قرار میگیرند، پس گفتمانهای بهحاشیهراندهشده، میتوانند دستور به تخریب یا غارت دهند. همه اینها بیان ضرورت «موزهشناسی گفتمانی» است. لازم است تا موزهها به بازنگری در بیان و قرائت خود بپردازند. آنها باید در نظر داشته باشند که نمیتوانند در تبعیت از یکگفتمان بمانند، بلکه موزهها باید تکثر گفتمانها را به رسمیت بشناسند و نگرشهای اقلیتهای دیدهنشدهای که میتواند برآمده از طبقات، اقوام یا گفتمانهای مذهبی، علمی و اجتماعی و سیاسی باشد را ببینند. «موزهشناسی گفتمانی» اجازه میدهد تا موزهها گفتمانهای هژمونیکشده بر خود و تمایز یا چالش آن را با دیگر گفتمانها دریابند. این دریافت چشماندازی را دربرابر موزهها میگشاید تا به پرسشهای حذفشده پاسخ دهند، حتی موزهها محدود به متخصصان نمانند و اجازه قرائتها و روایتهای مختلف را بدهند. عبور موزهها از انحصار گفتمانی سبب میشود مالکیتهای چندوجهی در موزهها پدید آید و آنها همیشه ارزش دانشی خود را داشته باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.