در آستانه ۲۹اسفند سالروز ملیشدن صنعت نفت
رویکردی متفاوت به زندگی دکتر محمد مصدق
سیدحامد اکبری . حقوقدان و مدرس دانشگاه
آنچه از سالها پیش تاکنون در مورد دکترمحمد مصدق، نهضت ملیشدن صنعت نفت ایران و نیز کودتای ننگین آمریکایی- انگلیسی 28مرداد1332 در کتابها و مقالات مختلف آمده، عموما به دهه پایانی زندگانی پرفرازونشیب هشتادواندیساله این شخصیت و رجل سیاسی اختصاص دارد، اما در این میان کمتر به چهره علمی، آثار و تالیفات دکتر محمد مصدق پرداخته شده است. دکتر محمد مصدق دقیقا یکقرن پیش، یعنی در سال1293 خورشیدی برابر با 1914میلادی، دکترای خود را در رشته حقوق از دانشگاه نوشاتل سوئیس دریافت کرد تا نام خود را بهعنوان اولین دارنده مدرک دکترای حقوق در تاریخ ایران به ثبت برساند. در این یادداشت سعی بر آن شده تا به مناسبت 29اسفند، سالروز ملیشدن صنعت نفت ایران و در رویکردی کاملا متفاوت، به بررسی چهره علمی ایشان پرداخته شود. دکتر محمد مصدق با ارایه رساله با موضوع (وصیت در حقوق اسلام) موفق به اخذ درجه دکترای حقوق شد. در مجموع بهجز رساله دکترا، از ایشان پنجکتاب و هشتمقاله حقوقی بر جای مانده است. کتب حقوقیای که دکتر مصدق تالیف کردهاند به شرح زیر است: 1-کتاب کاپیتولاسیون در ایران- چاپ سال1293شمسی.این کتاب به چهار فصل تقسیم شده است. فصل اول به رفتار دول اروپایی با اتباع یکدیگر پرداخته که در آن به تقسیمبندی علم حقوق به دوبخش حقوق عمومی و حقوق خصوصی و تعاریف مربوط به آن اشاراتی شده است. فصل دوم با عنوان امتیازات دول اروپا در ممالک دیگر و نسخ کاپیتولاسیون در مملکت عثمانی بوده، فصل سوم استصحاب و فصل چهارم تحت عنوان (اصلاح) است و در انتها کتاب با نتیجهگیری مفصلی به پایان میرسد. 2-کتاب شرکت اسهامی (سهامی) در ایران- چاپ سال1293شمسی.این کتاب به تعریف و طبقهبندی انواع شرکتهای تجاری میپردازد و مشتمل بر یکمقدمه و ششفصل است. فصل اول شرکتهای سهامی را تعریف میکند، فصل دوم تشکیل شرکتهای سهامی، فصل سوم شخصیت حقوقی شرکتهای تجاری، فصل چهارم به چگونگی اداره شرکتها، فصل پنجم به اعمال شرکتها، دیون و سهام شرکت پرداخته و در نهایت فصل ششم به مبحث انحلال شرکتها اختصاص یافته است. 3-کتاب دستور در محاکم حقوقی- چاپ سال1294شمسی.این کتاب به آیین دادرسی مدنی، تشریح وظایف و حدود صلاحیت محاکم حقوقی در عدلیه، استیناف از آرای محاکم و اجرای احکام در محاکم حقوقی پرداخته که مشتمل بر سهفصل تحت عناوین تشکیلات محاکم، صلاحیت محاکم و اظهار و اثبات و احقاق حق (اصول محاکمات به معنی اخص) است. 4-کتاب حقوق پارلمانی در ایران و اروپا- چاپ سال1302شمسی.این کتاب که به بررسی ساختار، نحوه تشکیل اجلاس مجالس قانونگذاری در ایران و اروپا و اظهارنظر و رای نمایندگان در مسایل مختلف کشور پرداخته دارای چهار فصل است که به حد نصاب آرا در مجلس، چگونگی تقدیم طرحها و لوایح به مجلس، کیفیت اخذ رای در مجلس و نظام رایگیری اکثریتی در تصمیمات پارلمانهای ایران و اروپا اشارات مفصلی دارد. 5-کتاب اصول قواعد و قوانین مالی- چاپ سال1304شمسی.دکتر مصدق قبل از چاپ این کتاب سابقه مستوفیگری مالیه در ایالت خراسان و نیز وزارت مالیه را درکارنامه سیاسی خود داشت بدینترتیب اطلاعات زیادی در زمینه مالیه عمومی و حقوق مالی داشت. کتاب فوق مشتمل بر چهار باب است. باب اول به کلیات و تعریف بودجه، باب دوم به مقدمات تهیه و تصویب دستورالعمل بودجه در ایران و کشورهای اروپایی، باب سوم به اجرای قانون بودجه توسط دولت اختصاص داشت. عنوان باب چهارم تفتیش اجرای بودجه است، این وظیفه هماکنون برعهده دیوان محاسبات کشور است که از سوی مجلسشورایاسلامی وظیفهاش نظارت بر اجرای صحیح قانون بوجه مطابق با قانون بودجه کل کشور توسط دولت است. در رویکردی دیگر، به مقالات حقوقی اثر دکتر مصدق میپردازیم. 1- مقاله مسوولیت دولت برای اعمال خلاف قانونی که از مستخدمین دولتی در موقع انجام وظایفشان صادر میشود و قاعده عدم تسلیم مقصرین سیاسی (به زبان فرانسوی) - چاپ سال1293شمسی در پاریس 2- مقاله اسقاط دعاوی، مجله علمی - چاپ سال1293شمسی در تهران.این مقاله به مباحث اسقاط حق، مرور زمان در دعاوی و برخی مواعد دادرسی میپردازد. 3- مقاله تصویب بودجه در پارلمانهای مختلف، مجله آینده- چاپ سال1304شمسی در تهران.این مقاله به چگونگی تدوین، تصویب و اجرای قانون بودجه در برخی از کشورهای جهان میپردازد. 4- مقاله انتخابات در اروپا و ایران، مجله آینده- چاپ سال1305شمسی درتهران.این مقاله به مبحث انتخابات در ایران و کشورهای اروپایی تعلق دارد که به چگونگی ثبتنام کاندیداها، اخذ رای، شمارش آرا، رسیدگی به اعتبارنامه نمایندگان، مدت نمایندگی مجلس، استعفا و عزل نمایندگان در مجلس ایران و برخی از کشورهای اروپایی تاکید دارد. 5- مقاله تابعیت در ایران، مجله آینده- چاپ سال1305شمسی در تهران.مقاله فوق به چگونگی تحصیل تابعیت ایرانی، آثار تابعیت، ترک تابعیت، اختلاف در تابعیت (مبحث تعارض قوانین در حقوق بینالملل خصوصی) میپردازد. 6- مقاله اصول مهمه حقوق مدنی و حقوق تجارتی در ایران، مجله آینده - چاپ سال1305شمسی در تهران.این مقاله به مطالعه درباره عقود، حقوق خانواده، توارث، املاک، شرکتهای تجاری و اقسام آنها پرداخته است. 7- مقاله طرح پیشنهادی برای اصلاح قانون انتخابات، روزنامه اطلاعات- چاپ سال1323شمسی و 8- مقاله مساله انتخابات، مجله آینده- چاپ سال1323شمسی در تهران که هر دومقاله به مباحث انتخاباتی از جمله بازنگری در چگونگی اجرا، نظارت و شمارش آرای انتخابات مجلسشورایملی تاکید دارد. بهاینترتیب میبینیم که از مجموع کتابها و مقالات حقوقی که دکتر مصدق تالیف کردهاند، بیشتر به مباحث حقوق تجارت از جمله شرکتهای تجاری، حقوق مالیه عمومی، حقوق اساسی، نظامهای انتخاباتی، تفکیک قوا و نظامهای پارلمانی، آیین دادرسی مدنی، مقررات تحصیل تابعیت در ایران و... پرداخته شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.